II UKN 42/96

Wyrok z dnia 8 stycznia 1997 r.

II UKN 42/96

Art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych

(jednolity tekst: Dz. U. Nr 1993 r., nr 108, poz. 186 ze zm.) stanowi podstawę do

stosowania potrącenia należności zobowiązanego z tytułu składek na ubezpie-

czenie społeczne z jego wierzetelnościami wobec Skarbu Państwa.

Przewodniczący: SSN Stefania Szymańska, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar

(sprawozdawca), Maria Mańkowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 1997 r. sprawy z wniosku

Kazimierza K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o

dokonywanie potrąceń składek na ubezpieczenie, na skutek kasacji wnioskodawcy od

wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z

dnia 2 września 1996 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok i oddalił rewizję Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych-Oddziału w O. od wyroku Sadu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Olsztynie z dnia 10 czerwca 1996 r. [...]

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 10 czerwca 1996 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych w Olsztynie, po rozpoznaniu odwołania Kazimierza K. od decyzji

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w O. w sprawie o zobowiązanie organu

rentowego do dokonywania potrąceń składek na ubezpieczenie społeczne z wie-

rzytelności wnioskodawcy, zmienił zaskarżoną decyzję "ustalając, że po stronie wnios-

kodawcy istnieje podstawa prawna wynikająca z art. 28 ustawy o zobowiązaniach

podatkowych z dnia 19 grudnia 1980 r. (tekst jednolity: Dz. U. z 1993 r., Nr 108, poz.

486 ze zm.) do dokonywania potrąceń należności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne pracowników z wierzytelności wyżej

wymienionego wobec państwowych jednostek budżetowych". Jednocześnie Sąd

zasądził od organu rentowego na rzecz wnioskodawcy kwotę 1148,48 zł z tytułu

nienależnie pobranych odsetek za zwłokę oraz kwotę 1363,06 zł z tytułu kosztów

egzekucyjnych wraz z odsetkami od pobranych kwot w poszczególnych miesiącach, a

także kwotę 60,80 zł tytułem zwrotu kosztów procesu.

Wyrok ten zapadł po ustaleniu następującego stanu faktycznego.

Wnioskodawca, właściciel firmy "P.-U." w B., prowadząc działalność gospo-

darczą, dostarczał towary do państwowych jednostek budżetowych, w tym do ZOZ w I.,

D. i P. W sierpniu 1994 r. zwrócił się po raz pierwszy do ZUS Oddziału w O. o doko-

nanie potrącenia zobowiązania podatkowego (składek ubezpieczeniowych) z na-

leżności wobec państwowych jednostek budżetowych. Powyższe dotyczyło składek na

ubezpieczenie społeczne pracowników za miesiąc lipiec 1994 r. Podobne pismo

wnioskodawca wystosował także we wrześniu 1994 r.

Organ rentowy dokonał zajęcia wierzytelności pieniężnej z tytułu dostarczonego

towaru, zobowiązując ZOZ w I. do opłaty na rachunek ZUS kwoty będącej rów-

nowartością składek na ubezpieczenie społeczne za lipiec 1994 r. oraz kosztów egze-

kucji i odsetek od należności głównej - 6.600.000 zł. Podobnie ZUS postąpił z wnios-

kiem z września 1994 r. dotyczącym kwoty 7.887.600 zł.

W skardze z dnia 10 października 1994 r. wnioskodawca zakwestionował tryb

dokonywania potrąceń w części dotyczącej prowadzenia postępowania egzekucyjnego,

dochodząc zwrotu pobranych odsetek i kosztów egzekucyjnych z odsetkami. ZUS uznał

skargę za bezzasadną i w okresie od września 1994 r. do sierpnia 1995 r. regulował

składki na ubezpieczenie społeczne pracowników nie w trybie potrącenia, a w formie

uprzednio zakwestionowanej przez wnioskodawcę, pobierając od nie uiszczonych

bezpośrednio przez niego składek odsetki łącznie w kwocie 1148,48 zł oraz koszty

postępowania egzekucyjnego 1363,06 zł.

W październiku 1995 r. Kazimierz K. wniósł pozew o zobowiązanie organu

rentowego do dokonywania potrąceń zgodnie z art. 28 ustawy o zobowiązaniach

podatkowych, a Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 11 grudnia 1995 r. [...] zobowiązał

ZUS do wydania decyzji w tym przedmiocie. Zaskarżona decyzja uznająca, że brak jest

podstaw do dokonywania potrąceń należności ZUS z tytułu składek z wierzytelności

zobowiązanego względem państwowych jednostek budżetowych, została zmieniona

przez Sąd Wojewódzki, który uznał, iż istnieją podstawy do potrącenia należności z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne z wierzytelności względem Skarbu Państwa,

skoro Fundusz Ubezpieczeń Społecznych ma charakter państwowy, a ZUS nie jest

jednostką "wyodrębnioną ze Skarbu Państwa".

Co do samej sprawy, potrącenie staje się skuteczne z chwilą dotarcia do organu

rentowego oświadczenia woli wnioskodawcy, gdyż "data złożenia wniosku o potrącenie

stanowi datę potrącenia, a tym samym wygaśnięcia zobowiązania".

W uwzględnieniu rewizji organu rentowego Sąd Apelacyjny w Warszawie zmienił

zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie, przyjmując, że przepisy prawa cywilnego nie

mają zastosowania do zobowiązań o charakterze publicznym, do których należą

zobowiązania z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Przepis art. 28 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych dotyczy wierzytelności Skarbu Państwa i może być

stosowany, ale tylko w przypadku istnienia "dwóch wierzytelności wzajemnych... ZUS z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne i zobowiązanego do składek wobec ZUS

także z tytułu umów o charakterze cywilnym". Nie jest więc możliwe potrącenie

wierzytelności Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wierzytelnościami zobowiązanego

wobec Skarbu Państwa. Aby organ rentowy "mógł osiągnąć swoje dochody musiałby

prowadzić egzekucję przeciwko Skarbowi Państwa lub jednostce budżetowej".

Przeniesienie wierzytelności może nastąpić tylko za zgodą przejmującego wierzytel-

ność, a nie w drodze jednostronnej czynności prawnej.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją wnioskodawca i zarzucając naruszenie prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię, art. 28 ustawy o zobowiązaniach

podatkowych w związku z pkt. 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989

r. w sprawie rozciągnięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na

niektóre rodzaje świadczeń (Dz. U. Nr 6, poz. 40) wniósł o jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi Apelacyjnemu do ponownego rozpoznania lub jego zmianę "i

orzeczenie co do istoty sprawy przez uwzględnienie odwołania powoda".

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Stosownie do art. 11 ust. 3 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu

postępowania cywilnego... (Dz. U. Nr 43, poz. 189), od orzeczenia sądu drugiej instancji

oddalającego po dniu wejścia w życie niniejszej ustawy (po dniu 1 lipca 1996 r. - art. 14

ustawy) rewizję lub orzekającego co do istoty sprawy, przysługuje kasacja z

wyłączeniem spraw, w których według tej ustawy kasacja nie przysługuje. Ze względu

na datę orzeczenia Sądu Apelacyjnego kasacja jest możliwa po przesądzeniu jej

przedmiotowej dopuszczalności. Skoro sprawa dotyczy możliwości stosowania instytucji

potrącenia określonej w art. 28 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach

podatkowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 108, poz. 486 ze zm.), a więc

ustalenia prawa stosownie do art. 393 KPC, kasacja nie jest wyłączona.

Przechodząc do jej oceny w wyniku rozpoznanie zarzutu naruszenia prawa ma-

terialnego przez błędną jego wykładnię, Sąd Najwyższy podzielił ten zarzut, uznając w

związku z tym zasadność kasacji i orzekając co do istoty sprawy (art. 393

15

KPC).

Instytucja potrącenia, jako sposobu rozliczania wzajemnych wierzytelności,

dotyczy nie tylko stosunków cywilnoprawnych, jednak gdy chodzi o potrącenie wierzy-

telności o mieszanym charakterze (publiczno i cywilnoprawnych), konieczne jest

istnienie szczególnej podstawy prawnej, skoro nie może nią być art. 498 KC dotyczący

tylko wierzytelności cywilnoprawnych. Taką podstawą jest art. 28 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych, który znajduje zastosowanie także do należności Zak-

ładu Ubezpieczeń Społecznych z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne - w myśl §

1 pkt 12 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 lutego 1989 r. w sprawie rozciąg-

nięcia przepisów ustawy o zobowiązaniach podatkowych na niektóre rodzaje świadczeń

pieniężnych oraz określenia właściwości organów podatkowych w zakresie umarzania

zaległości podatkowych (Dz. U. Nr 6, poz. 40 ze zm.). W myśl przepisu art. 28

zobowiązanie podatkowe podlega, na wniosek podatnika, a także z urzędu, potrąceniu

ze wzajemnej bezspornej i wymagalnej wierzytelności podatnika wobec Skarbu

Państwa, w tym również z należności wynikającej z dostawy towarów, wykonywania

robót i usług na rzecz państwowych jednostek budżetowych. Wykładnia tego przepisu

nie daje podstaw do przyjęcia, że potrącenie może dotyczyć tylko wzajemnych

wierzytelności zobowiązanego do składek względem Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z tytułu umów o charakterze cywilnoprawnym, chodzi tu bowiem o

wierzytelności wobec Skarbu Państwa (jako całości) i to także, gdy zobowiązanymi są

państwowe jednostki budżetowe. Zakład Ubezpieczeń Społecznych jest centralnym

organem administracji państwowej, który wykonuje zadania z zakresu ubezpieczeń

społecznych podlegającym Ministrowi Pracy i Polityki Socjalnej. W tym zakresie

dysponuje Funduszem Ubezpieczeń Społecznych, którego dochodami są, między

innymi, składki na ubezpieczenie społeczne (art. 7 ust. 1 i 2, art 9 ust. 1, art. 25 ust. 2 i

art. 26 pkt 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpie-

czeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 25, poz. 137 ze zm.). Te zadania

"z zakresu ubezpieczeń społecznych" są zadaniami realizowanymi przez Państwo, a

fakt , że następuje to z wyodrębnionego organizacyjnie Funduszu Ubezpieczeń

Społecznych nie daje podstaw, aby wyłączać Zakład Ubezpieczeń Społecznych ze

Skarbu Państwa (a więc państwa jako osoby prawnej, podmiotu stosunków majątko-

wych). W tym zakresie odmienne stanowisko Sądu Apelacyjnego jest wynikiem błędnej

wykładni art. 28 ustawy o zobowiązaniach podatkowych, co trafnie zarzuca kasacja.

Istnieje więc prawna podstawa do stosowania potrącania należności zobowiązanego z

tytułu składek na ubezpieczenie społeczne należnych Skarbowi Państwa z jego

wierzytelnością wobec Skarbu Państwa (państwowych jednostek organizacyjnych), a

jedynym warunkiem jest, by ta wierzytelność była bezsporna i wymagalna.

W tej części Sąd Najwyższy podziela stanowisko i argumentację zawartą w

uzasadnieniu wyroku Sądu Wojewódzkiego z 10 czerwca 1996 r. [...]

Ponieważ w rozpoznawanej sprawie nie ma naruszeń istotnych przepisów

postępowania, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego (art. 28 ustawy o

zobowiązaniach podatkowych), Sąd Najwyższy zmienił zaskarżony wyrok i oddalił re-

wizję organu rentowego od wyroku Sądu Wojewódzkiego, orzekając co do istoty sprawy

na podstawie art. 393

15

KPC.

========================================