II URN 37/95

Wyrok z dnia 8 stycznia 1997 r.

II URN 37/95

Współmałżonek jako osoba najbliższa ubezpieczonemu rolnikowi jest

uprawniony do jednorazowego odszkodowania za następstwa wypadku przy

pracy rolniczej (art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpiecze-

niu społecznym rolników - jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71 poz. 342 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kuźniar, Maria Mańkowska.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Jana Szewczyka,

po rozpoznaniu w dniu 8 stycznia 1997 r. sprawy z wniosku Ryszarda Z. przeciwko

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w T. o jednorazowe odszkodowanie,

na skutek rewizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie

z dnia 28 kwietnia 1992 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w T. z dnia 14 lutego 1992 r. [...] i sprawę przekazał Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w T. do ponownego rozpoz-

nania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 14 lutego 1992 r. ZUS-Oddział w T. odmówił Ryszardowi Z.

jednorazowego odszkodowania na podstawie przepisów ustawy z dnia 20 grudnia 1990

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz. U. z 1991 r., Nr 7, poz. 24) z tego powodu,

że uległ on wypadkowi przy pracy rolniczej w dniu 25 kwietnia 1991 r., czyli przed

objęciem go dobrowolnym ubezpieczeniem, które nastąpiło w dniu 3 maja 1991 r.

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Krakowie wnioskodawca podniósł, że wszelkie składki na ubezpieczenie społeczne

opłacał natychmiast po otrzymaniu wezwania i w związku z tym pozbawienie go prawa

do jednorazowego odszkodowania jest niesłuszne.

Sąd Wojewódzki wyrokiem z dnia 28 kwietnia 1992 r. odwołanie oddalił.

Od wyroku tego złożył w dniu 25 lipca 1995 r. rewizję nadzwyczajną Rzecznik

Praw Obywatelskich. Zarzucając rażące naruszenie art. 3 § 2, 233 § 1 i 316 § 1 KPC i

w związku z art. 5 i 10 ust. 1 pkt 1 oraz art. 100 ust. 2 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, a nadto naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wniósł o

uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi Wojewódz-

kiemu. W uzasadnieniu rewizji podniesiono między innymi, że małżonka wnioskodawcy

jest właścicielem gospodarstwa rolnego. Wnioskodawca zatrudniony poza rolnictwem i

podlegający z tego tytułu ubezpieczeniu społecznemu, pomagał żonie w prowadzeniu

gospodarstwa. W związku z wypadkiem z dnia 25 kwietnia 1991 r. Urząd Gminy w T.

sporządził kartę wypadku przy pracy w gospodarstwie rolnym. Żona wnioskodawcy

Stanisława Z. od 1 lipca 1977 r. do 31 grudnia 1990 r. była objęta ubezpieczeniem

społecznym w pełnym zakresie na podstawie przepisów o ubezpieczeniu społecznym

rolników indywidualnych. Po wejściu w życie ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników, na wniosek zainteresowanej zgłoszony w dniu 3

maja 1991 r. ubezpieczenie było kontynuowane bez żadnych przerw. Wynika to z

decyzji Wójta Gminy T. z dnia 9 maja 1991 r. ustalającej podleganie zainteresowanej

ubezpieczeniu społecznemu rolników na podstawie art. 36 i 39 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r. od dnia 1 stycznia 1991 r.

Tak więc wbrew temu, co przyjął Sąd w wyroku wydanym prawie rok później,

Stanisława Z. podlegała ubezpieczeniu wypadkowemu, chorobowemu i macierzyńs-

kiemu rolników również w dniu 25 kwietnia 1991 r., kiedy to nastąpił wypadek przy

pracy rolniczej jej męża, a wnioskodawcy w niniejszej sprawie Ryszarda Z. Dlatego też

stosownie do art. 5 i 10 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. miał on prawo do

jednorazowego odszkodowania za skutki wypadku. W związku ze zmianami w

zasadach ubezpieczenia rolników wprowadzonymi ustawą z dnia 20 grudnia 1990 r., w

art. 100 ust. 2 tej ustawy zawarto postanowienie, że na wniosek złożony do 30 czerwca

1991 r. rolnik, który w dniu 31 grudnia 1990 r. podlegał z mocy prawa ubezpieczeniu

społecznemu rolników indywidualnych, a nie podlega ubezpieczeniu na podstawie tej

ustawy, może być objęty ubezpieczeniem z mocy ustawy od dnia 1 stycznia 1991 r.

Oznacza to, że zdarzenie uzasadniające prawo rolnika do świadczeń określonych

ustawą, zaistniałe między 1 stycznia a 30 czerwca 1991 r., uznaje się tak, jakby

zaistniało w okresie ubezpieczenia. Oznacza to także, że decyzja z dnia 9 maja 1991 r.

ustalająca istnienie ubezpieczenia od 1 stycznia 1991 r. była prawnie skuteczna i

wiążąca. Nie było zatem podstaw, wbrew temu co przyjął organ rentowy i sąd, do

odmówienia wnioskodawcy prawa do jednorazowego odszkodowania.

Na żądanie Sądu Najwyższego Sąd Wojewódzki sporządził uzasadnienie zas-

karżonego wyroku. Sąd podniósł, że na podstawie akt rentowych ustalił, że żona

wnioskodawcy została objęta dobrowolnym ubezpieczeniem w pełnym zakresie od 1

stycznia 1991 r., na wniosek zgłoszony 3 maja 1991 r., co oznacza, że odwołujący się

nie był ubezpieczony w dniu wypadku (25 kwiecień 1991 r.). Ponadto z wniosku o

przyznanie jednorazowego odszkodowania (11 grudzień 1991 r.) wynika, że odwołujący

się nie mógł być ubezpieczony na wniosek, bowiem był zatrudniony w jednostce

gospodarki uspołecznionej (art. 7 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpiecze-

niu społecznym rolników; jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r., Nr 71, poz. 342 ze zm.).

Skoro więc - w myśl art. 10 ust. 1 tej ustawy - jednorazowe odszkodowanie przysługuje

"ubezpieczonemu" lub "osobie najbliższej ubezpieczonemu", a wnioskodawca nie był

ubezpieczony i nie należy do kręgu osób najbliższych ubezpieczonemu w rozumieniu

art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy, to brak jest podstaw prawnych do zmiany zaskarżonej

decyzji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na rozprawie przed Sądem Najwyższym w dniu 8 stycznia 1997 r. pełnomocnicy

Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego oraz Zakładu Ubezpieczeń Społecznych,

a także prokurator zgodnie wnieśli o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania. Stanowisko to uzasadnili tym, iż w wyniku przyjęcia przez

Sejm Rzeczypospolitej Polskiej orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 lutego

1993 r. o sprzeczności art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

z art. 1 i art. 67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej i dokonanej tego ustawą z

dnia 12 września 1996 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników (Dz.

U. Nr 124, poz. 585) zmiany art. 10 ust. 1 pkt 2 w ten sposób, iż do kręgu osób objętych

dyspozycją tego przepisu zaliczono także małżonka, zaskarżony wyrok nie może się

utrzymać.

Sąd Najwyższy podziela to stanowisko. Jak wynika bowiem z uzasadnienia

zaskarżonego wyroku, Sąd Wojewódzki nie znalazł podstawy do przyznania wnios-

kodawcy jednorazowego odszkodowania z powołaniem się także na art. 10 ust. 1 pkt 2

ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. W związku z tym należy podkreślić, iż w

powołanym wyżej orzeczeniu z dnia 23 lutego 1993 r., K 10/92, Trybunał Konstytucyjny

orzekł, że przepis art. 10 ust. 1 pkt 2 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, w

zakresie w jakim nie uwzględnia małżonka wśród osób najbliższych ubezpieczonemu

rolnikowi, którym przysługuje jednorazowe odszkodowanie z tytułu doznania

uszczerbku na zdrowiu wskutek wypadku przy pracy rolniczej, jest niezgodny z art. 1 i

67 ust. 2 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej. Orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego

zostało przyjęte przez Sejm, który następnie dokonał zmiany art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy

o ubezpieczeniu społecznym rolników w ten sposób, iż do kręgu osób objętych

dyspozycją tego przepisu zaliczył także małżonka.

W świetle powyższego Sąd Najwyższy uznał, iż nie zachodzi potrzeba dokonania

oceny zasadności argumentacji prawnej przytoczonej w rewizji nadzwyczajnej. Prawo

wnioskodawcy do jednorazowego odszkodowania wystarczy rozważyć tylko w aspekcie

art. 10 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników, który to przepis okazał

się niekonstytucyjny od początku. Mając to na uwadze Sąd Najwyższy, uwzględniając

wniosek rewizyjny, uchylił zaskarżony wyrok oraz poprzedzającą go decyzję organu

rentowego i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania Kasie Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w T. Z tych względów Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji na mocy art. 422 § 2 KPC (w brzmieniu

obowiązującym przed nowelizacją dokonaną w związku z art. 11 ust. 5 ustawy z dnia 1

marca 1996 r. o zmianie ustawy Kodeks cywilny... (Dz. U. Nr 43, poz. 189).

Uwzględnieniu rewizji nadzwyczajnej nie stoi na przeszkodzie upływ terminu

określonego w art. 421 § 2 KPC (w brzmieniu obowiązującym przed nowelizacją), gdyż

zaskarżony wyrok narusza także interes Rzeczypospolitej Polskiej, wyrażający się w

szczególnej ochronie osób poszkodowanych w wyniku wypadków przy pracy

(działalności rolniczej).

========================================