II UKN 196/97

Wyrok z dnia 13 czerwca 1997 r.

II UKN 196/97

W zakresie prawa do pobierania świadczenia rolniczego w zbiegu ze

świadczeniami emerytalno-rentowymi z innego ubezpieczenia społecznego

należy stosować jednakowe zasady do wszystkich rolników, którzy przekazali

gospodarstwo rolne do końca 1990 r.

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Stefania Szymańska

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 13 czerwca 1997 r. sprawy z wniosku

Janiny F. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi Regio-

nalnemu w B. o wypłatę świadczeń, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku

Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 13 lutego

1997 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok oraz poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkie-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 17 października 1996 r.,

[...] i zmienił decyzję Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddział Regionalny

w B. z dnia 8 lutego 1996 r. [...] w ten sposób, że przyznał Janinie F. [...] prawo do

pobierania w zbiegu rolniczej renty inwalidzkiej i renty rodzinnej.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawczyni Janina F. pobiera rolniczą rentę inwalidzką, przyznaną jej

decyzją z dnia 22 marca 1989 r. Decyzją z dnia 30 stycznia 1996 r. ZUS-Oddziału w B.

przyznał jej - w wykonaniu wyroku Sądu Wojewódzkiego - Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Lublinie z dnia 23 listopada 1995 r. [...] - rentę rodzinną po mężu od

dnia 1 grudnia 1993 r. na podstawie ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu

społecznym osób wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy

zlecenia (jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr 65, poz. 333).

Decyzją z dnia 8 lutego 1996 r. Kasa Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-

Oddziału Regionalnego w B. odmówiła wnioskodawczyni wypłaty tych świadczeń w

zbiegu, utrzymując, że przysługuje jej wypłata jednego wybranego świadczenia. Wyro-

kiem z dnia 17 października 1996 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Lublinie oddalił odwołanie wnioskodawczyni od powyższej decyzji. W uza-

sadnieniu Sąd wywiódł, iż mając na uwadze datę przyznania renty rodzinnej, prawo do

wypłaty świadczeń w zbiegu należy oceniać według zasad określonych w art. 33 ust. 2

ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst:

Dz. U. z 1993 r. Nr 71, poz. 342 ze zm.). Przepis ten przewiduje w razie zbiegu prawa

do emerytury lub renty rolniczej z prawem do emerytury z innego ubezpieczenia

społecznego wypłatę tylko jednego świadczenia. Dlatego organ rentowy prawidłowo

wypłaca tylko jedno świadczenie, korzystniejsze dla wnioskodawczyni.

W apelacji od tego wyroku wnioskodawczyni zarzuciła naruszenie prawa ma-

terialnego i wniosła o zmianę wyroku poprzez przyznanie prawa do pobierania obu

świadczeń w zbiegu lub o uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego

rozpoznania Sądowi I instancji.

Wyrokiem z dnia 13 lutego 1997 r. Sąd Apelacyjny oddalił apelację. Sąd pod-

kreślił, że wnioskodawczyni wniosek o przyznanie rolniczej renty inwalidzkiej złożyła 16

marca 1989 r. W uwzględnieniu tego wniosku organ rentowy decyzją z dnia 22 marca

1989 r. przyznał jej prawo do tego świadczenia na podstawie ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych i członków ich rodzin

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 24, poz. 133 ze zm.), podejmując wypłatę

świadczenia od dnia 21 kwietnia 1989 r., tj. od daty przekazania gospodars

twa rolnego. Decyzją z dnia 30 stycznia 1996 r. Oddział ZUS przyznał zaś wniosko-

dawczyni prawo do renty rodzinnej na podstawie powołanej wyżej ustawy z dnia 19

grudnia 1975 r. Trafnie zatem podnosi wnioskodawczyni w apelacji, że w sprawie nie

ma zastosowania art. 33 ust. 2 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu

społecznym rolników, tylko art. 107 ust. 1 tejże ustawy. To właśnie art. 107 reguluje

niektóre kwestie dotyczące dalszego funkcjonowania ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych. Stanowi on, że do zbiegu prawa

do emerytury lub renty z ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i człon-

ków ich rodzin z prawem do emerytury lub renty z innego ubezpieczenia społecznego

stosuje się przepisy dotychczasowe, tj. art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych, w brzmieniu ustalonym ustawą z

dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie ustawy o ubezpieczeniu społecznym rolników

indywidualnych i członków ich rodzin (Dz. U. z 1989 r. Nr 10, poz. 53). Przepis ten

stanowi, że w przypadku zbiegu u jednej osoby prawa do emerytury lub renty określo-

nych w ustawie z prawem do świadczeń przewidzianych w odrębnych przepisach o

ubezpieczeniu społecznym lub zaopatrzeniu emerytalnym, przysługuje jedno świad-

czenie wybrane przez zainteresowanego. Taki stan prawny obowiązywał w dacie

złożenia wniosku o rentę inwalidzką rolniczą i ustalenia wnioskodawczyni prawa do tego

świadczenia. Zaskarżony wyrok, mimo podania błędnej podstawy prawnej, jest więc

prawidłowy.

Od wyroku tego wniósł kasację pełnomocnik wnioskodawczyni. Kasacja oparta

jest na zarzucie naruszenia prawa materialnego, a w szczególności art. 35 ust. 2

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indywidualnych

i członków ich rodzin, w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 lutego 1989 r., przez

niewłaściwe jego zastosowanie, ponieważ w sprawie ma zastosowanie art. 35 ust. 3

tejże ustawy. Zakaz pobierania świadczeń w zbiegu, tj. rolniczej renty inwalidzkiej z

rentą rodzinną przysługującą z innego systemu, zawarty w art. 35 ust. 2, nie odnosi się

do wnioskodawczyni, gdyż nie dotyczy on sytuacji określonych w ust. 3 tego przepisu.

Mąż wnioskodawczyni pobierał bowiem rentę inwalidzką II grupy z tytułu choroby

zawodowej od stycznia 1983 r. i dlatego wnioskodawczyni przysługuje - stosownie do

art. 35 ust. 3 - prawo do pobierania własnego świadczenia rolniczego w zbiegu z rentą

rodzinną po mężu. Przepis ten nie został bowiem zmieniony przez ustawę z 24 lutego

1989 r. Skoro więc Sąd prawidłowo odwołał się do art. 107 ustawy o ubezpieczeniu

społecznym rolników, to powinien był uwzględnić żądanie wnioskodawczyni. Z tych

powodów wnoszący kasację domaga się zmiany zaskarżonego wyroku poprzez

uwzględnienie roszczenia wnioskodawczyni, ewentualnie uchylenia wyroku i

przekazania sprawy Sądowi I lub II instancji do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny art. 35 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym rolników indywidualnych i członków ich rodzin, w

brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 lutego 1989 r. o zmianie tej ustawy, wskutek

niewłaściwego jego zastosowania, jest zasadny z tym, iż przemawiają za tym inne

argumenty prawne niż przytoczone w kasacji. Błędne jest stanowisko wnoszącego

kasację, iż w przypadku wnioskodawczyni ma zastosowanie art. 35 ust. 3 ustawy z 14

grudnia 1982 r., ponieważ jej mąż od 1983 r. pobierał rentę inwalidzką z tytułu choroby

zawodowej. Uregulowanie zawarte w art. 35 ust. 3 nie dotyczy wnioskodawczyni,

ponieważ nie spełniła ona i nadal nie spełnia warunków wymienionym w tym przepisie.

Gdyby nawet mąż jej pobierał od 1983 r. świadczenie rentowe z tytułu choroby

zawodowej z innego systemu ubezpieczeniowego niż rolniczy, to i tak nie po-

wodowałoby to dla niej żadnych preferencji w zakresie określonym w odrębnych

przepisach. Należy jednak stwierdzić, że mąż wnioskodawczyni - co wynika z akt

rentowych - nie pobierał takiego świadczenia. Za uwzględnieniem kasacji przemawiają

natomiast następujące argumenty:

Trafnie Sąd Apelacyjny stwierdził, iż prawo wnioskodawczyni do pobierania

rolniczej renty inwalidzkiej w zbiegu z rentą rodzinną po mężu, przysługującą z innego

systemu ubezpieczenia społecznego, powinno być ocenione w myśl zasady określonej

w art. 107 ustawy z 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, a nie

zasady z art. 33 ust. 2 tejże ustawy.

Ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników indy-

widualnych i członków ich rodzin ustanowiła zasadę pobierania jednego świadczenia

rolniczego (art. 35 ust. 1). Natomiast rolnik mógł łączyć pobieranie własnego świadcze-

nia rolniczego z prawem do innego o charakterze rentowym (art. 35 ust. 2 pkt 1 w jego

pierwotnym brzmieniu) w stosownym zbiegu, tj. świadczenie wybrane przez niego,

powiększone o połowę drugiego. Zasady łączenia prawa do pobierania świadczenia

rolniczego z prawem do renty inwalidzkiej wojennej (kombatanckiej), wypadkowej i rent

zagranicznych regulowały odrębne przepisy (art. 35 ust. 3). Od dnia 1 stycznia 1989 r.,

z mocy ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. dokonano nowelizacji art. 35 ust. 1 i 2 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. w ten sposób, że jako generalną zasadę wprowadzono

pobieranie jednego świadczenia. Pozostawiono jedynie możliwość zbiegu świadczenia

rolniczego z prawem do renty wojennej (kombatanckiej), wypadkowej i świadczenia

zagranicznego. W ustawie z 1989 r. zagwarantowano jednak osobom mającym przed

dniem 1 stycznia 1989 r. ustalone prawo do emerytury lub renty za przekazane

gospodarstwo rolne oraz do innych świadczeń o charakterze rentowym lub

emerytalnym, prawo do pobierania tych świadczeń na zasadach dotychczasowych (art.

4 ust. 1). W ustawie tej znalazł się jednak przepis stanowiący, że na zasadach dotych-

czasowych wypłaca się również emerytury lub renty osobom, o których mowa w art. 2 i

3, jeżeli przekażą gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia 1989 r. (art. 4 ust. 2).

Przykładowo, dyspozycją art. 3 ust. 2 objęto osoby, które do dnia wejścia w życie usta-

wy podlegały podwójnemu ubezpieczeniu. Kolejna nowelizacja powyższych przepisów,

wprowadzona przez ustawę z dnia 24 lutego 1990 r. o niektórych warunkach

funkcjonowania ubezpieczenia społecznego rolników i członków ich rodzin w 1990 r.

(Dz. U. Nr 14, poz. 90) przedłużyła możliwość wypłaty świadczeń rolniczych w zbiegu,

ale pod warunkiem, że wniosek o świadczenie rolnicze został zgłoszony do 30 czerwca

1990 r., a gospodarstwo zostało przekazane do dnia 31 grudnia 1990 r. (art. 8 ust. 3).

W ustawie z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników, która

weszła w życie z dniem 1 stycznia 1991 r., utrzymano zasadę, iż w razie zbiegu prawa

do emerytury lub renty rolniczej z prawem do emerytury lub renty z innego ubez-

pieczenia wypłaca się jedno wybrane świadczenie (art. 33 ust. 2). Wypłatę "zbiegowych

świadczeń" utrzymano - najogólniej ujmując - w razie zbiegu świadczenia z rentą

wypadkową, wojenną, w związku ze służbą wojskową, ze świadczeniami z instytucji

zagranicznej - według zasad określonych w odrębnych przepisach. Jednakże w art. 107

tej ustawy, prawodawca zagwarantował, że przy zbiegu prawa do emerytury lub renty z

ubezpieczenia społecznego rolników indywidualnych i członków ich rodzin z prawem do

renty z innego ubezpieczenia społecznego stosuje się przepisy dotychczasowe.

Zagadnienie, czy rolnik który przekazał gospodarstwo rolne w okresie do dnia 31

grudnia 1990 r. może po tej dacie nabyć prawo do pobierania renty lub emerytury w

zbiegu ze świadczeniem rolniczym z tytułu przekazania gospodarstwa rolnego w tym

terminie, było już rozważane przez Sąd Najwyższy kilkakrotnie. I tak przykładowo: w

sprawie II UKN 18/96 (OSNAPiUS 1997 nr 16 poz. 296) Sąd Najwyższy, po

przytoczeniu obszernej argumentacji prawnej wyraził pogląd, że rolnicy wymienieni w

art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r. (chodzi o brzmienie nadane ustawą z dnia

24 lutego 1990 r.), którzy przekazali gospodarstwo rolne do dnia 31 grudnia 1990 r., a

następnie nabyli prawo do drugiego świadczenia (nie rolniczego), to - niezależnie od

daty nabycia prawa do tego świadczenia - korzystają także z preferencji, z jakich

korzystają ci świadczeniobiorcy, którzy mieli poprzednio, tj. przed wejściem w życie

ustawy z 20 grudnia 1990 r. prawo do dwóch świadczeń i którzy nadal z mocy art. 107

tej ustawy to prawo zachowali. Wprawdzie w tamtej sprawie wnioskodawczyni

przekazała gospodarstwo rolne w 1990 r.i otrzymała rentę inwalidzką rolniczą w 1990 r.,

podczas gdy wnioskodawczyni w rozpoznawanej sprawie przekazała gospodarstwo

rolne w kwietniu 1989 r. i otrzymała rentę inwalidzką rolniczą w 1989 r., a więc jeszcze

pod rządem art. 4 ust. 2 ustawy z 24 lutego 1989 r. w jego pierwotnym brzmieniu, który

to przepis odnosił się tylko do osób wymienionych w art. 2 i 3 tejże ustawy, to jednak

uprawniony jest wniosek, że w zakresie prawa do pobierania świadczenia rolniczego w

zbiegu ze świadczeniem emerytalno-rentowym z innego ubezpieczenia społecznego

należy stosować jednakowe zasady do wszystkich rolników, którzy przekazali

gospodarstwo do końca 1990 r. Upoważnia do tego dokonana z mocy ustawy z dnia 24

lutego 1990 r. (art. 8 ust. 3) zmiana art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r.,

wydłużająca terminy do złożenia wniosków o rolnicze świadczenie emerytalno-rentowe i

przekazania gospodarstwa oraz objęcie dyspozycją tego przepisu wszystkich rolników,

o czym świadczy treść tego przepisu. Zmiana ta dowodzi, iż wolą ustawodawcy było

jednakowe potraktowanie - gdy chodzi o prawo do pobierania przysługujących

świadczeń w zbiegu według korzystniejszych dotychczasowych zasad - wszystkich

rolników, którzy przekażą gospodarstwo do końca 1990 r., bądź przekazali je już

wcześniej.

Sąd Apelacyjny zajął prawidłowe stanowisko, że w niniejszej sprawie ma zas-

tosowanie art. 107 ustawy z 20 grudnia 1990 r. Jednak nie rozważył uprawnienia

wnioskodawczyni do pobierania przysługujących jej świadczeń rentowych w zbiegu w

aspekcie art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 24 lutego 1989 r., w brzmieniu nadanym ustawą z

dnia 24 lutego 1990 r., co było przyczyną niewłaściwego zastosowania art. 35 ust. 2

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r., w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 14 lutego 1989 r.

i nieuzasadnionego oddalenia apelacji.

Mając na uwadze, że w sprawie nie ma istotnych naruszeń przepisów postępo-

wania, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku na mocy art. 393

15

KPC.

========================================