I PKN 181/97

Wyrok z dnia 12 czerwca 1997 r.

I PKN 181/97

Zmiany organizacyjne polegające wyłącznie na modyfikacji rodzaju i za-

kresu czynności na poszczególnych stanowiskach, bez zmniejszenia stanu

zatrudnienia, nie uzasadniają powołania się pracodawcy na art. 6 w związku z art.

1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania

z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra, Sędziowie SN: Kazimierz Jaśkowski,

Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 12 czerwca 1997 r. sprawy z powództwa

Krystyny P. przeciwko "E." SA Oddział w B. o przywrócenie poprzednich warunków

pracy, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 15 października 1996 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 29 maja 1996 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Bolesławcu oddalił

powództwo Krystyny P. przeciwko "E." SA Oddział w B. o przywrócenie do pracy

zgłoszone w związku z wypowiedzeniem jej warunków umowy o pracę dokonanym dnia

7 lutego 1996 r. Sąd I instancji ustalił, że powódka była zatrudniona od 1976 r. w [...]

Zakładach Kamienia Budowlanego, które z dniem 1 kwietnia 1994 r. przekształciły się w

"E." SA. Powódka zajmowała stanowisko specjalisty do spraw płac, natomiast zakres jej

czynności dotyczył obowiązków starszego specjalisty do spraw płac i zasiłków. W dniu

18 stycznia 1996 r. dyrektor strony pozwanej poinformował Komisję Zakładową NSZZ

"Solidarność", że zamierza wypowiedzieć powódce warunki pracy i powierzyć jej

stanowisko specjalisty do spraw ekonomicznych, gdyż ulegnie likwidacji stanowisko

specjalisty do spraw płac i zasiłków, a poza tym powódka wielokrotnie skarżyła się na

przeciążenie nadmiarem obowiązków na dotychczasowym stanowisku. W dniu 22

stycznia 1996 r. Komisja Zakładowa wypowiedziała się negatywnie co do zamierzonej

decyzji, podobnie jak w dniu 29 stycznia 1996 r. Zarząd Regionu NSZZ "Solidarność",

do którego zwrócił się dyrektor strony pozwanej. W dniu 7 lutego 1996 r. dyrektor strony

pozwanej dokonał wypowiedzenia powódce warunków pracy, powołując się na art. 42

KP oraz art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach

rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r., Nr 4, poz. 19 ze zm.) i zaproponował

stanowisko wskazane organom Związku Zawodowego.

Sąd I instancji ustalił ponadto, że powódka jest członkiem zarządu zakładowej

organizacji związkowej i podlega szczególnej ochronie przewidzianej w art. 32 ust. 1

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 234 ze

zm.). Nie jest to jednak przeszkodą do dokonania wypowiedzenia zmieniającego, gdyż

u strony pozwanej zaistniały zmiany organizacyjno-ekonomiczne powodujące

konieczność zmniejszenia stanu zatrudnienia, które sprawiły, że dalsze zatrudnienie

powódki na dotychczasowym stanowisku stało się niemożliwe. Zmiany te polegały na

pozostawieniu powódce części jej dotychczasowych obowiązków, pozostałą zaś część

otrzymała Agnieszka L., a ponadto nastąpiła zmiana obowiązków kasjerki. Sąd

Rejonowy podkreślił, że wypowiedzenie zmieniające polegało w istocie rzeczy tylko na

zmniejszeniu dotychczasowych obowiązków powódki i zmianie nazwy jej stanowiska,

nie spowodowało zaś zmiany dotychczasowego wynagrodzenia. Tak więc nie ma

podstaw do kwestionowania decyzji zakładu pracy.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu, rozpoz-

nając sprawę na skutek rewizji powódki, wyrokiem z dnia 15 października 1996 r.

zmienił zaskarżony wyrok i przywrócił powódkę do pracy na poprzednich warunkach.

Sąd II instancji uznał, że ustalenia Sądu Rejonowego są zgodne z materiałem dowo-

dowym, lecz kwalifikacja prawna tych ustaleń narusza przepisy prawa materialnego. W

myśl bowiem art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. wypowiedzenie warunków

pracy lub płacy jest możliwe z przyczyn wymienionych w art. 1 ust. 1 tej ustawy.

Oznacza to, że w rozpoznawanej sprawie przyczyny te także musiały zaistnieć. Tym-

czasem z ustalonego stanu faktycznego nie wynika, że u strony pozwanej miało miejs-

ce zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami

organizacyjnymi lub technologicznymi. Stanowisko powódki nie uległo likwidacji.

Pracuje na nim Agnieszka L., która przed wypowiedzeniem dokonanym powódce,

pracowała w sekretariacie. Skoro więc nie wystąpiły przesłanki z art. 1 ust. 1 ustawy z

dnia 28 grudnia 1988 r., zastosowanie przez stronę pozwaną art. 6 było błędne.

Od powyższego wyroku strona pozwana złożyła kasację, w której zarzuciła

naruszenie prawa materialnego - art. 1 ust. 1 w związku z art. 6 ust. 1 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. przez błędną wykładnię tych przepisów prowadzącą do wniosku, że nie

nastąpiło zmniejszenie zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze

zmianami organizacyjnymi. Strona pozwana wprawdzie przyznała, że jedną z przyczyn

wprowadzenia zmian organizacyjnych polegających na połączeniu stanowiska

zajmowanego przez powódkę ze stanowiskiem specjalisty do spraw pracowniczych był

konfliktowy charakter powódki, jej narzekania na przeciążenie pracą i brak formalnych

kwalifikacji do zajmowania dotychczasowego stanowiska (powódka jest z wykształcenia

technikiem chemikiem), lecz zmniejszenie zatrudnienia - by było przesłanką zwolnienia

- nie musi wynikać z celu, do którego dąży zakład pracy; może być bowiem także

skutkiem wynikłym ze zmian organizacyjnych. Poza tym wypowiedzenie zmieniające nie

miało związku z działalnością związkową powódki, co więcej - gdyby nie członkostwo

powódki w zarządzie zakładowej organizacji związkowej, stosunek pracy zostałby z nią

rozwiązany. Przytaczając powyższe argumenty strona pozwana wniosła o zmianę

zaskarżonego wyroku przez oddalenie rewizji powódki od wyroku Sądu Rejonowego

ewentualnie o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi

Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

W skardze kasacyjnej i w dotychczasowym postępowaniu strona pozwana nie

kwestionowała tego, że wypowiedzenie powódce warunków pracy (stanowiska) nie

pozostawało w związku z ograniczeniem stanu zatrudnienia. Zgodne ze stanem

faktycznym sprawy i wyjaśnieniami strony pozwanej jest również ustalenie, że na

przełomie lat 1995/96 ze względu na przedmiotowe wypowiedzenie strona pozwana

dokonała tylko zmiany rodzaju i zakresu czynności trzech pracownic działu księgowości:

powódki - której obowiązki zostały pomniejszone w wyniku przydzielenia Agnieszce L.

spraw dotyczących płac, Agnieszki L. - która przeszła z sekretariatu do księgowości i

poza sprawami płacowymi objęła sprawy kadrowe oraz pracownicy M., prowadzącej

dotąd sprawy kosztów i kasę - która przeszła do pracy w sekretariacie. Jest również

niesporne, że w maju 1996 r. strona pozwana zatrudniła dodatkową osobę z

wykształceniem wyższym do pracy w księgowości. Słusznie więc Sąd Wojewódzki

postawił pytanie, czy wypowiedzenie powódce warunków pracy (stanowiska) nastąpiło

w sytuacji określonej w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Według bowiem kryteriów zawartych w tym przepisie należy oceniać zasadność

dokonanego wypowiedzenia zmieniającego.

Z art. 1 ust. 1 wymienionej ustawy wynika, że jej przepisy stosuje się wtedy, gdy

zakład pracy w związku ze zmniejszeniem zatrudnienia spowodowanym przyczynami

ekonomicznymi albo organizacyjnymi, produkcyjnymi lub technologicznymi rozwiązuje

stosunki pracy z określoną grupą pracowników w określonym czasie. Analiza treści

powyższego przepisu prowadzi do wniosku, że ustawodawca podał w sposób ogólny

naturę przyczyn, które pozwalają zakładowi pracy dokonywać tzw. grupowych zwolnień

pracowników. Jest jednak niewątpliwe, że przyczyny te muszą leżeć po stronie zakładu

pracy, zaś zamierzone zmiany muszą się wiązać z koniecznością ograniczenia stanu

zatrudnienia. Jeżeli zwolnienia pracowników mają inne przyczyny, nie stosuje się do

nich art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. wraz z wszystkimi konsekwencjami,

jakie wynikają dla obu stron stosunku pracy tej ustawy, natomiast dokonane

wypowiedzenie należy oceniać w płaszczyźnie przepisów kodeksu pracy dotyczących

rozwiązywania umów o pracę lub wypowiadania warunków pracy lub płacy.

Wskazanie przez zakład pracy podstawy prawnej wypowiedzenia definitywnego

lub wypowiedzenia zmieniającego ma ten skutek, że wyznacza przedmiot i zakres

badania sprawy oraz granice jej rozpoznania. Powołanie się zatem przez stronę poz-

waną na art. 42 KP i art. 6 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. wymagało od Sądów obu instancji rozważenia, czy w stanie faktycznym sprawy

przepisy te zostały prawidłowo zastosowane przez zakład pracy, a w związku z

zarzutem kasacji, iż zaskarżone orzeczenie narusza wymienione wyżej przepisy, wy-

maga obecnie rozważenia przez Sąd Najwyższy, czy przypisywane wyrokowi Sądu II

instancji naruszenie rzeczywiście istnieje.

Przepis art. 6 omawianej ustawy reguluje kwestię szczególnej ochrony przed

wypowiedzeniem umowy o pracę, stanowiąc, że wymienionym w powyższym przepisie

grupom pracowników, a wśród nich pracownikom będącym członkami zarządu

zakładowej organizacji związkowej, zakład pracy może wypowiedzieć jedynie dotych-

czasowe warunki pracy i płacy, jeżeli z przyczyn określonych w art. 1 ust. 1 nie jest

możliwe dalsze ich zatrudnianie na dotychczasowych stanowiskach. Odwołanie się we

wskazanym przepisie do art. 1 ust. 1 zawarte w słowach "jeżeli z przyczyn określonych

w art. 1 ust. 1 nie jest możliwe dalsze zatrudnianie na dotychczasowych stanowiskach"

oznacza, że warunkiem dokonania wypowiedzenia zmieniającego w stosunku do

członków zarządu zakładowej organizacji związkowej są przyczyny ekonomiczne albo

zmiany organizacyjne, produkcyjne lub technologiczne powodujące konieczność

ograniczenia stanu zatrudnienia. Nie wystarczają więc same przyczyny lub zmiany

mające charakter określony w art. 1 ust. 1 ustawy, konieczne bowiem jest jeszcze, by

zmiany te łączyły się ze zmniejszeniem zatrudnienia lub z koniecznością zmniejszenia

stanu zatrudnienia. Jeżeli więc zakład pracy dokonuje zmian organizacyjnych

polegających na zastępowaniu jednych stanowisk innymi - bez zmniejszenia stanu

zatrudnienia, to powołanie się na art. 6 w związku z art. 1 ust. 1 ustawy, jako na

podstawę wypowiedzenia zmieniającego, jest wadliwe i tym samym niemożliwe do

przyjęcia.

Jedną z istotnych cech postępowania kasacyjnego jest ta, że Sąd Najwyższy

rozpoznaje skargę kasacyjną na podstawie ustalonego w postępowaniu przedkasa-

cyjnym stanu faktycznego, bez możliwości przeprowadzenia dowodów we własnym

zakresie i dokonywania własnych ustaleń faktycznych. Jeżeli więc zarzut kasacji - tak

jak w rozpoznawanej sprawie - dotyczy naruszenia prawa materialnego wskutek błęd-

nego przyjęcia przez Sąd Wojewódzki, że "u pozwanego nie nastąpiło zmniejszenie

zatrudnienia z przyczyn ekonomicznych lub w związku ze zmianami organizacyjnymi",

to uzasadnienie powyższego zarzutu powinno wskazywać, na czym polega mylne

rozumienie treści lub znaczenia powołanych w kasacji przepisów albo zawartych w tych

przepisach pojęć, a wśród nich istotnego dla rozstrzygnięcia kasacji pojęcia

"zmniejszenie zatrudnienia". Tymczasem skarga kasacyjna tego nie czyni. Wprawdzie

wyrażenie "zmniejszenie zatrudnienia" można przede wszystkim postrzegać jako

kategorię obiektywną, wyrażającą przy pomocy liczby różnicę istniejącą między stanem

zatrudnienia wcześniejszym a stanem obecnym, ale nie jest to jedyne rozumienie

powyższego wyrażenia, jakie wypływa z art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.

Zmniejszenie liczby pracowników może bowiem występować w różnych stanach

faktycznych i wskutek tego nie zawsze musi być rozumiane jednakowo. I tak,

zmniejszenie zatrudnienia ma niewątpliwie miejsce wtedy, gdy zakład pracy tylko

zwalnia pracowników, a nie przyjmuje nowych, ale ma miejsce także i wtedy, gdy liczba

nowoprzyjętych pracowników jest niższa od liczby zwolnionych pracowników; wreszcie,

"zmniejszenie zatrudnienia" może polegać na sytuacji, gdy zakład pracy zwalnia

pracowników, niezależnie od tego, czy przyjmuje nowych (por. W. Florek: "Zwolnienia

pracowników z przyczyn dotyczących zakładów pracy" - Komentarz do ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r., Twiger SA Warszawa 1992, s. 11-12).

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej strona pozwana powołała się na wyrok Sądu

Najwyższego z dnia 6 stycznia 1995 r., I PRN 119/95 (OSNAPiUS 1995 nr 12 poz.

146), w którego uzasadnieniu został zawarty pogląd, że zmniejszenie zatrudnienia nie

musi być celem, do którego zmierza zakład pracy dokonując zmian organizacyjnych,

może być bowiem także wynikiem zdarzeń, które nastąpią po tych zmianach. Nie

twierdzi jednak, że w związku ze zmianami organizacyjnymi, polegającymi na zmianie

zakresu czynności trzech pracownic i zmianie nazwy stanowiska powódki, uległo

likwidacji jakiekolwiek stanowisko, w szczególności zaś stanowisko powódki.

Podsumowując dotychczasowe rozważania należy więc stwierdzić, że koniecz-

ność zmniejszenia zatrudnienia, o której stanowi art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia

1989 r. i do której odwołuje się art. 6 ust. 1 tej ustawy, jest niezbędnym warunkiem

wypowiedzenia definitywnego lub zmieniającego na podstawie omawianej ustawy w tym

sensie, że jest ona albo przyczyną zmian, o których mowa w art. 1 ust. 1 ustawy albo

skutkiem tych zmian, choćby nie zamierzonym przez pracodawcę. W świetle

przytoczonych rozważań brak jest zatem podstaw do uznania, że zarzuty kasacji są

zasadne. Z tego względu i stosownie do art. 393

12

KPC Sąd Najwyższy oddalił kasację.