II UKN 77/97

Wyrok z dnia 23 kwietnia 1997 r.

II UKN 77/97

Jeżeli uprawniony do świadczeń emerytalno-rentowych nie zgłosił wniosku o ich

przyznanie, to członkowie rodziny pozostałej po jego śmierci nie mogą - bez względu na

przyczynę braku takiego wniosku - domagać się wypłacenia im świadczeń należnych

uprawnionemu.

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN: Roman

Kuczyński, Teresa Romer.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 kwietnia 1997 r. sprawy z wniosku

Kazimierza W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Biuru Rent Zagranicznych

w W. o rentę rodzinną i odszkodowanie, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 6 listopada 1996

r. [...]

1) o d d a l i ł kasację;

2) z a s ą d z i ł od Skarbu Państwa-Sądu Apelacyjnego w Warszawie na rzecz

adwokat Grażyny H. kwotę 10 zł (słownie zł: dziesięć) z tytułu nie opłaconej pomocy

prawnej, udzielonej z urzędu.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Biuro Rent Zagranicznych decyzją z dnia 13

grudnia 1995 r. odmówił wnioskodawcy Kazimierzowi W., urodzonemu 15 stycznia 1926 r.,

renty rodzinnej po przyrodnim bracie Wacławie R., urodzonym 26 października 1915 r.,

który służąc w 301 Dywizjonie Bombowym w Hemswell, zginął podczas lotu bojowego u

wybrzeży brytyjskich w dniu 22 stycznia 1942 r. Organ rentowy powiadomił też

wnioskodawcę, że przepisy polskiego prawa nie przewidują odszkodowań z tytułu śmierci w

czasie działań wojennych. Również brytyjskie Ministerstwo Obrony - za pośrednictwem

Komitetu Generalnego Rzeczypospolitej Polskiej w Londynie - odmówiło wnioskodawcy

odszkodowania za śmierć przyrodniego brata.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca domagał się jej zmiany i zasądzenia

"niezrealizowanej renty dla matki Marianny W., bądź odszkodowania z tytułu

niezrealizowanej renty". W uzasadnieniu tego odwołania wnioskodawca twierdził, że matka,

która zmarła w 1953 r., nie wiedziała o możliwości otrzymania renty rodzinnej po synu

Wacławie R. Ciężar utrzymania i pielęgnowania matki po wojnie spoczywał więc wyłącznie

na wnioskodawcy. Ze swej pracy w gospodarstwie rolnym spłacał też wnioskodawca długi, w

jakie matka jeszcze przed wojną popadła w związku z kształceniem brata w seminarium

nauczycielskim.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z

dnia 2 lipca 1996 r. [...] oddalił odwołanie wnioskodawcy w przedmiocie przyznania renty

rodzinnej oraz odrzucił wniosek o odszkodowanie. W uzasadnieniu tego orzeczenia Sąd

Wojewódzki wskazał, że matka wnioskodawcy nie występowała o rentę rodzinną, więc nie

może być mowy o niezrealizowanej rencie dla niej bądź o odszkodowaniu z tytułu

niezrealizowanej renty. Z tego też względu Sąd odrzucił wniosek o odszkodowanie na mocy

art. 199 § 1 pkt 1 KPC. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wnioskodawca nie ma też prawa do

renty rodzinnej i odszkodowania, których domagał się dla siebie na rozprawie w dniu 2 lipca

1996 r. Ustawa z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych

oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 13, poz. 38 ze zm.) nie przewiduje

bowiem między innymi dla dzieci, wnuków i rodzeństwa poległych żołnierzy żadnych

świadczeń odszkodowawczych, tylko rentę rodzinną, jeżeli spełniają oni warunki do

uzyskania takiej renty na podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). W

świetle art. 38 ust. 1 pkt 2 tej ustawy do renty rodzinnej uprawnione są przyjęte na

wychowanie i utrzymanie przed osiągnięciem pełnoletności wnuki, rodzeństwo i inne dzieci,

również w ramach rodziny zastępczej. Wnioskodawca był jednak na utrzymaniu rodziców, a

nie przyrodniego brata. W tym ostatnim zresztą przypadku ewentualne prawo do renty

rodzinnej już by wygasło, gdyż zgodnie z art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o z.e.p. trwa ono do

ukończenia przez uprawnionego nauki w szkole, nie dłużej niż do osiągnięcia 25 lat życia.

Apelację wnioskodawcy od powyższego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie wyrokiem z dnia 6 listopada 1996 r. [...]. W

motywach tego wyroku Sąd Apelacyjny podzielił w pełni ustalenia wyroku

pierwszoinstancyjnego, że wnioskodawca nie spełnia warunków do renty rodzinnej po

przyrodnim bracie. Sąd Apelacyjny nadmienił też, że skoro matka wnioskodawcy do swej

śmierci w 1953 r. nie zgłosiła wniosku o rentę rodzinną po poległym synu Wacławie R., to -

niezależnie od możliwości pozytywnego rozpatrzenia takiego wniosku - nie wchodzi w grę

domaganie się od organu rentowego przez syna Kazimierza W. świadczeń potencjalnie

należnych matce do momentu jej zgonu. Nie zezwalały zresztą na to przepisy obowiązujące

przed dniem 1 stycznia 1983 r. Natomiast przepis art. 104 ustawy o z.e.p. dotyczy jedynie

wniosków określonych tą ustawą i "w żadnym przypadku nie mógłby mieć zastosowania w

niniejszej sprawie".

Sąd Apelacyjny zgodził się też z twierdzeniem Sądu pierwszej instancji, że przepisy

ustawy z dnia 29 maja 1974 r. nie przewidują żadnych odszkodowań z tytułu śmierci

żołnierza poległego w działaniach wojennych. Sąd Apelacyjny podkreślił, że dotyczy to

również odszkodowań z tytułu ponoszenia przez członków rodziny kosztów wykształcenia

żołnierza, jak też ciężaru spłacania wynikających stąd długów. Z akt sprawy wynika zresztą,

że z odmową przyznania odszkodowania za śmierć przyrodniego brata spotkał się

wnioskodawca także ze strony władz brytyjskich. W tym więc zakresie Sąd pierwszej

instancji mógł - zdaniem Sądu Apelacyjnego - odrzucić odwołanie wnioskodawcy na

zasadzie art. 199 § 1 pkt 1 KPC.

Kasację od powyższego wyroku "w części dotyczącej odrzucenia pozwu o

odszkodowanie" wniósł pełnomocnik wnioskodawcy, zarzucając naruszenie przepisów

postępowania, a mianowicie art. 199 § 1 pkt 1 KPC, polegające na przyjęciu

niedopuszczalności drogi sądowej dla roszczeń odszkodowawczych Kazimierza W. z tytułu

śmierci jego przyrodniego brata, chociaż możliwość taką przewiduje art. 419 KC w związku

z art. XLIX przepisów wprowadzających Kodeks cywilny, przez co zainteresowany został

pozbawiony możliwości obrony swych praw. Na tej podstawie wnosząca kasację domagała

się uchylenia wyroku Sądu Apelacyjnego w zaskarżonej części oraz zasądzenia kosztów

sporządzenia kasacji z urzędu w kwocie 300 zł. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wyrażono

pogląd, że pismo procesowe wnioskodawcy, oznaczone jako "Wniosek o niezrealizowaną

rentę bądź odszkodowanie z tytułu niezrealizowanej renty", trzeba było zgodnie z art. 130 § 1

KPC traktować jako żądanie przyznania renty rodzinnej bądź "innego stosownego

odszkodowania" od Skarbu Państwa za śmierć brata, oficera Wojska Polskiego, który poległ

w 1942 r. Takie odszkodowanie nie jest przewidziane w przepisach prawa pracy lub prawa

ubezpieczeń społecznych i może być dochodzone jedynie w postępowaniu zwykłym na zasa-

dach ogólnych, tzn. w oparciu o art. 419 KC w związku z art. XLIX przepisów wprowa-

dzających Kodeks cywilny. Wacław R. jako oficer Wojska Polskiego wypełniał bowiem

rozkazy osób będących funkcjonariuszami państwowymi i jego śmierć jest bezpośrednio

związana z działaniami tych funkcjonariuszy, co było z kolei przyczyną szkody odniesionej

przez wnioskodawcę, obarczonego ciężarem utrzymania rodziny oraz spłaty zadłużenia na

koszty kształcenia brata.

W takiej sytuacji Sąd Apelacyjny na mocy art. 191 KPC był niewłaściwy do roz-

poznania sprawy o odszkodowanie i powinien ją - zdaniem wnoszącej kasację - przekazać w

trybie art. 200 § 1 KPC - sądowi właściwemu, a ponadto na podstawie art. 5 KPC udzielić

wnioskodawcy stosownych pouczeń. Tymczasem Sąd Apelacyjny nie podjął tych czynności i

bez precyzyjnego wyjaśnienia przyczyn zastosowania art. 199 § 1 pkt 1 KPC, a więc z

równoczesnym naruszeniem art. 328 § 2 KPC o konieczności wskazania prawnej podstawy

wyroku, przyjął niedopuszczalność drogi sądowej dla takiego roszczenia

odszkodowawczego, czym pozbawił wnioskodawcę możliwości obrony jego praw.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest bezzasadna i podlega oddaleniu. Wbrew twierdzeniom zawartym w

uzasadnieniu skargi nie sposób bowiem przyjąć, że przedmiotem odrzucenia w

rozstrzygnięciu pierwszoinstancyjnym, jak też oddalenia w tej części apelacji przez Sąd

drugiej instancji, było żądanie od Skarbu Państwa na podstawie art. 419 KC w związku z art.

XLIX przepisów wprowadzających Kodeks cywilny naprawienia szkody poniesionej przez

wnioskodawcę w związku ze śmiercią jego przyrodniego brata, który jako polski oficer

lotnictwa poległ w 1942 r. podczas lotu bojowego u wybrzeży brytyjskich. Koncepcja takiego

roszczenia została po raz pierwszy przedstawiona w skardze kasacyjnej. Wspomniane

roszczenie nie było więc rozpoznawane przez Sądy orzekające w niniejszej sprawie i nie

może też być przedmiotem postępowania kasacyjnego.

Treść żądania wnioskodawcy odtwarzana z jego pism kierowanych najpierw do

organu rentowego, a następnie do Sądów obu instancji rysuje się zresztą wysoce niejasno. W

decyzji z dnia 13 grudnia 1995 r. organ rentowy odmówił wnioskodawcy przyznania renty

rodzinnej, a w uzasadnieniu tej decyzji stwierdził, że przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982

r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) "nie

przewidują przyznawania odszkodowań lub rent z tytułu śmierci w czasie działań wojennych

przyrodniego brata wnioskodawcy". W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca zarzucił

jedynie, że jest ona krzywdząca, ale na rozprawie w dniu 2 lipca 1996 r. złożył ponadto

pismo procesowe, zatytułowane "Wniosek o niezrealizowaną rentę bądź o odszkodowanie z

tytułu niezrealizowanej renty dla matki Marianny W.". W świetle wspomnianej decyzji, jak

też cytowanego "wniosku" można było - niezależnie od nasuwających się wątpliwości i po

bezskutecznej próbie ich wyjaśnienia - uznać, że zainteresowanemu chodziło o "własną"

rentę rodzinną lub o odszkodowanie z powodu niezawionionego jej niezrealizowania,

względnie o odszkodowanie z tytułu renty rodzinnej należnej matce i niezrealizowanej przez

nią z obiektywnych przyczyn.

Takie odczytanie treści drugiego z żądań wnioskodawcy uzasadnia w szczególności

przepis art. 104 ustawy o z.e.p., stanowiący w ust. 1, że w razie śmierci osoby zgłaszającej

wniosek o świadczenia określone ustawą, świadczenia należne jej do dnia śmierci wypłaca

się małżonkowi i dzieciom, z którymi prowadziła wspólne gospodarstwo domowe, a w razie

ich braku - małżonkowi i dzieciom, z którymi nie prowadziła wspólnego gospodarstwa

domowego oraz innym członkom rodziny uprawnionym do renty rodzinnej lub na których

utrzymaniu pozostawała ta osoba. Powołany przepis obowiązuje jednak dopiero od dnia 1

stycznia 1983 r., a poza tym w niniejszej sprawie jest bezsporne, że matka wnioskodawcy nie

występowała nigdy o rentę rodzinną po poległym w 1942 r. synu Wacławie. Niezgłoszenie

wniosku o świadczenie wyklucza zaś zastosowanie art. 104 ustawy bez względu na

przyczynę takiego zachowania osoby uprawnionej.

Odwołanie od decyzji organu rentowego w części odmawiającej przyznania tak

pojętego "odszkodowania za niezrealizowanie renty rodzinnej przez matkę wnioskodawcy"

powinno być wszakże oddalone, a nie odrzucone z powołaniem się na przepis art. 199 § 1 pkt

1 KPC. Podstawa odróżnienia części oddalającej oraz odrzucającej odwołanie wnioskodawcy

nie została zresztą bliżej wyjaśniona w motywach wyroku Sądu Wojewódzkiego, ani też w

uzasadnieniu orzeczenia Sądu Apelacyjnego. Te uchybienia procesowe nie miały jednak

istotnego wpływu na wynik sprawy, która została rozstrzygnięta zgodnie z przepisami prawa

materialnego.

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 39312

KPC orzekł

jak w sentencji.

========================================