I PKN 14/97

Wyrok z dnia 27 lutego 1997 r.

I PKN 14/97

Objęcie zastosowanym projektem racjonalizatorskim tylko części rozwiązania

stanowiącego chroniony patentem wynalazek nie jest stosowaniem tego wynalazku w

rozumieniu art. 98 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości ( według

jednolitego tekstu: Dz .U. z 1984 r., Nr 33, poz. 177).

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Józef Iwulski, Maria

Mańkowska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 27 lutego 1997 r. sprawy z powództwa

Zbigniewa S., Jana G., Jerzego R., Zbigniewa O., Marka M. przeciwko Kopalni Węgla

Brunatnego "B." w R. o zapłatę, na skutek kasacji powodów od wyroku Sądu Apelacyjnego

w Łodzi z dnia 17 października 1996 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Powodowie Zbigniew S., Jan G., Grzegorz J., Jerzy R., Zbigniew O. i Marek M. w

pozwie przeciwko Kopalni Węgla Brunatnego "B." w R. domagali się zasądzenia kwoty

101.943.700 dawnych złotych z odsetkami tytułem wynagrodzenia za stosowanie wynalazku

pt. "Oczyszczarka pneumatyczna komorowa do oczyszczania przedmiotów walcowych"

chronionego patentem Nr 278345 za okres od dnia 1 stycznia 1990 r. do 31 grudnia 1991 r.

Strona pozwana nie uznała powództwa i wnosiła o jego oddalenie twierdząc, że

zastosowany został tylko pracowniczy projekt racjonalizatorski nr 406/87, którego twórcami

są powodowie. Projekt ten nosi nazwą "Modernizacja komory śrutowania bębnów

przenośnikowych w oddziale ww-2". Jedynie część rozwiązania tego projektu nosi cechy

wynalazku pt. "Oczyszczarka pneumatyczna komorowa do czyszczenia przedmiotów

walcowych", który jest chroniony patentem. Projekt Nr 406/87 stosowany był od dnia 1

stycznia 1988 r. i powodom zostało wypłacone wynagrodzenie za 2 lata stosowania tego

projektu.

Ponadto na podstawie decyzji Urzędu Patentowego o udzieleniu patentu na wynalazek

wypłacono powodom w dniu 17 września 1992 r. wynagrodzenie za okres korzystania z

wynalazku z tytułu efektów pozaekonomicznych - poprawy warunków BHP w kwocie

8.142.200 dawnych złotych. Za podawanie danych do tej kalkulacji odpowiedzialny był

powód Marek M. - Kierownik Oddziału ww -2. Obecnie strona pozwana kwestionuje te dane

i uważa, że nie powinna być zobowiązana do uwzględnienia korzyści, nie znajdujących

wyrazu w jej bilansie.[...]

Postanowieniem z dnia 13 lutego 1996 r. [...] Sąd Wojewódzki w Piotrkowie

Trybunalskim umorzył postępowanie odnośnie do roszczenia Grzegorza J., wobec cofnięcia

pozwu w tym zakresie [...]. Wyrokiem z dnia 17 maja 1996 r. Sąd Wojewódzki oddalił

powództwo pozostałych 5 powodów i nie obciążył ich obowiązkiem zwrotu kosztów procesu.

Sąd ustalił, że w dniu 25 czerwca 1987 r. powodowie, bez powoda Grzegorza J., zgłosili

pracowniczy projekt wynalazczy pt. "Modernizacja komory do śrutowania bębnów

przenośnikowych w oddziale ww - 2", który w Kopalni Węgla Brunatnego "B." otrzymał

numer ewidencyjny 406/87. W okresie tym powodowie byli pracownikami strony pozwanej:

powód Zbigniew S. był inspektorem technicznym w dziale Głównego Technologa, a w

okresie wdrażania projektu był sztygarem zmianowym w oddziale ww-2, powód Jan G. był

kierownikiem Wydziału Wulkanizacji, powód Zbigniew O. był Głównym Technologiem,

powód Jerzy R. był Głównym Mechanikiem, zaś powód Marek M. był kierownikiem działu

ww-2, w którym ów projekt został zastosowany w dniu 1 stycznia 1988 r. Potwierdzenia

zastosowania projektu wynalazczego Nr 406/87 i wprowadzenia go do normalnej produkcji

dokonała strona pozwana w piśmie z dnia 5 czerwca 1988 r. [...]. W urządzeniu tym

zamontowany jest silnik prądu zmiennego ze stałą prędkością obrotową. Za stosowanie

projektu racjonalizatorskiego twórcom przyznano i wypłacono wynagrodzenie za okres

dwóch lat.

W dniu 26 października 1988 r. strona pozwana zleciła Zakładowi Usług Tech-

nicznych przy Wojewódzkim Klubie Techniki i Racjonalizacji w P.T. opracowanie

dokumentacji zgłoszonej do Urzędu Patentowego celem ochrony projektu wynalazczego

powodów. W zgłoszeniu patentowym Nr 159787 zastrzeżono między innymi, że

oczyszczarka pneumatyczna komorowa znamienna jest tym, że posiada silnik elektryczny

prądu stałego z regulacją obrotów [...]. Natomiast w urządzeniu stosowanym w Kopalni nie

wykonano mechanizmu przesuwu dyszy śrutującej, zgodnie z projektem wynalazczym Nr

406/87, ani też zgodnie z patentem, albowiem napęd elektryczny dyszy jest wykonany

według dokumentacji z 1987 r. bez możliwości płynnej regulacji prędkości. Urządzenie

działające u strony pozwanej tym różni się od patentu, że zainstalowano w nim silnik prądu

zmiennego ze stałą prędkością obrotową, nie zaś silnik prądu stałego z regulacją obrotów. W

rozwiązaniu zastosowanym nie osiągnięto zatem możliwości płynnej regulacji prędkości i nie

uzyskano optymalnych warunków śrutowania bębnów o różnej średnicy, tak by dokonana

prędkość pozwoliła na oczyszczenie bębna po jednorazowym przejściu strumienia śrutu po

linii śrubowej, zaś dojście do wyłącznika krańcowego skutkowałoby zatrzymanie całej

oczyszczarki, co jest celem opatentowanego wynalazku. Na podstawie opinii dwóch biegłych

doc. dr J. R. i rzecznika patentowego mgr inż. elektryka J. K. Sąd Wojewódzki uznał, że

wynalazek powodów należy do kategorii konstrukcji, nie zaś sposobu produkcji a

rozwiązanie techniczne chronione patentem Nr 159787 nie było stosowane przez stronę

pozwaną. Stosowanie silnika prądu zmiennego w oczyszczarce pracującej u strony pozwanej

od 1988 r. nie jest rozwiązaniem ekwiwalentnym, skoro nie spełnia zamierzeń, dla których w

zastrzeżeniach patentowych wprowadzono inne rozwiązanie techniczne w postaci silnika

prądu stałego z regulacją obrotów. Podstawą dla uzyskania przez twórców wynagrodzenia za

wynalazek jest jego zastosowanie, jeżeli więc Kopalnia nie stosowała opatentowanego

wynalazku, to roszczenia powodów Sąd Wojewódzki uznał za bezzasadne na podstawie art.

98 ustawy o wynalazczości.

Sąd Apelacyjny w Łodzi wyrokiem z dnia 17 października 1996 r. oddalił rewizję

powodów uznając, że ustalenia dokonane prze Sąd Wojewódzki znajdują potwierdzenie w

materiale dowodowym zebranym w sprawie. Wbrew poglądowi skarżących, do uprawnień

Sądu należało ustalenie okoliczności, czy strona pozwana stosuje przedmiotowy wynalazek.

Okoliczność, że użytkowane jest jedynie urządzenie będące przedmiotem projektu

racjonalizatorskiego, a nie opatentowany wynalazek, uprawnia do oddalenia powództwa

twórców wynalazku, skoro wynagrodzenie przysługuje im tylko wówczas, gdy wynalazek

został zastosowany.

Powyższy wyrok zaskarżyli kasacją powodowie zarzucając naruszenie prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie oraz wnosili o

uchylenie wyroku i zasądzenie kosztów postępowania kasacyjnego. Dopiero z treści

uzasadnienia kasacji wynika, że chodzi o naruszenie art. 16 ust. 3, art. 21, art. 32 ust. 1 i 5

ustawy o wynalazczości, a także art. 5 KC. Zdaniem powodów opis projektu

racjonalizatorskiego 406/87 posiada wszystkie elementy zastrzeżenia niezależnego - patentu

Nr 159787 ponieważ projekt nie precyzuje rodzaju silnika, który należy zastosować. Strona

pozwana uznała wprowadzenie silnika prądu stałego z regulacją obrotów za rozwiązanie

ekwiwalentne dla silnika jednobiegowego, co znalazło wyraz w decyzji z dnia 21 września

1992 r. w sprawie wynagrodzenia za wynalazek. Ponadto interpretacja art. 16 ust. 3 ustawy o

wynalazczości dokonana przez Sąd Apelacyjny jest w sprawie powodów sprzeczna z art. 5

KC.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie jest zasadna. Zgodnie z art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972

r. o wynalazczości (jednolity tekst: Dz .U. z 1984 r., Nr 33, poz. 177) pozwana Kopalnia

Węgla Brunatnego "B." , jako jednostka gospodarki uspołecznionej była obowiązana do

zgłaszania w Urzędzie Patentowym projektów wynalazczych mających cechy wynalazku

pracowniczego. Miała również obowiązek wskazania wynalazców (art. 27 ust. 1 ustawy), do

czego wezwał Urząd Patentowy pismem z dnia 31 marca 1989 r. [...] wobec niedołączenia do

zgłoszenia oświadczeń wynalazców o dokonaniu zgłoszonego projektu wynalazczego. Przy

piśmie strony pozwanej z dnia 6 kwietnia 1989 r. [...] przesłane zostały do Urzędu

Patentowego oświadczenia powodów o dokonaniu wynalazku pt. "Oczyszczarka

pneumatyczna komorowa do oczyszczania przedmiotów walcowych". Zatem zarzut

powodów, że bez ich wiedzy strona pozwana ograniczyła zakres ochrony wynalazku nie jest

prawdziwy. [...] Prawo wynalazcze nie przewiduje bowiem dla twórców pracowniczego

projektu wynalazczego innego wynagrodzenia, jak przewidziane w art. 98 ustawy. Przepis

ten stanowi, że warunkiem prawa do tego wynagrodzenia jest zastosowanie wynalazku.

Również powołanie się w kasacji na przepisy art. 32 ust. 1 i 5 omawianej ustawy nie stanowi

w istocie zarzutu kasacyjnego, skoro powodowie jedynie konstatują, że w myśl tych prze-

pisów stroną w postępowaniu przed Urzędem Patentowym była strona pozwana jako

zgłaszająca wynalazek a oni mogli wykonywać jedynie czynności dopuszczalne według stanu

sprawy, które nie pozostawały w sprzeczności z czynnościami zgłaszającego. Oświadczenia

twórców o dokonaniu zgłoszonego wynalazku oznaczały jednoznacznie potwierdzenie

opisanych w zgłoszeniu patentowym zastrzeżeń, które zgodnie z § 6 ust. 1 i 5 pkt 2

zarządzenia Prezesa Urzędu Patentowego z dnia 12 listopada 1984 r. w sprawie ochrony

wynalazków i wzorów użytkowych (M.P. Nr 26, poz. 179) powinny ujawniać istotę

wynalazku i określać zastrzegany wynalazek przez podanie jego cech technicznych, które

opisane w części znamiennej, wyróżniają go spośród innych rozwiązań technicznych,

mających zespół cech określonych w części nieznamiennej. Wynalazek powodów należy do

kategorii urządzenia, zatem jego cechy, jako poszczególne elementy konstrukcyjne są ze sobą

wzajemnie powiązane, stanowiąc nierozłączny zespół cech, który charakteryzuje istotę

technicznego rozwiązania. Oznacza to, że patent chroni ten wynalazek, jako całość, według

opisu urządzenia w części znamiennej zastrzeżeń patentowych [...].

Sądy obu instancji prawidłowo przyjęły, że istota sporu w rozpoznawanej sprawie

polega na ustaleniu, czy wynalazek chroniony patentem Nr 159787 został zastosowany w

pozwanej Kopalni. Warunek stosowania wynalazku spełniony jest wówczas, gdy wszystkie

cechy znamienne wynalazku podane w zastrzeżeniu niezależnym, są zastosowane w

rozwiązaniu technicznym. Bezspornym między stronami jest to, iż omawiany patent na

wynalazek pt. "Oczyszczalnia pneumatyczna komorowa do czyszczenia przedmiotów

walcowych" zawiera w opisie jako cechę znamienną, że posiada silnik elektryczny prądu

stałego z regulacją obrotów. Stosowany natomiast przez stronę pozwaną projekt

racjonalizatorski Nr 406/87 posiada silnik prądu znamiennego, który nie jest rozwiązaniem

ekwiwalentnym dla silnika elektrycznego prądu stałego z regulacją obrotów. Ustalenie to

znajduje potwierdzenie w zebranym w sprawie materiale dowodowym, a w szczególności w

zbieżnych opiniach 2 biegłych, posiadających wysokie kwalifikacje i wiedzę tematu.

Wskazany w kasacji art. 16 ust. 1 ustawy o wynalazczości stanowi, że zakres

przedmiotowy patentu określają zastrzeżenia zawarte w opisie patentowym. W literaturze

przedmiotu dopuszcza się techniczne środki ekwiwalentne dla ujawnionych w zastrzeżeniach

patentowych ale tylko wówczas, gdyby służyły do zapewnienia takiego samego rezultatu

(por. Komentarz do prawa wynalazczego - W.Kotarba, Z. Miklasiński, A. Pyrża, 1994 r. str.

198).

W rozpoznawanej sprawie chodzi o zamianę silnika prądu stałego z regulacją obrotów

na silnik prądu zmiennego. Biegli wykazali, że takie zastosowanie zamienne pociąga za sobą

daleko idące konsekwencje w sposobie funkcjonowania urządzenia i nie spełnia rezultatów

opisanych w patencie. W użytkowanym urządzeniu w ogóle nie ma regulacji obrotów i nie

istnieje możliwość regulacji niezbędnej do oczyszczania bębnów w przypadku ich różnej

średnicy przy zachowaniu identycznej jakości oczyszczania. Celem regulacji obrotów było

zaś zapewnienie optymalnego sposobu oczyszczania bębnów w zależności od średnicy.

W orzecznictwie przyjmuje się, że wykorzystanie tylko niektórych środków lub

operacji technicznych przewidzianych w zastrzeżeniach patentowych nie jest stosowaniem

wynalazku.W wyroku składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 12 marca 1987 r.,

III PRN 5/86 stwierdzono, że zbudowanie urządzenia zbliżonego do chronionego patentem,

nie zawierającego jednak w pełni rozwiązań objętych zastrzeżeniami patentowymi, nie jest

stosowaniem wynalazku i nie przysługuje twórcy z tego tytułu wynagrodzenie.

Sąd Najwyższy w składzie rozpoznającym przedmiotową kasację podziela powyższy

pogląd, że patent na wynalazek, którego przedmiotem jest określone urządzenie chroni je

jako całość, zatem zastosowanie w projekcie racjonalizatorskim Nr 406/87 [...] części

rozwiązania technicznego chronionego patentem Nr 159787, nie oznacza stosowania tego

wynalazku.

Z tych też względów powodom nie przysługuje wynagrodzenie na podstawie art. 98

ustawy o wynalazczości. Powodowie nie wykazali również naruszenia art. 5 KC, skoro

otrzymali wynagrodzenie za stosowanie projektu racjonalizatorskiego z nadpłatą, a

użytkowane urządzenie nie przynosi oczekiwanych efektów.

Wcześniejsze dane, jak to ustalił Sąd Wojewódzki, nie zawsze były podawane

rzetelnie. [...] Tymi też okolicznościami tłumaczyła strona pozwana zmianę swego

stanowiska odnośnie dalszej wypłaty powodom wynagrodzenia, przyznanego uprzednio

decyzją z dnia 21 września 1992 r., powołaną w kasacji. Decyzja ta nie mogła oczywiście

stanowić samoistnej podstawy dla zgłoszonych przez powodów roszczeń.

Art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości stanowi, że podstawą do ustalenia wysokości

wynagrodzenia za pracowniczy projekt wynalazczy są efekty uzyskane przez stosowanie

projektu. Brak zastosowania wynalazku powodów skutkuje, że ich żądania są bezzasadne, a

kasacja powodów, nie mająca usprawiedliwiających podstaw, podlega oddaleniu na

podstawie art. 39312

KPC.

N o t k a

Cytowany w uzasadnieniu wyrok składu siedmiu sędziów z dnia 12 marca 1987 r., III

PRN 5/86 został opublikowany w OSPiKA 1988 z. 3 poz. 47.

========================================