II UKN 20/97

Wyrok z dnia 6 marca 1997 r.

II UKN 20/97

Uzupełniające odszkodowanie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego dla

członków rodziny pracownika zmarłego wskutek, uznanego za chorobę zawodową,

nowotworu krtani może być obniżone odpowiednio do stopnia przyczynienia się

pracownika, na skutek długoletniego palenia tytoniu do powstania i rozwoju tej

choroby (art. 362 KC).

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski

(sprawozdawca), Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 6 marca 1997 r. sprawy z wniosku Jolanty K.

przeciwko Firmie Oponiarskiej "D." Spółka Akcyjna w D. o odszkodowanie i rentę z tytułu

choroby zawodowej, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 10 października 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w pkt 1 oraz w pkt 5 i w tym zakresie sprawę przekazał

Sądowi Apelacyjnemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie do ponownego

rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z

dnia 5 marca 1996 r. [...] zasądził na rzecz powódki Jolanty K., działającej w imieniu

własnym oraz małoletnich powodów: Patryka, Wioletty i Mateusza K., od pozwanej Firmy

Oponiarskiej "D." SA w D. uzupełniające roszczenia odszkodowawcze na podstawie prawa

cywilnego z tytułu śmierci Bogusława K., męża i ojca powodów, która nastąpiła w dniu 31

marca 1993 r. wskutek raka krtani, uznanego za chorobę zawodową przez Państwowego

Terenowego Inspektora Sanitarnego w D. decyzją z dnia 27 sierpnia 1993 r. Sąd Wojewódzki

ustalił, że Bogusław K. był zatrudniony na stanowisku ślusarza remontowego u prawnego

poprzednika strony pozwanej od dnia 6 sierpnia 1979 r., a następnie w pozwanej firmie do

dnia 2 lutego 1992 r., kiedy to stosunek pracy został rozwiązany wskutek wyczerpania okresu

uprawniającego do pobierania zasiłku chorobowego. Wspomniane zatrudnienie było

realizowane w warunkach narażenia na działanie m.in. pyłu sadzy, toluenu i benzenu, które

to substancje chemiczne z wysokim prawdopodobieństwem wpływają szkodliwie na stan

ludzkiego zdrowia i mogą - obok skłonności genetycznych, płci oraz palenia tytoniu -

wpłynąć na powstanie raka krtani. Śmierć Bogusława K. była więc w ocenie Sądu

spowodowana w znacznym stopniu warunkami zatrudnienia u strony pozwanej, która ze swej

winy dopuściła się naruszenia podstawowych zasad bezpieczeństwa i higieny pracy.

Z tego względu Sąd Wojewódzki na podstawie art. 415 KC w zw. z art. 446 § 1 i § 3

KC zasądził na rzecz powódki Jolanty K. kwotę 3.412 zł tytułem zwrotu kosztów pogrzebu

męża oraz kwotę 7.000 zł tytułem odszkodowania za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej.

Natomiast na podstawie art. 415 KC w zw. z art. 446 § 2 i § 3 KC Sąd zasądził małoletnim

powodom Patrykowi, Wiolettcie i Mateuszowi K. rentę w kwocie 2.814,78 zł za okres od

kwietnia 1993 r. do grudnia 1995 r. oraz rentę w kwocie 62,00 zł miesięcznie od stycznia

1996 r., a ponadto odszkodowanie za znaczne pogorszenie sytuacji życiowej w kwocie

15.000 zł dla małoletniej powódki Wioletty i w kwocie po 5.000 zł dla małoletnich powodów

Patryka i Mateusza K.

Powyższy wyrok zaskarżyły rewizją obie strony. Powodowie domagali się zmiany

wyroku przez podwyższenie miesięcznej renty z 62,00 zł na 294,23 zł, wyrównania

zaległości za 1995 r. w kwocie 3.530,00 zł oraz przyznania od dnia wniesienia pozwu

ustawowych odsetek od wszystkich zasądzonych należności. Natomiast strona pozwana,

wskazując podstawy rewizyjne z art. 368 pkt 1 i pkt 3-5 KPC, wniosła o zmianę bądź

uchylenie zaskarżonego wyroku. Sąd pierwszej instancji nie miał - zdaniem strony pozwanej

- podstaw do przyjęcia adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy warunkami pracy a

rakiem krtani i zgonem Bogusława K. Poza tym Sąd pierwszej instancji nie przesłuchał -

pomimo stosownego wniosku - biegłych z Katedry Medycyny Sądowej Uniwersytetu

Jagiellońskiego oraz nieprawidłowo ustalił wysokość odszkodowania za pogorszenie się

sytuacji życiowej powodów.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem z dnia

10 października 1996 r. [...] zmienił zaskarżone orzeczenie w taki sposób, że zasądził

powodom ustawowe odsetki od wszystkich należności uwzględnionych na ich rzecz. Sąd

Apelacyjny umorzył też postępowanie w części objętej zażaleniem powódki z dnia 26

kwietnia 1996 r., gdyż środek ten został cofnięty na rozprawie rewizyjnej, a ponadto oddalił

rewizję powodów w zakresie roszczenia o podwyższenie bieżącej renty i wyrównanie

zaległości w rencie za 1995 r., jako że świadczenia te zostały zasądzone w odpowiedniej

wysokości. Natomiast rewizję strony pozwanej Sąd oddalił w całości, gdyż uznał, że materiał

dowodowy zgromadzony w niezwykle skrupulatnym postępowaniu pierwszoinstancyjnym w

pełni uzasadniał tezę o istnieniu adekwatnego związku przyczynowego między toksycznymi

substancjami chemicznymi w środowisku pracy, a rakiem krtani i zgonem męża oraz ojca

powodów.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego złożyła w dniu 29 listopada 1996 r. strona

pozwana, zaskarżając przedmiotowe orzeczenie w części objętej pkt 1 i pkt 5 jego sentencji.

Wnosząca kasację domagała się uchylenia kwestionowanej części wyroku Sądu

Apelacyjnego i przekazania mu sprawy w tym zakresie do ponownego rozpoznania. Skarżąca

zarzuciła naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 435, 446 KC i 362 KC, przez

przyjęcie adekwatnego związku przyczynowego pomiędzy warunkami pracy i zgonem

Bogusława K. oraz pominięcie przyczynienia się zmarłego do powstania szkody przez

wieloletnie palenie po 10-20 sztuk papierosów dziennie. Ponadto skarżąca zarzuciła

naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 3 § 2

KPC - przez zaniechanie wszechstronnego zbadania wszystkich istotnych okoliczności

sprawy i niedopuszczenie naukowej opinii odnośnie do choroby zmarłego, z uwzględnieniem

stanu współczesnej wiedzy w zakresie raka krtani i raka płuc; art. 217 § 1 i 2 KPC - przez

nieuwzględnienie wniosku dowodowego pozwanej Firmy, domagającej się uzupełniającej

opinii biegłych, którzy określiliby wpływ palenia tytoniu na występowanie raka krtani i płuc;

art. 228 § 1 KPC - przez pominięcie powszechnie znanego faktu o zależności między

paleniem tytoniu, a powstawaniem chorób nowotworowych; art. 233 § 1 KPC - polegające na

przekroczeniu granic swobodnej oceny dowodów przez "bezkrytyczne uznanie" za bardziej

przekonującą i pełniejszą opinii Instytutu Medycyny Pracy w Ł. (niż opinii Katedry

Medycyny Sądowej UJ) oraz "bezkrytyczne pominięcie wpływu pracy Bogusława K. przy

produkcji opon w Libii, dokąd wyjechał on z pozytywnym wynikiem badań lekarskich; "art.

286 KPC - przez odmowę dopuszczenia pisemnej lub ustnej opinii uzupełniającej z Katedry

Medycyny Sądowej UJ w celu "naukowego wyjaśnienia istotnych wątpliwości wzbudzonych

przez opinię Instytutu Medycyny Pracy w Ł."; art. 290 KPC - przez zaniechanie

przeprowadzenia dowodu z trzeciej opinii, np. Centrum Onkologii w Warszawie, wobec

zasadniczych różnic w treści opinii wydanych w sprawie; art. 390 KPC - przez zmianę

wyroku piewszoinstancyjnego w zakresie ustawowych odsetek, choć właściwy był wniosek o

uzupełnienie wyroku.

Odpowiadając na kasację pozwanej Firmy Oponiarskiej w dniu 3 lutego 1997 r.,

powodowie wystąpili o jej oddalenie, argumentując m.in., że zasądzone im roszczenia zostały

już zaspokojone.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest uzasadniona jedynie w odniesieniu do zarzutu, że w zaskarżonym

wyroku nie ustalono, w jakim stopniu należne powodom odszkodowanie musi ulec

odpowiedniemu zmniejszeniu wskutek przyczynienia się Bogusława K. przez długoletnie

palenie tytoniu do zachorowania na nowotwór krtani, a w jego następstwie do własnej

śmierci. Wprawdzie roszczenia dochodzone przez powodów mają samodzielny charakter, ale

są ściśle związane z osobą zmarłego i dlatego jego przyczynienie się do powstania szkody nie

może pozostać bez wpływu na wysokość wspomnianych roszczeń. Sytuacja powodów jest

więc w cywilnoprawnym procesie odszkodowawczym zasadniczo identyczna z tą, którą

miałby bezpośrednio poszkodowany, co wynika m.in. z umiejscowienia art. 362 KC w

obrębie tytułu I ("Przepisy ogólne") trzeciej księgi tego kodeksu, dotyczącej zobowiązań.

Dochodzenie roszczeń odszkodowawczych z tytułu wypadków przy pracy i chorób

zawodowych jest na podstawie przepisów kodeksu cywilnego trudniejsze niż w trybie

przepisów ustawy z dnia 12 czerwca 1975 r. o świadczeniach z tytułu wypadków przy pracy i

chorób zawodowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 144). Świadczeń

określonych w ustawie wypadkowej zostaje bowiem pozbawiony tylko pracownik, a więc z

wyłączeniem dotkniętych jego śmiercią członków najbliższej rodziny, i to jedynie wówczas,

gdy wyłączną przyczyną wypadku przy pracy było udowodnione przez pracodawcę umyślne

lub rażąco niedbałe naruszenie przez pracownika przepisów dotyczących ochrony życia i

zdrowia, względnie, gdy pracownik będący w stanie nietrzeźwości przyczynił się do

wypadku w znacznym stopniu. System świadczeń z ustawy wypadkowej ma przy tym

znaczenie podstawowe, więc nie budzi zastrzeżeń relatywnie surowszy reżim dla

dochodzenia uzupełniających roszczeń odszkodowawczych według kodeksu cywilnego.

Występując z takimi roszczeniami musieli zatem powodowie liczyć się z przy-

pisaniem im majątkowych skutków zachowań ich męża i ojca, którymi przyczynił się on do

powstania szkody, Dotyczy to długoletniego palenia tytoniu, którego kancerogenne

właściwości podnoszone są w opinii lekarskiej sporządzonej zarówno przez biegłych z

Katedry Medycyny Sądowej Uniwersytetu Jagiellońskiego, jak też przez biegłych z Instytutu

Medycyny Pracy w Ł. Biegli lekarze różnią się natomiast w ocenie doniosłości tego czynnika

ryzyka zachorowalności na raka krtani. W opinii krakowskiej stwierdzono, że do

"najistotniejszych czynników" wspomnianego ryzyka należą uwarunkowania rodzinne

(genetyczne) oraz płeć, ze względu na znacznie wyższą zapadalność na to schorzenie wśród

mężczyzn. Do "innych czynników ryzyka" należy długoletnie palenie tytoniu. Zdaniem

biegłych z UJ wśród czynników wspomnianego ryzyka "rozpatruje się także" długotrwałą

ekspozycję na inne rakotwórcze substancje chemiczne, np. organiczne związki aromatyczne,

jak benzen lub toluen, gdyż płaskonabłonkowy rak krtani rozwija się przez wiele miesięcy,

czy raczej lat. W opinii łódzkiej wyrażono z kolei pogląd, że "główny wpływ na powstanie

choroby nowotworowej" Bogusława K. miała ponad dziesięcioletnia styczność ze szkodli-

wymi czynnikami środowiska pracy, zwłaszcza pyłem sadzy oraz styrenem, zaś czynniki

genetyczne i nałóg palenia tytoniu należy potraktować jako "mniej znaczące".

Biegli lekarze z UJ uznali co prawda, że nie ma podstaw do "kategorycznego

twierdzenia", iż rozwój choroby nowotworowej Bogusława K. spowodowały szkodliwe

czynniki środowiska pracy, ale możliwość istnienia takiego wpływu dopuścili, nawet jeśli

eksponowali znaczenie czynników genetycznych, płeć chorego oraz palenia tytoniu.

Odwrotną doniosłość tym samym czynnikom ryzyka zachorowalności na raka krtani

przypisali natomiast biegli lekarze z Instytutu Medycyny Pracy. Jeżeli odrzucić

uwarunkowania genetyczne oraz płeć zmarłego, które to czynniki ryzyka są dla sprawy

pozbawione prawnej doniosłości, to można przyjąć, że biegli lekarze byli w istocie zgodni w

twierdzeniu, iż znaczący wpływ na powstanie i rozwój choroby Bogusława K. miały

szkodliwe czynniki środowiska pracy i długoletnie palenie tytoniu (bądź odwrotnie).

Materiał dowodowy przedmiotowej sprawy dawał więc - wbrew twierdzeniom skargi

kasacyjnej - wystarczające podstawy do ustalenia adekwatnego związku przyczynowego

pomiędzy szkodliwymi warunkami środowiska pracy w pozwanej Firmie Oponiarskiej a

zachorowaniem i śmiercią Bogusława K., a tym samym do ustalenia odpowiedzialności

pozwanej za szkody wyrządzone przez ruch jej przedsiębiorstwa (art. 435 KC). Ten sam

materiał dowodowy upoważniał również pozwaną do twierdzenia, że jej obowiązek

odszkodowawczy powinien ulec zmniejszeniu odpowiednio do stopnia, w jakim

poszkodowany przyczynił się paleniem tytoniu do powstania choroby nowotworowej.

Chociaż powyższe twierdzenie było począwszy od pisma procesowego z dnia 7 lipca

1995 r. zgłaszane przez pozwaną Firmę wielokrotnie, to nie spotkało się ono z żadną reakcją

Sądów obu instancji. Dlatego zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, a sprawa zostaje w tym

zakresie przekazana Sądowi Apelacyjnemu w Krakowie do ponownego rozpoznania. W toku

ponownego postępowania Sąd ten poczyni możliwie dokładne ustalenia co do palenia tytoniu

przez Bogusława K., starając się uzupełnić i skonkretyzować odpowiednie dane z

dokumentacji lekarskiej zgromadzonej w aktach sprawy. Poczynione w tej kwestii ustalenia

Sąd przedstawi biegłym lekarzom w celu uzyskania ich opinii warunkującej prawidłowe

zastosowanie normy z art. 362 KC.

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39313

§ 1 KPC

orzekł jak w sentencji.

========================================