II UKN 63/96

Wyrok z dnia 29 stycznia 1997 r.

II UKN 63/96

W przypadku uznania przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności

przepisu, którego zastosowanie miało znaczenie przy ocenie prawa do

świadczenia lub jego wysokości oraz utraty przez ten przepis mocy obowią-

zującej, organ rentowy władny jest ponownie ocenić prawo osoby zaintereso-

wanej do świadczenia lub jego wysokości i wydać decyzję co do istoty sprawy

(art. 31 ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym,

jednolity tekst: Dz. U. z 1990 r., Nr 109, poz. 470 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Stefania

Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 29 stycznia 1997 r. sprawy z wniosku

Kazimiery M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o

wysokość emerytury, na skutek kasacji Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 26 października

1995 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawczyni Kazimiera M., urodzona 27 października 1938 r., pobierała od

dnia 1 marca 1991 r. wcześniejszą emeryturę ustaloną od przeciętnego miesięcznego

wynagrodzenia z kolejnych czterech kwartałów kalendarzowych (IV 1989 r. i I, II i III

1990 r.). Na podstawie zaświadczenia Powszechnej Spółdzielni Spożywców "S." z dnia

29 maja 1991 r. wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury został ustalony na

131,35% (przy doliczeniu nagrody z zysku za 1990 r. wypłaconej w 1991 r.). Po

nadesłaniu przez zakład pracy zaświadczenia z dnia 6 lipca 1994 r. wyliczającego

wskaźnik wysokości podstawy wymiaru emerytury za okres wyżej podany na 122,98%

(zmniejszono wysokość wynagrodzenia wnioskodawczyni o nagrodę z zysku za 1990 r.

wypłaconą w 1991 r.) organ rentowy decyzją z dnia 21 lipca 1994 r. obniżył wysokość

emerytury wnioskodawczyni od dnia 1 września 1994 r. W miejsce uprzednio

ustalonego wskaźnika wysokości podstawy wymiaru emerytury organ rentowy przyjął

123,52%.

W piśmie z dnia 9 stycznia 1995 r. organ rentowy wyjaśnił wnioskodawczyni, że

ponieważ Prezes Trybunału Konstytucyjnego w dniu 10 maja 1994 r. (Dz. U. z 1994 r.,

Nr 62, poz. 266) ogłosił obwieszczenie o utracie mocy obowiązującej art. 36 ustawy

budżetowej z 1991 r., na podstawie którego to przepisu Spółdzielnia odprowadziła

uprzednio składki na ubezpieczenie społeczne od nadwyżki bilansowej (nagrody z

zysku), zatem brak jest podstaw do wliczania tegoż składnika wynagrodzenia do

podstawy wymiaru emerytury.

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

w Kaliszu wnioskodawczyni domagała się przywrócenia emerytury w wysokości

wcześniej ustalonej, podnosząc, że zostały naruszone jej prawa uprzednio nabyte.

Zdaniem wnioskodawczyni fakt, że organ rentowy zwrócił zakładowi pracy składki

uprzednio wpłacone na podstawie przepisów obowiązujących w dacie wydania decyzji

przyznającej emeryturę w wyższej wysokości (16 lipca 1991 r.), nie dawał podstawy do

obniżenia świadczenia.

Wyrokiem z dnia 30 maja 1995 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Kaliszu oddalił odwołanie wnioskodawczyni.

W motywach wyroku Sąd powołując się na przepis § 4 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru emerytur i rent (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r., Nr 11, poz. 63 ze zm.)

podniósł, że skoro przepis art. 36 ustawy budżetowej na 1991 r. utracił moc obowią-

zującą, zatem nie ma podstawy prawnej do wliczenia nagród z zysku do podstawy

wymiaru emerytury wnioskodawczyni. Od tego składnika nie ma bowiem aktualnie

obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne.

Stanowisko to podzielił Sąd Apelacyjny w Łodzi, oddalając wyrokiem z dnia 26

października 1995 r. rewizję wnioskodawczyni.

Od wyroku tego założył kasację Minister Sprawiedliwości. Zarzucając rażące

naruszenie prawa, a w szczególności art. 16 i 80 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) i §

1 oraz 4 ust. 1 i 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent, a nadto naruszenie

interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i

poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego oraz decyzji ZUS - Oddziału w O.W.

i przyznanie Kazimierze M. od dnia 1 września 1994 r. emerytury obliczonej od

wskaźnika wysokości podstawy wymiaru wynoszącego 131,35%.

Skarżący podniósł, że organ rentowy obniżając wysokość emerytury wniosko-

dawczyni od dnia 1 września 1994 r. zastosował niższy wskaźnik wysokości podstawy

wymiaru emerytury (122,08%, winno być 123,52%) na skutek pominięcia nagrody z

zysku wypłaconej w 1991 r. Fakt ten będzie miał również wpływ na wysokość emerytury

wnioskodawczyni w późniejszym okresie, gdyż wysokość ta jest zależna, między

innymi, od wysokości wskaźnika podstawy wymiaru emerytury. Sądy obu instancji nie

wzięły pod uwagę, iż organ rentowy wznawiając sprawę zakończoną przed 4 laty

prawomocnymi decyzjami tegoż organu, między innymi decyzją z dnia 16 lipca 1991 r.,

rażąco naruszył przepis art. 80 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. Przepis ten

stanowi, że prawo do świadczeń lub ich wysokość ulega ponownemu ustaleniu na

wniosek osoby zainteresowanej lub z urzędu, jeżeli po uprawomocnieniu się decyzji w

sprawie świadczeń zostaną przedłożone nowe dowody lub ujawniono okoliczności

istniejące przed wydaniem tej decyzji, które mają wpływ na prawo do świadczeń lub na

ich wysokość. Wykładnia logiczna i gramatyczna tego przepisu wskazuje, że ustalenia

dotyczące prawomocnych decyzji organu rentowego mogą być podważone tylko wtedy,

gdy dowody lub okoliczności powołane w art. 80 ustawy istniały przed wydaniem

zakwestionowanej decyzji i miały istotny wpływ na prawo do świadczeń lub ich

wysokość na podstawie przepisów prawa obowiązującego w dacie wydania tychże

decyzji. Ten ograniczony zakres możliwości wznowienia postępowania przed organem

rentowym ma na celu ochronę praw słusznie nabytych. Do zasady praw słusznie

nabytych, utrwalonej w orzecznictwie sądów ubezpieczeń społecznych, nawiązuje Sąd

Najwyższy w uzasadnieniu uchwały z dnia 23 czerwca 1995 r., sygn.. II UZP 11/95

(OSNAPiUS 1995 nr 24 poz. 301). Wprawdzie uchwała ta dotyczy innego stanu

faktycznego i prawnego, jednakże zasada ochrony praw słusznie nabytych została

uwzględniona przez Sad Najwyższy jako jedna z przesłanek mająca istotny wpływ na

jego stanowisko. W niniejszej sprawie organ rentowy ustalając na mocy prawomocnej

decyzji z dnia 16 lipca 1991 r. wysokość emerytury wnioskodawczyni przy zastosowaniu

wskaźnika wysokości podstawy wymiaru 131,35% (przy zaliczeniu nagrody z zysku za

1990 r. wypłaconej w 1991 r.) był do tego upoważniony treścią przepisu art. 16 ustawy

o z.e.p. i § 1 oraz 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie

szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent. Przepisy te

zawierają generalną zasadę, iż przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczeń

pracowników uspołecznionych zakładów pracy, (a do takich należały spółdzielnie

pracy), nie przyjmuje się tych składników wynagrodzenia w gotówce i w naturze z tytułu

wykonywania pracy w ramach stosunku pracy, od których nie ma obowiązku opłacania

składek na ubezpieczenie społeczne. Niesporne jest, że od tzw. nagród z zysku istniał

w dacie wydania decyzji z dnia 16 lipca 1991 r. obowiązek odprowadzenia składki

ubezpieczeniowej do ZUS, którą to składkę zakład pracy w swoim czasie opłacił za

wnioskodawczynię. Taki obowiązek był nałożony na zakład pracy przepisem art. 36

ustawy budżetowej na 1991 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 89). Przepisy prawa w dacie ustalania

wysokości emerytury wnioskodawczyni były zatem prawidłowo zastosowane. Fakt, że z

mocy obwieszczenia Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 maja 1994 r.

przepis art. 36 ustawy budżetowej za 1991 r. utracił moc, nie może powodować

ujemnych skutków wobec praw już wcześniej słusznie nabytych. Pominięcie tych

wszystkich przytoczonych wyżej okoliczności stanowi nie tylko rażące naruszenie

prawa, ale również naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, gdyż podważa

zaufanie obywateli do porządku prawnego i wymiaru sprawiedliwości, a nadto pogarsza

sytuację materialną emerytów i rencistów, ludzi szczególnie chronionych przez prawo.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Niesporne jest, że w dacie wydania decyzji z dnia 16 lipca 1991 r. od nagród z

zysku istniał obowiązek zakładu pracy odprowadzenia do ZUS składki na ubezpieczenie

społeczne z uwagi na art. 36 ustawy budżetowej na 1991 r. (Dz. U. Nr 21, poz. 89).

Zakład pracy wnioskodawczyni opłacił składkę od nagrody wypłaconej jej w 1991 r.

Poza sporem pozostaje więc, na co trafnie zwrócono w uzasadnieniu kasacji uwagę, że

przepisy prawa obowiązujące w dacie ustalania wysokości emerytury wnioskodawczyni

zostały prawidłowo zastosowane. Spór sprowadza się tylko do kwestii, czy

obwieszczenie Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 10 maja 1994 r. (Dz. U. Nr

62, poz. 266) o utracie mocy art. 36 ustawy budżetowej na rok 1991 r., jako przepisu

sprzecznego z Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej (orzeczenie Trybunału z 22

czerwca 1993 r. k. 1/93), mogło spowodować ponowne obliczenie wysokości emerytury

wnioskodawczyni, doprowadzając w konsekwencji do jej obniżenia. Zgodnie bowiem z

art. 16 ustawy o z.e.p. oraz § 1 i § 4 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia

1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent,

przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczeń pracowników uspołecznionych zakładów

pracy - co trafnie podkreślono w uzasadnieniu kasacji - nie przyjmuje się tych

składników wynagrodzenia, od których nie ma obowiązku opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne.

Przy rozważaniu tej kwestii należy mieć na uwadze, czy po ogłoszeniu przez

Prezesa Trybunału Konstytucyjnego obwieszczenia o utracie mocy obowiązującej art.

36 ustawy budżetowej na rok 1991, ZUS zwrócił zakładowi pracy wnioskodawczyni

składkę wpłaconą od nagrody z zysku, przyznanej i wypłaconej wnioskodawczyni w

1991 r. Okoliczność ta ma istotne znaczenie, bowiem w sprawach dotyczących

świadczeń z ubezpieczenia społecznego zasadą jest powiązanie wysokości

świadczenia z okresami opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, na co Sąd

Najwyższy zwracał już wielokrotnie uwagę i co także podkreślił w wyroku z dnia 24

października 1996 r., II URN 35/96, wydanym w sprawie o podobnym stanie faktycz-

nym. W tej sprawie Sąd Najwyższy uchylił wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 7 sierpnia 1995 r. [...] i przekazał sprawę

temuż Sądowi do ponownego rozpoznania w celu wyjaśnienia, czy były pracodawca

rzeczywiście "wycofał" składki na ubezpieczenie społeczne wpłacone z uwzględnieniem

nagrody z zysku za rok 1990 r. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela takie

stanowisko, szczególnie wobec wyraźnej tendencji występującej w prawie ubezpieczeń

społecznych do korelacji między wysokością świadczeń emerytalno-rentowych a

opłacaną składką na ubezpieczenie społeczne.

W niniejszej sprawie poza sporem jest, że były zakład pracy wnioskodawczyni

otrzymał zwrot składek wpłaconych na ubezpieczenie społeczne z tytułu nagród z zysku

za rok 1990, wypłaconych pracownikom, w tym wnioskodawczyni w 1991 r. Nie można

podzielić argumentu przedstawionego w uzasadnieniu kasacji, iż przeciwko możliwości

ponownego ustalenia wysokości emerytury wnioskodawczyni przemawia zasada praw

słusznie nabytych oraz przepis art. 80 ustawy o z.e.p. Przepis art. 36 ustawy

budżetowej na 1990 r. został uznany przez Trybunał Konstytucyjny za sprzeczny z

Konstytucją Rzeczypospolitej Polskiej. Uznanie przepisu za sprzeczny z Konstytucją

oznacza, że należy go oceniać jako sprzeczny z Konstytucją od samego początku, tj.

od jego uchwalenia. Nie można zatem mówić, że w przypadku przyznania świadczenia

lub ustalenia jego wysokości na podstawie takiego niekonstytucyjnego przepisu prawo

zostało słusznie nabyte. Stanowisko Sądu Apelacyjnego, iż uprawnienie

wnioskodawczyni do wyższego wskaźnika świadczenia w oparciu o przepis art. 36

ustawy budżetowej na 1990 r. nie wywodzi się "z prawa określonego jako sprawiedliwie

nabytego" jest w pełni uzasadnione. Oczywiście, naruszenie prawa może mieć miejsce

tylko na przyszłość. Trafnie podkreślił Sąd Apelacyjny, że w niniejszej sprawie uchylenie

omawianego przepisu spowodowało zmianę wymiaru emerytury wnioskodawczyni na

przyszłość, nie wpływając na wysokość świadczenia przyznanego i zrealizowanego w

okresie przeszłym.

Wbrew zarzutom skarżącego nie można doszukiwać się podstawy do zajmo-

wania odmiennego stanowiska w przepisie art. 80 ustawy o z.e.p. Przepis ten został

uchwalony w czasie, gdy nie istniała jeszcze możliwość oceny konstytucyjności prze-

pisów prawa. Dlatego dyspozycją tego przepisu nie jest objęty przypadek, gdy po

przyznaniu świadczenia lub ustaleniu jego wysokości, zastosowany przepis został

uznany za niekonstytucyjny i utracił moc obowiązującą. Nie oznacza to jednak, że organ

rentowy nie jest uprawniony w takiej sytuacji do ponownego ustalenia prawa do

świadczenia lub jego wysokości. W takim przypadku należy odnieść się bowiem do art.

31 ust. 3 ustawy z dnia 29 kwietnia 1985 r. o Trybunale Konstytucyjnym (jednolity tekst:

Dz. U. z 1990 r., Nr 109, poz. 470 ze zm.). Zgodnie z tym przepisem ostateczne

decyzje, wydane w ogólnym postępowaniu administracyjnym z zastosowaniem przepisu

prawnego, który został uznany za niekonstytucyjny i utracił moc obowiązującą, uznaje

się za nieważne w trybie i na zasadach określonych w Kodeksie postępowania

administracyjnego w części dotyczącej nieważności decyzji administracyjnych oraz

związanych z tym roszczeń odszkodowawczych; w wypadkach gdy wynika to z

przepisów prawa i okoliczności sprawy organ stwierdzający nieważność decyzji może

równocześnie wydać decyzję rozstrzygającą co do istoty sprawy. Powyższą zasadę

należy stosować w postępowaniu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (art.

180 § 1 KPA). Dlatego w przypadku uznania przez Trybunał Konstytucyjny

niekonstytucyjności przepisu, którego zastosowanie miało znaczenie przy ocenie prawa

do świadczenia lub jego wysokości oraz utraty przez ten przepis mocy obowiązującej,

organ rentowy władny jest ponownie ocenić prawo osoby zainteresowanej do

świadczenia lub jego wysokości i wydać ponowną decyzję co do istoty sprawy. Taką

decyzję należy traktować jako zawierającą w sobie implicite stwierdzenie nieważności

poprzedniej decyzji w całości lub w części, dotknięte wadą powodującą nieważność z

mocy prawa (art. 156 § 1 pkt 7 KPA).

Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy oddalił kasację jako

pozbawioną usprawiedliwionych podstaw na mocy art. 393

12

KPC w związku z art. 12

ust. 3 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego...

(Dz. U. Nr 43, poz. 189).

========================================