I PKN 45/97

Wyrok z dnia 13 marca 1997 r.

I PKN 45/97

Jeżeli zakładowy system wynagradzania przewiduje, że stawka wynagro-

dzenia zasadniczego w najniższej kategorii zaszeregowania, nie może być niższa

od najniższego wynagrodzenia ustalonego na podstawie art. 79 KP, a rozpiętość

między stawkami w poszczególnych kategoriach zaszeregowania nie może być

mniejsza niż wynika to z przyjętego w tym systemie wskaźnika, oznacza to

konieczność odpowiedniego, automatycznego podwyższania wynagrodzeń

pracowniczych, jeżeli w następstwie zmian wywołanych podwyższeniem

najniższego wynagrodzenia stawka wynagrodzenia w najniższej kategorii

zaszeregowania jest niższa od tego wynagrodzenia lub też rozpiętość między

stawkami w poszczególnych kategoriach zaszeregowania jest niższa niż

ustalona.

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Kazimierz Jaśkowski, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 marca 1997 r. sprawy z powództwa

Teresy M. i Henryka K. przeciwko Spółdzielni Inwalidów "P." w G. o zapłatę, na skutek

kasacji powodów, od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Poznaniu z dnia 18 października 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w części dotyczącej Teresy M. oraz Henryka K. i

przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Poznaniu do ponownego rozpoznania, pozostawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o

kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Powodowie Teresa M. i Henryk K. wnieśli kasację od wyroku Sądu Woje-

wódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 18 października

1996 r. [...], którym to wyrokiem Sąd ten oddalił rewizję pozwanych od wyroku Sądu

Rejonowego-Sądu Pracy w Gnieźnie z dnia 10 maja 1996 r. [...]

Powodowie, wraz z grupą innych pracowników, domagali się wyrównania

wypłaconego im wynagrodzenia od swojego pracodawcy, Spółdzielni Inwalidów "P." w

G. W pozwanej Spółdzielni obowiązywał zakładowy system wynagradzania z dnia 4

września 1986 r. Był on modyfikowany kolejnymi (sześcioma) protokołami dodatko-

wymi. Ostatnim był protokół nr 6 z dnia 30 grudnia 1989 r. W późniejszym okresie stro-

na pozwana dokonywała zmian wysokości wynagrodzeń pracowników jednostronnymi

zarządzeniami swojego zarządu. W decyzjach tych zarząd strony pozwanej nie

przestrzegał wyrażonej w § 5 ust. 3 pkt 2 załącznika nr 1 i w § 2 ust. 2 załącznika nr 2

do zakładowego systemu wynagradzania zasady, iż stawka wynagrodzenia

zasadniczego nie może być niższa od stawki wynikającej z najniższego wynagrodzenia.

Sąd pierwszej instancji, a za nim także Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, uznały

że istota zagadnienia sprowadza się do ustalenia, czy powodowie mogą się domagać

wypłacenia wynagrodzenia według hipotetycznych stawek, jakie należałoby ustalić przy

zastosowaniu zasad § 3 ust. 3 pkt 2 załącznika nr 1 i § 2 ust. 2 załącznika nr 2 do

zakładowego systemu wynagradzania, tj. w wyniku przeliczenia stawki najniższego

wynagrodzenia przez ilość godzin i zastosowania ustalonej w zakładowym systemie

wynagradzania rozpiętości stawek. Sąd Pracy uznał, że żądanie powodów jest

bezzasadne i zmierza do tego, aby to Sąd ten wprowadził inne stawki wynagradzania

niż obowiązujące w zakładzie pracy. Powodom wypłacono wynagrodzenie według

stawek określonych w protokole dodatkowym nr 6, przy czym nie było ono niższe niż

wynosiła minimalna płaca, co potwierdził biegły sądowy. Strona pozwana nie naruszyła

przepisu o najniższej płacy, zaś nie jest rzeczą sądu ustalanie tabeli płac i określanie

rozpiętości między poszczególnymi kategoriami zaszeregowania. Stanowisko to

podzielone zostało przez rozpoznający rewizję powodów Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych.

W kasacji powodowie zarzucili wyrokowi Sądu drugiej instancji naruszenie prawa

materialnego przez błędną wykładnię i niewłaściwe zastosowanie w szczególności art.

10 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1984 r. o zasadach tworzenia zakładowych

systemów wynagradzania (jednolity tekst: Dz. U. z 1990 r. Nr 69, poz. 407) w związku z

§ 4 porozumienia z dnia 4 września 1986 r. w sprawie wprowadzenia zakładowego

systemu wynagradzania w Spółdzielni Inwalidów "P." w G. oraz § 3 ust. 3 pkt 2

załącznika nr 1 i § 2 ust. 2 załącznika nr 2 do tego porozumienia, a także art. 358

1

§ 3

KC w związku z art. 300 KP. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podnieśli w

szczególności, że mimo zmiany stanu prawnego, która nastąpiła w wyniku wejścia w

życie ustawy z dnia 19 lipca 1990 r. zmieniającej ustawę o zasadach tworzenia zakła-

dowych systemów wynagradzania (Dz. U. Nr 55, poz. 319), nadal zachowuje moc obo-

wiązującą § 4 porozumienia, zgodnie z którym pracownikowi przysługuje za pracę

wynagrodzenie zasadnicze wynikające z przyznanej kategorii zaszeregowania i stawki

wynagrodzenia zasadniczego. Uzupełnieniem tego przepisu jest § 3 ust. 3 pkt 2

załącznika nr 1 oraz § 2 ust. 2 załącznika nr 2 do zakładowego systemu wynagra-

dzania, zgodnie z którymi stawka wynagrodzenia zasadniczego godzinowa lub mie-

sięczna, w najniższej kategorii zaszeregowania, nie może być niższa od najniższego

wynagrodzenia, ustalonego na podstawie art. 79 KP. Wobec powyższego, zdaniem

kasacji, należy uznać, iż w Spółdzielni Inwalidów "P." najniższe wynagrodzenie służy do

budowy tabeli wynagrodzeń zasadniczych pracowników, stanowiąc wyjściową bazę do

tworzenia stawek wynagrodzenia zasadniczego w wyższych kategoriach zasze-

regowania.

Zakładowy system wynagradzania pracowników Spółdzielni Inwalidów "P." był

sześciokrotnie zmieniany w drodze protokołów dodatkowych. Ostatni z nich wszedł w

życie w dniu 1 stycznia 1990 r. Od tego czasu wszelkie zmiany zakładowego systemu

wynagradzania, polegające na zmianie tabeli wynagrodzenia zasadniczego,

dokonywane były z naruszeniem ustawy o zasadach tworzenia zakładowych systemów

wynagradzania, jednostronnymi decyzjami zarządu Spółdzielni, bez uzgodnienia ze

związkami zawodowymi. Wprowadzając kolejne podwyżki wynagrodzenia, zarząd

Spółdzielni odszedł od zasady wyrażonej w § 3 ust. 3 pkt 2 załącznika nr 1 i w § 2 ust. 2

załącznika nr 2 do zakładowego systemu wynagradzania, zmniejszając równocześnie

rozpiętość pomiędzy wynagrodzeniami zasadniczymi w poszczególnych kategoriach

zaszeregowania. W konsekwencji wynagrodzenia pracowników Spółdzielni są mało

zróżnicowane i oscylują wokół najniższego wynagrodzenia pracowników. Mając

powyższą sytuację na uwadze powodowie wnieśli pozwy domagając się wyrównania

wynagrodzenia wypłacanego niezgodnie z zasadami przyjętymi w zakładowym

systemie wynagradzania. Sądy obu instancji nie uwzględniły ich żądań, przyjmując

między innymi, że nie są uprawnione do określania, za strony porozumienia, nowych

tabel stawek wynagrodzenia zasadniczego. Według kasacji powodowie jednakże nie

żądali ustalenia przez Sąd nowych tabel wynagrodzenia zasadniczego, lecz zasądzenia

wynagrodzenia zgodnie z rozpiętością stawek wynagrodzenia zasadniczego, ustaloną w

ostatnim obowiązującym protokole dodatkowym z dnia 30 grudnia 1989 r., z

uwzględnieniem zmian wysokości najniższego wynagrodzenia pracowników.

Zdaniem kasacji, Sądy obydwu instancji nie zauważyły, że zakładowy system

wynagradzania obowiązujący w Spółdzielni Inwalidów "P." posiada wewnętrzny

mechanizm waloryzacji oparty na zmianach najniższego wynagrodzenia pracowników

ustalanego na podstawie art. 79 KP. Skoro Sąd Pracy, a za nim także Sąd Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych, uznały że nie ma podstaw do dokonania waloryzacji na

podstawie przepisów płacowych obowiązujących w Spółdzielni, to - według kasacji -

powinny rozważyć możliwość dokonania waloryzacji na podstawie art. 358

1

§ 3 KC w

związku z art. 300 KP.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzuty kasacji są częściowo trafne i stąd zaszła konieczność częściowego

uchylenia zaskarżonego wyroku i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania.

Trafnie zwraca się w niej uwagę, że z obowiązujących u strony pozwanej przepisów

płacowych (§ 3 ust. 3 pkt 2 załącznika nr 1 oraz § 2 ust. 2 załącznika nr 2 do zakłado-

wego systemu wynagradzania) wynika reguła gwarancyjna, zgodnie z którą godzinowa

lub miesięczna stawka wynagrodzenia zasadniczego, w najniższej kategorii zaszere-

gowania, nie może być niższa od najniższego wynagrodzenia, ustalanego na podstawie

art. 79 KP. Charakter gwarancyjny - a jednocześnie racjonalizujący zakładowy system

wynagradzania - ma także postanowienie § 3 ust. 4 załącznika nr 4 postanawiającego,

że rozpiętość między stawkami wynagrodzenia zasadniczego w poszczególnych

kategoriach zaszeregowania nie może być mniejsza niż to zostało przewidziane w tabeli

ustalonej w tym postanowieniu. Zbyt daleko idący jest natomiast wniosek wywodzony

przez powodów z § 4 porozumienia, zgodnie z którym pracownikowi przysługuje za

pracę wynagrodzenie zasadnicze wynikające z przyznanej kategorii i stawki

wynagrodzenia zasadniczego. Mając na uwadze to postanowienie oraz regulacje

dotyczące najniższego wynagrodzenia, trudno na ich podstawie przyjąć, że w

Spółdzielni Inwalidów "P." najniższe wynagrodzenie służy do budowania tabeli

wynagrodzeń zasadniczych pracowników, stanowiąc wyjściową bazę do tworzenia

stawek wynagrodzenia zasadniczego w wyższych kategoriach zaszeregowania. Takiej

gwarancji, polegającej na zachowaniu proporcjonalnego wzrostu wszystkich

zróżnicowanych stawek wynagrodzenia we wszystkich kategoriach zaszeregowania

wraz z podniesieniem najniższego wynagrodzenia, przepisy zakładowego systemu

wynagradzania nie zapewniają, gdyż w przeciwieństwie do postanowień, że godzinowa

lub miesięczna stawka wynagrodzenia nie może być niższa od stawki wynikającej z

najniższego wynagrodzenia oraz że rozpiętość między stawkami wynagrodzenia

zasadniczego w poszczególnych kategoriach zaszeregowania nie może być mniejsza

niż ustalona w tabeli, brak w nim wyraźnie sformułowanych tego typu regulacji, a w

każdym razie nie wskazuje się na ich istnienie zarówno w ustaleniach faktycznych i

prawnych dokonanych przez Sądy jak i w uzasadnieniu skargi kasacyjnej. O tyle więc

rację mają oba Sądy, gdy stwierdzają, iż nie są powołane do "ustalania tabeli płac i

określania rozpiętości między poszczególnymi kategoriami", gdyż z regulacji płacowych

obowiązujących u strony pozwanej nie wynika, iż automatycznie - w następstwie

podwyższenia najniższego wynagrodzenia - dochodzi do odpowiedniego podwyższenia

- stawek w poszczególnych kategoriach zaszeregowania, ani też w jaki konkretnie

sposób powinno następować przeliczanie tych stawek. Inaczej mówiąc nie wynika z

nich co to znaczy, że stawki w poszczególnych kategoriach zaszeregowania mają

ulegać "odpowiedniemu", czy "proporcjalnemu" podwyższaniu. Inny jednakże charakter

mają te zakładowe regulacje płacowe, które przewidują, że najniższa stawka

wynagrodzenia nie może być niższa od najniższego wynagrodzenia oraz, że musi

istnieć ustalona w tabeli rozpiętość między stawkami wynagrodzenia zasadniczego w

poszczególnych kategoriach zaszeregowania. Z postanowień tych wynika, że jeżeli

wymogi wynikające z tych postanowień nie są spełnione, to podwyższenie konkretnych

wynagrodzeń pracowniczych następuje automatycznie, z mocy zakładowych

uregulowań płacowych. W tym też sensie nie można w tym wypadku mówić o ustalaniu

jakichś nowych stawek przez sąd. W konkretnym przypadku podwyższenie najniższej

stawki wynikającej z najniższego wynagrodzenia może prowadzić do naruszenia

zasady, iż między wynagrodzeniami w poszczególnych kategoriach zaszeregowania

musi być zachowana określona minimalna rozpiętość stawek wynagrodzenia

zasadniczego, co w odniesieniu do powodów nie zostało wyjaśnione w toku

dotychczasowego postępowania sądowego.

Nie jest zasadny zarzut naruszenia art. 358

1

§ 3 KC w związku z art. 300 KP.

Wynika to stąd, że w obowiązujących u strony pozwanej zakładowych regulacjach

płacowych wprowadzone zostały pewne mechanizmy gwarantujące zachowanie mini-

malnego poziomu wynagrodzeń oraz minimalnej rozpiętości między stawkami

wynagrodzenia w poszczególnych kategoriach zaszeregowania. Istotne jest także to, że

wypłata wynagrodzenia za pracę następuje nie rzadziej niż raz w miesiącu, stanowiąc

odpowiednik pracy świadczonej na rzecz pracodawcy w danym okresie i stąd trudno z

reguły w takim przypadku mówić, że może stać się aktualna sytuacja, która polega na

tym, że po powstaniu zobowiązania, a przed jego spełnieniem, następuje istotna

zmiana siły nabywczej pieniądza. Świadczy to o swoistości konstrukcji i mechanizmu

prawnego, który ma zastosowanie do pracowniczych wynagrodzeń za pracę, co musi

być uwzględnione między innymi z tego względu, że przepis art. 358

1

§ 3 KC do

stosunków pracy nie ma bezpośredniego zastosowania, a sięga się do niego poprzez

art. 300 KP, a więc pomocniczo i przy spełnieniu warunków, które są w nim

przewidziane. Ponadto w myśl art. 262 § 2 KP nie podlegają właściwości sądów pracy

spory dotyczące ustanowienia nowych warunków pracy i płacy. Przepis ten wyraża

myśl, że kształtowanie zwłaszcza regulacji płacowych powinno następować nie na

drodze sporów między poszczególnymi pracodawcami i pracownikami, lecz głównie w

trybie rokowań (a także sporów) zbiorowych. Rokowania te i spory mogą dotyczyć także

warunków pracy, a zwłaszcza płacy, które były ukształtowane w przeszłości. W

rokowaniach tych uwzględnia się nie tylko tempo wzrostu gospodarczego ale także

stopień inflacji. Dopuszczenie zaś stosowania na szeroką skalę waloryzacji wynagro-

dzenia za pracę na podstawie art. 358

1

§ 3 KC, w tym także wynagrodzenia zasadni-

czego, w dużej mierze podważa sens regulacji zbiorowego prawa pracy, które mają na

celu kształtowanie płac w wyniku uzgodnień partnerów socjalnych. W tych warunkach,

uwzględniając treść zakładowych unormowań płacowych strony pozwanej, szczególny

charakter art. 358

1

§ 3 KC oraz to, że jest on do stosunków pracy stosowany

odpowiednio, jak również swoistość konstrukcji i mechanizmów prawnych wy-

nagrodzenia za pracę jako ciągłego (wypłacanego periodycznie) świadczenia ze sto-

sunku pracy, a także szczególny tryb tworzenia unormowań z zakresu płac, stwierdzić

należy, że zarzut naruszenia tego przepisu jest bezzasadny.

Wyrokiem Sądu Pracy pozew Henryka K. został odrzucony, a rozstrzygnięcie to

zostało utrzymane przez Sąd drugiej instancji. Wnosząc kasację powód nie wskazał ani

w jej sentencji ani w uzasadnieniu okoliczności, które w jakimkolwiek stopniu

podważałyby trafność tego rozstrzygnięcia. [...]

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393

13

§ 1 KPC orzekł

jak w sentencji.

N o t k a

Co do możliwości waloryzacji na podstawie art. 3581

§ 3 KC wynagrodzenia za pracę

określonego w zakładowym porozumieniu płacowym - patrz: w szczególności: uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 29 czerwca 1995 r., I PZP 5/95 (OSNAPiUS 1996 nr 4 poz. 56, OSP

1996 z. 6 poz. 116 z krytyczną glosą B. Wagner), według której świadczenie pieniężne ustalone

kwotowo w zakładowym systemie wynagradzania w zamian za deputat węglowy niezależnie od

zmiany wartości węgla, nie spełnione w terminie, może być waloryzowane na podstawie art. 3581

§ 3 KC w zw. z art. 300 KP. Patrz też: wyrok z dnia 8 października 1996 r., I PRN 90/96

(OSNAPiUS 1997 nr 12 poz. 212), zgodnie z którym prawo pracy ma własne tryby ustalania i

zmiany wysokości wynagrodzenia za pracę lub jego poszczególnych składników, więc przepis

art. 3581

§ 3 KC może być w związku z art. 300 KP zastosowany w sprawach płacowych tylko w

zgodzie z zasadami prawa pracy i w sposób odpowiedni; jeżeli świadczenie pieniężne w zamian

za deputat węglowy zostało ustalone w układzie zbiorowym pracy kwotowo, niezależnie od

wartości węgla, to wierzytelność tego świadczenia może dotyczyć tylko świadczenia nie

spełnionego w terminie oraz wyrok z dnia 16 stycznia 1996 r., I PRN 114/94 (OSNAPiUS 1996

nr 23 poz. 354), wyrok z dnia 18 stycznia 1996 r., I PRN 96/95 (OSNAPiUS 1997 nr 2 poz. 19),

wyrok z dnia 8 października 1996 r., I PRN 96/96 (OSNAPiUS 1997 nr 12 poz. 213), wyrok z

dnia 7 listopada 1996 r., I PRN 89/96 (OSNAPiUS 1997 nr 12 poz. 214). Odmiennie wyrok z

dnia 14 listopada 1996 r., I PKN 8/96 (OSNAPiUS 1997 nr 12 poz. 215).

========================================