II UKN 121/97

1

Wyrok z dnia 20 maja 1997 r.

II UKN 121/97

1. W przypadku kasacji wniesionej na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia

1 marca 1996 r. o zmianie KPC ... od wyroku, do którego nie zostało sporządzone

pisemne uzasadnienie, Sąd Najwyższy uchyla zaskarżony wyrok i przekazuje

sprawę do ponownego rozpoznania (art. 393

13

§ 1 KPC), dokonując stosownej

wykładni prawa (art. 393

17

KPC).

2. Niezdolność do pracy ubezpieczonego rolnika powinna być oceniona

względem możliwości jej wykonywania w konkretnym gospodarstwie rolnym (art.

21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym

rolników, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Józef Iwulski

(sprawozdawca), Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 20 maja 1997 r. sprawy z wniosku Jana M.

przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regionalnemu w

K. o rentę inwalidzką rolniczą, na skutek kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich od

wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z

dnia 24 czerwca 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Rzecznik Praw Obywatelskich, na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca

1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta

Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu

postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz.189) w związku z art. 417 § 1, 421 § 2 i

422 § 2 KPC wniósł kasację od prawomocnego wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 24 czerwca 1996 r. [...], wydanego

z wniosku Jana M. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-

Oddziałowi Regionalnemu w K. o rentę inwalidzką rolniczą. Wyrokowi temu zarzucił: 1)

rażące naruszenie prawa materialnego - art. 21 ust. 1 i 2 oraz art. 22 ust. 1 ustawy z

dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z

1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.), 2) rażące naruszenie przepisów postępowania - art. 3 §

2, art. 232, art. 233 § 1, 286 i art. 316 § 1 KPC (w brzmieniu obowiązującym w dacie

wyrokowania), 3) naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej. Wniósł o uchylenie

zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi Wojewódzkiemu w Poznaniu do

2

ponownego rozpoznania.

W uzasadnieniu kasacji Rzecznik Praw Obywatelskich podniósł, że Jan M.

domagał się przyznania renty inwalidzkiej rolniczej z tytułu ogólnego stanu zdrowia.

Obwodowa Komisja Lekarska do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia [...] w K. orze-

czeniem z dnia 14 marca 1996 r. uznała wnioskodawcę za długotrwale niezdolnego do

pracy w gospodarstwie rolnym. Wskutek zgłoszenia wadliwości tego orzeczenia przez

wojewódzkiego inspektora orzecznictwa lekarskiego, ubezpieczony został poddany

badaniom przez Wojewódzką Komisję Lekarską do spraw Inwalidztwa i Zatrudnienia

[...] w K., która orzeczeniem z dnia 27 marca 1996 r. odmówiła uznania wnioskodawcy

za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym. W ocenie tej komisji

stwierdzone schorzenia mogą okresowo powodować niezdolność do pracy, lecz nie

czynią inwalidztwa i całkowitej niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym. W

oparciu o to orzeczenie Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział

Regionalny w K. decyzją z dnia 3 kwietnia 1996 r. odmówiła prawa do renty inwalidzkiej

rolniczej. Sąd rozpoznając odwołanie wnioskodawcy powołał biegłych lekarzy sądowych

z zakresu neurologii i ortopedii, którym zlecił ustalenie czy skarżący jest długotrwale

niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Biegli w swojej opinii z dnia 28 maja 1996

r. stwierdzili u badanego: 1) okresowy zespół bólowy piersiowo-lędźwiowy na tle śla-

dowego skrzywienia oraz drobnych zmian zwyrodnieniowych, 2) torbiel prawego dołu

podkolanowego bez istotnego upośledzenia czynności i 3) miażdżycę, a ponadto zaniki

mięśniowe (mięśnia czworogłowego) uda prawego. Neurolog rozpoznał ponadto zmiany

na dnie oczu odpowiadające nadciśnieniu tętniczemu. Według opinii biegłych

stwierdzony przez nich zespół chorobowy częściowo ogranicza sprawność ruchową i

nie powoduje trwałej niezdolności do pracy w rolnictwie. Zdaniem Rzecznika Praw

Obywatelskich opinia ta prawdopodobnie zadecydowała o treści orzeczenia Sądu,

oddalającego odwołanie wnioskodawcy.

Rzecznik Praw Obywatelskich uważa, że zaskarżony wyrok jest wadliwy, gdyż

stosownie do art. 21 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników jedną z przesłanek kwalifikujących rolnika do renty inwalidzkiej

rolniczej jest jego długotrwała niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym. Według

zaś ust. 2 tegoż artykułu rolnika uważa się za długotrwale niezdolnego do pracy w

gospodarstwie rolnym, jeżeli ze względu na pogorszenie się jego stanu zdrowia istnieją

przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym

gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż sześć miesięcy. Dla rozstrzygnięcia

sprawy okolicznościami istotnymi były więc stopień i czas trwania ograniczenia

zdolności do pracy w gospodarstwie rolnym oraz istnienie lub brak lekarskich

przeciwwskazań do osobistego wykonywania przez ubezpieczonego niezbędnych prac

w jego gospodarstwie rolnym. Okoliczności te zatem wymagały szczególnie starannego

wyjaśnienia w postępowaniu sądowym. Biegli lekarze sądowi ustalili, że wnioskodawca

nie jest trwale niezdolny do pracy w rolnictwie. Konkluzja zawarta w ich opinii, na której

oparto rozstrzygnięcie Sądu, budzi w ocenie Rzecznika Praw Obywatelskich poważne

zastrzeżenia ze względu na przyjęcie przez biegłych innego, niż określono w

przepisach, kryterium oceny niezdolności zainteresowanego do pracy w gospodarstwie

rolnym i ze względu na brak dostatecznego umotywowania wniosków końcowych opinii.

Biegli ocenili stan zdrowia wnioskodawcy pod kątem trwałej niezdolności do pracy w

3

rolnictwie, gdy tymczasem według art. 21 ust. 1 i 2 i art. 22 ust. 1 ustawy dla przyznania

okresowej renty inwalidzkiej rolniczej wystarcza długotrwała niezdolność rolnika do

pracy, rozumiana jako takie pogorszenie stanu zdrowia, przy którym istnieją

przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym

gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż sześć miesięcy. Do tej kwestii biegli

sądowi nie odnieśli się w ogóle. Ponadto wobec rozbieżnych orzeczeń komisji

lekarskich, różniących się zasadniczo zarówno w zakresie rozpoznanych chorób, jak i w

ocenie ich wpływu na zdolność ubezpieczonego do pracy w gospodarstwie rolnym,

biegli powinni byli odnieść się do tych rozbieżności, wskazać, do którego orzeczenia

ewentualnie się przychylają i uzasadnić swoje stanowisko. Opinia biegłych w ocenie

Rzecznika Praw Obywatelskich budzi także zastrzeżenia z tego powodu, że wbrew

wymaganiu art. 21 ust. 2 ustawy nie odnosi oceny zdolności ubezpieczonego do

wykonywania pracy w warunkach jego gospodarstwa rolnego. Mimo, iż opinia biegłych

nie została należycie i wyczerpująco uzasadniona Sąd nie zlecił biegłym jej

uzupełnienia. Zdaniem Rzecznika Praw Obywatelskich Sąd przyjmując wadliwą opinię

biegłych za miarodajną do rozstrzygnięcia, naruszył obowiązujące w dacie wyrokowania

art. art. 3 § 2, 232, 233 § 1, 286 i 316 § 1 KPC. Zaniechanie przez Sąd zarządzenia

uzupełnienia opinii biegłych pod kątem ewentualnego istnienia długotrwałej (czasowej)

niezdolności do pracy w gospodarstwie rolnym uniemożliwiło prawidłową ocenę upraw-

nień skarżącego do renty inwalidzkiej rolniczej. Według ocen wyrażonych w kasacji,

Sąd naruszył również interes Rzeczypospolitej Polskiej, ponieważ bez należytego

wyjaśnienia sprawy odmówił ubezpieczonemu środków egzystencji w postaci

świadczenia rentowego przewidzianego prawem. Wyrok ten podważa więc także

konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego organów, a w

szczególności do organów wymiaru sprawiedliwości. Uzasadnia to uwzględnienie

kasacji mimo upływu sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego wyroku.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja wniesiona na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie KPC ... podlega rozpoznaniu na podstawie przepisów tego Kodeksu po

nowelizacji, z tym, że może się ona powoływać na podstawy i być wniesiona w terminie

przewidzianym dla rewizji nadzwyczajnej. Zgodnie więc z przepisem art. 393

11

KPC Sąd

Najwyższy rozpoznaje taką kasację w jej granicach i jest związany stanem faktycznym

stanowiącym podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia (argument z art. 393

15

KPC).

Przez stan faktyczny stanowiący podstawę wydania zaskarżonego orzeczenia należy

rozumieć ustalone przez sąd rozpoznający sprawę w uzasadnieniu zaskarżonego

wyroku okoliczności faktyczne wynikające z przeprowadzonego postępowania

dowodowego. W przypadku kasacji wniesionej na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z

dnia 1 marca 1996 r. występuje szczególna sytuacja, w której możliwe jest zaskarżenie

wyroku, do którego nie zostało sporządzone pisemne uzasadnienie. Bez tego uzasad-

nienia nie jest możliwe ustalenie jaki był stan faktyczny sprawy, stanowiący podstawę

jego wydania. Tym samym Sąd Najwyższy nie ma żadnej możliwości ocenić jakie są

ustalenia faktyczne Sądu rozpoznającego sprawę i czy zostały one dokonane bez

naruszenia przepisów postępowania. W tej sytuacji Sąd Najwyższy nie ma innej

4

możliwości rozstrzygnięcia jak tylko, zgodnie z przepisem art. 393

13

§ 1 KPC, uchylić

zaskarżony wyrok i przekazać sprawę do ponownego rozpoznania z poczynieniem

stosownej wykładni prawa (art. 393

17

KPC).

W zakresie tej wykładni należy w pełni podzielić poglądy zaprezentowane przez

Rzecznika Praw Obywatelskich w kasacji. W szczególności należy zwrócić uwagę na

nie budzące większych wątpliwości przesłanki nabycia prawa do renty inwalidzkiej

rolniczej, wynikające z art. 21 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze

zm.). Zgodnie z tymi przepisami renta inwalidzka rolnicza przysługuje ubezpieczonemu,

który jest długotrwale niezdolny do pracy w gospodarstwie rolnym. Ubezpieczonego

uważa się przy tym za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli

ze względu na pogorszenie się jego stanu zdrowia istnieją przeciwwskazania do

osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym gospodarstwie rolnym w okresie

dłuższym niż 6 miesięcy. Z przepisu tego wynika przede wszystkim, że wystarczająca

jest długotrwała (dłuższa niż 6 miesięcy) niezdolność do pracy w gospodarstwie rolnym,

a więc nie jest konieczna trwała niezdolność do pracy. Nadto nie chodzi o niezdolność

do pracy w rolnictwie czy jakimkolwiek gospodarstwie rolnym, lecz decydujące jest

stwierdzenie niezdolności do pracy w konkretnym gospodarstwie rolnym ubezpieczo-

nego. W wyroku z dnia 13 października 1995 r., II URN 5/95 (Prokuratura i Prawo-

Orzecznictwo 1996 nr 4 poz. 49) Sąd Najwyższy stwierdził między innymi, że

ubezpieczony musi być uznany za długotrwale niezdolnego do pracy w gospodarstwie

rolnym, przy czym występuje to w sytuacji, gdy z uwagi na stan zdrowia istnieją

przeciwwskazania do osobistego wykonywania niezbędnych prac w danym

gospodarstwie rolnym w okresie dłuższym niż 6 miesięcy. Jeszcze wyraźniej kwestię tę

sformułował Sąd Apelacyjny w Łodzi w wyroku z dnia 29 kwietnia 1994 r., III AUr

130/94 (OSP 1995 z. 1 poz. 19 z glosą B. Wierzbowskiego), stwierdzając, iż użyte w

art. 21 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników

(Dz.U. z 1991 r. Nr 7, poz. 24) sformułowanie, że ubezpieczonego uważa się za trwale

niezdolnego do pracy w gospodarstwie rolnym, jeżeli ze wzgledu na pogorszenie stanu

zdrowia istnieją przeciwwskazania do osobistego wykonania niezbędnych prac w

danym gospodarstwie przez okres przekraczający 6 miesięcy. Oznacza to, że ta

niezdolność do pracy winna być oceniona w stosunku do konkretnego gospodarstwa.

W pełni też należy podzielić poglądy Rzecznika Praw Obywatelskich co do

zakresu zlecenia przeprowadzenia oceny w opinii biegłych, co do okoliczności

podlegających opiniowaniu i sposobu uzasadnienia tej opinii, w szczególności co do

konieczności odniesienia się do orzeczeń zapadłych w komisjach do spraw inwalidztwa

i zatrudnienia. Uwzględnieniu kasacji nie stoi na przeszkodzie przekroczenie terminu

określonego w art. 421 § 2 KPC (przed zmianą), gdyż jak słusznie wywiedziono w

kasacji, odmowa przyznania renty inwalidzkiej rolniczej, bez należytego wyjaśnienia

sprawy, podważa konstytucyjną zasadę państwa prawnego i zaufania obywateli do jego

organów, a w szczególności do organów wymiaru sprawiedliwości.

Wobec powyższego na podstawie wskazanych przepisów orzeczono jak w

sentencji.

========================================