II UKN 96/96

Wyrok z dnia 28 lutego 1997 r.

II UKN 96/96

Na podstawie przepisu art. 5 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) okresy pracy domownika w

gospodarstwie rolnym przed dniem 1 stycznia 1983 r. uwzględnia się przy ustalaniu

uprawnień emerytalo-rentowych, gdy była wykonywana w wymiarze nie niższym niż

połowa ustawowego czasu pracy.

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Stefania Szymańska, Maria

Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 lutego 1997 r. sprawy z wniosku Józefa Ł.

przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych - I Oddziałowi w W. o wcześniejszą

emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z

dnia 2 października 1996 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, po ponownym

rozpoznaniu sprawy z odwołania Józefa Ł., urodzonego 19 marca 1939 r. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w W., z dnia 4 kwietnia 1995 r. odmawiającej

wnioskodawcy przyznania wcześniejszej emerytury, wobec uchylenia przez Sąd Apelacyjny

w Warszawie, wyrokiem z dnia 11 grudnia 1995 r. [...], wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia

21 września 1995 r. [...] po przeprowadzeniu wskazanego przez Sąd rewizyjny postępowania

dowodowego, odwołanie oddalił wyrokiem z dnia 3 lipca 1996 r. [...]

Po rozpoznaniu apelacji wnioskodawcy od tego wyroku Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 2 października 1996 r. [...],

apelację tę oddalił.

W kasacji, wniesionej od tego wyroku, pełnomocnik wnioskodawcy zarzucając, że

wyrok został wydany z naruszeniem prawa materialnego przez jego błędną wykładnię i

niewłaściwe zastosowanie oraz naruszeniem prawa procesowego, a w szczególności art. 233

§ 1 KPC, wnosił o jego zmianę i przyznanie wnioskodawcy prawa do emerytury

pracowniczej, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego orzeczenia i przekazanie sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji.

Stan faktyczny sprawy przedstawia się następująco:

Decyzją z dnia 4 kwietnia 1995 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w W.

odmówił wnioskodawcy Józefowi Ł. urodzonemu 19 marca 1939 r. przyznania wcześniejszej

emerytury na podstawie przepisów rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia

26 stycznia 1990 r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z

pracy z przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27). Organ rentowy przyjął,

że wnioskodawca nie posiada 40 lat okresów składkowych wraz z okresami nieskładkowymi.

Do stażu pracy nie została zaliczona praca wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym

rodziców w okresie od 20 marca 1955 r. do 10 września 1957 r,. gdyż uczęszczał wówczas

do Technikum Mechanicznego w S. odległego od miejsca zamieszkania o około 40 km. W

związku z tym, według oceny organu rentowego, nie mógł pracować w pełnym wymiarze

godzin w gospodarstwie rolnym rodziców.

W odwołaniu wniesionym do Sądu Wojewódzkiego wnioskodawca domagał się

zmiany zaskarżonej decyzji i zaliczenia do stażu pracy spornego okresu, podając, że w

gospodarstwie rolnym pracował codziennie, zaś do szkoły dojeżdżał z odległości tylko około

36 km.

Sąd Wojewódzki, po przesłuchaniu zgłoszonych przez wnioskodawcę świadków,

wyrokiem z dnia 21 września 1995 r. [...] oddalił odwołanie ustalając, że jego praca w

gospodarstwie rolnym rodziców nie miała charakteru zatrudnienia, a tylko była to pomoc

doraźna. Wnioskodawca był w tym okresie uczniem dziennego Technikum Mechanicznego i

do szkoły dojeżdżał z odległości 40 km. Uwzględniając zajęcia w technikum (przez 7 - 8

lekcji dziennie) jego dorywcza pomoc w gospodarstwie rolnym nie mogła być traktowana

jako stała praca domownika rolnika.

Wyrok ten został uchylony przez Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 11 grudnia 1995 r.

[...] celem dalszego wyjaśnienia przez Sąd Wojewódzki wszystkich istotnych dla sprawy

okoliczności.

Rozpoznając sprawę ponownie Sąd Wojewódzki przeprowadził dowody wskazane

przez Sąd Apelacyjny, po czym wyrokiem z dnia 3 lipca 1996 r. [...] oddalił odwołanie

wnioskodawcy. Według ustaleń Sądu wnioskodawca nie udowodnił 40-letniego okresu

zatrudnienia, gdyż do okresu niespornego w ilości 37 lat 7 miesięcy i 20 dni, nie można

zaliczyć pracy w gospodarstwie rolnym w spornym okresie. Mając bowiem na uwadze naukę

wnioskodawcy w Technikum Mechanicznym w S., codzienne dojazdy do szkoły z odległości

31 kilometrów oraz odrabianie lekcji, wnioskodawca nie mógł być zatrudniony w

gospodarstwie rolnym rodziców jako domownik rolnika.

W apelacji wnioskodawca domagał się zmiany zaskarżonego wyroku i przyznania

prawa do wcześniejszej emerytury, zarzucając sprzeczność ustaleń Sądu z treścią zebranego

w sprawie materiału dowodowego przez przyjęcie, że praca wnioskodawcy w gospodarstwie

rolnym rodziców nie miała charakteru stałego, a jedynie stanowiła pomoc doraźną. Ponadto

Sąd błędnie zinterpretował przepis art. 5 pkt 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o

rewaloryzacji emerytur i rent... (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

Sąd Apelacyjny uznał, że zaskarżony wyrok został wydany na podstawie prawidłowo

dokonanej przez Sąd pierwszej instancji, w ramach art. 233 § 1 KPC, oceny wyników

postępowania dowodowego i po prawidłowym zastosowaniu prawa materialnego, wobec

czego oddalił apelację. W uzasadnieniu swego wyroku Sąd ten pogłębił argumentację prawną

Sądu pierwszej instancji.

Sąd Najwyższy rozpatrując sprawę w granicach kasacji nie stwierdził

usprawiedliwionych podstaw kasacyjnych.

Przede wszystkim bezprzedmiotowy jest zarzut, że zaskarżony wyrok został wydany

z rażącym naruszeniem prawa procesowego, tj. zarzut sprowadzający się do kwestionowania

oceny zebranego przez Sąd pierwszej instancji materiału dowodowego. Sąd Najwyższy już w

wyroku z dnia 17 grudnia 1996 r., III CKN 20/96 wyjaśnił, że: "Nie zawiera uzasadnionych

podstaw kasacja, w której zarzut naruszenia przepisów postępowania opiera się na własnej

ocenie zebranego w sprawie materiału dowodowego". Podobnie w wyroku z dnia 7 stycznia

1997 r., I PKN 55/96.

Ponadto Sąd Najwyższy wyjaśnił również, że podstawę kasacji wniesionej od wyroku drugiej

instancji stanowić mogą wyłącznie uchybienia popełnione przez tenże sąd. Kasacja,

wniesiona na podstawie przewidzianej w przepisie art. 3931

pkt 2 KPC podlega oddaleniu,

jeżeli podstawa ta została uzasadniona wyłącznie naruszeniem przepisów postępowania przez

Sąd pierwszej instancji (wyroki Sądu Najwyższego: m.in. z dnia 20 grudnia 1996 r., III CKN

21/96, z dnia 11 października 1996 r., III CKN 2/96).

Sąd Najwyższy nie podziela zarzutu kasacji, że zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego

został wydany z naruszeniem przepisów prawa materialnego wskazanych w kasacji. W myśl

art. 5 pkt 3 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.),

przy ustalaniu prawa i wysokości świadczeń na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267) uwzględnia się

również okresy pracy w gospodarstwie rolnym, po ukończeniu 16 roku życia, przypadające

przed dniem 1 stycznia 1983 r. (tj. przed dniem objęcia ubezpieczeniem społecznym rolni-

ków indywidualnych i ich rodzin) - traktując je jak okresy składkowe (z zastrzeżeniem art.

15, który w niniejszej sprawie nie ma zastosowania). Skoro przepis ten stanowi, że te okresy

pracy należy traktować jak okresy składkowe, sformułowanie to oznacza nie tylko

uwzględnienie takiego okresu przy ustalaniu prawa i wysokości świadczenia emerytalno-

rentowego lecz również uwzględnienie ich jedynie wówczas, gdy spełnione są rygory

wymagane dla okresów składkowych. Taki rygor jest ustanowiony w przepisie art. 2 ust. 2

pkt 1 lit. a ustawy o rewaloryzacji, zezwalający na uznanie za okresy składkowe okresów

przypadających przed dniem wejścia tej ustawy w życie, za które została opłacona składka na

ubezpieczenie społeczne albo za które nie było obowiązku opłacania składek na

ubezpieczenie społeczne (zatrudnienia po ukończeniu 15 lat życia na obszarze Państwa

Polskiego, w wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy).

Przed dniem 1 stycznia 1983 r. nie istniał obowiązek opłacania składki na ubezpie-

czenie społeczne rolników za domownika, a więc pracę w gospodarstwie rolnym można

uwzględnić na podstawie art. 5 ustawy o rewaloryzacji wówczas, gdy była wykonywana w

wymiarze nie niższym niż połowa pełnego wymiaru czasu pracy, jak to prawidłowo przyjęły

w niniejszej sprawie Sądy obu instancji. Błędny natomiast jest pogląd wyrażony w kasacji, że

omawiany przepis "mówi o zaliczeniu okresu pracy w gospodarstwie rolnym po ukończeniu

16-go roku życia, bez żadnych dodatkowych wymagań podmiotowych lub przedmiotowych".

Konsekwencją realizacji tego poglądu byłoby nieuprawnione, w stosunku do pracowników,

uprzywilejowanie osób wykonujących pracę w gospodarstwie rolnym, które nie miały

obowiązku opłacania składki na ubezpieczenie społeczne, co z pewnością nie było intencją

ustawodawcy.

Nie znajduje również uzasadnienia zarzut, że Sąd Apelacyjny zastosował w sprawie

art. 6 ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników. Jak to bowiem słusznie przyjął Sąd

Apelacyjny, skoro omawiany przepis art. 5 ustawy rewaloryzacyjnej nie zawiera definicji

domownika rolnika (jest poza sporem, że wnioskodawca nie był rolnikiem), to dla oceny

charakteru pracy wnioskodawcy w spornym okresie, należy zastosować kryteria przyjęte w

przepisie art. 6 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.), wyraźnie nawiązującej do

uregulowań ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin. Zastosowanie w

ramach systemu prawa ubezpieczeniowego analogii iuris nie może być uznane za naruszenie

prawa materialnego.

Skoro zatem Sąd Apelacyjny, na podstawie prawidłowo ustalonego stanu faktycznego

stwierdził, że okres pracy wnioskodawcy w gospodarstwie rolnym jego rodziców, w spornym

okresie, nie może być uwzględniony - zgodnie z art. 5 ustawy o rewaloryzacji - przy

ustalaniu jego uprawnień do wcześniejszej emerytury, zarzut naruszenia przez ten Sąd

przepisu § 1 ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Spraw Socjalnych z dnia 26 stycznia 1990

r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn

dotyczących zakładów pracy (Dz. U. Nr 4, poz. 27) jest bezprzedmiotowy i jego

nieuwzględnienie nie wymaga szczegółowego uzasadnienia.

Mając powyższe na uwadze, Sąd Najwyższy z mocy powołanych przepisów oraz art.

39312

KPC orzekł jak w sentencji wyroku.

N o t k a

Powołane w uzasadnieniu orzeczenia zostały już opublikowane: wyrok z dnia 7 stycznia

1997 r., I PKN 55/96 w OSNAPiUS 1997 nr 16 poz. 290; wyrok z dnia 20 grudnia 1996 r., III

CKN 21/96 w OSNC 1997 z. 4 poz. 45, a wyrok z dnia 11 października 1996 r., III CKN 2/96 w

OSNC 1997 z. 1 poz. 12.

========================================