II UKN 214/97

Wyrok z dnia 4 września 1997 r.

II UKN 214/97

Do ustalenia podstawy wymiaru emerytury pracowniczej (art. 16 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin, Dz.U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.) nie mogą być przyjęte dochody z prowadzenia działalności

gospodarczej.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar (sprawozdawca),

Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 września 1997 r. sprawy z wniosku Marii

B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R. o emeryturę, na skutek

kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 24 lutego 1992 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i sprawę przekazał Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Wnioskodawczyni Maria B. urodzona 12 stycznia 1936 r. zgłosiła w dniu 9 maja

1991 r. wniosek o przyznanie emerytury powołując się na zatrudnienie od 2 września 1954 r.

do 31 marca 1978 r. w charakterze bibliotekarza w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w

R.; od 1 stycznia 1983 r. do 31 grudnia 1990 r. podleganie ubezpieczeniu społecznemu z

tytułu prowadzenia gospodarstwa rolnego (dział specjalny), a od 19 lipca 1990 r. do 31 marca

1992 r. prowadzenie działalności gospodarczej w zakresie handlu artykułami spożywczymi i

przemysłowymi.

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w R. decyzją z dnia 5 września 1991 r.

przyznał wnioskodawczyni prawo do emerytury pracowniczej od dnia 1 lutego 1991 r.,

przyjmując za podstawę wymiaru świadczenia dochody z 1990 r. stanowiące podstawę

wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawczyni podnosiła błędne ustalenie przez organ

rentowy podstawy wymiaru emerytury, bowiem do jej ustalenia przyjęto tylko dochody z

tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, a nie doliczono dochodów z gospodarstwa

rolnego z pierwszego półrocza 1990 r. oraz zarobków uzyskiwanych w okresie zatrudnienia

w Wojewódzkiej Bibliotece Publicznej w R. z lat 1975-1977.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyrokiem z

dnia 24 lutego 1992 r. [...] oddalił odwołanie.

Zdaniem Sądu, przy ustalaniu podstawy wymiaru świadczenia, nie ma możliwości

łączenia zarobków uzyskiwanych z różnych tytułów, w tym przypadku - dochodów z tytułu

prowadzenia działalności gospodarczej oraz prowadzenia gospodarstwa rolnego. Z tych

względów podstawa wymiaru emerytury ustalona przez organ rentowy w oparciu o dochody

uzyskiwane z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej jest prawidłowa, mimo błędnie

obliczonego wskaźnika wysokości podstawy wymiaru świadczenia. Sąd stwierdził także, że

nie jest uzasadnione roszczenie wnioskodawczyni o ustalenie podstawy wymiaru emerytury

w oparciu o zarobki uzyskiwane w latach 1975-1977 jako sprzeczne z przepisem art. 16 ust. 2

pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

- w brzmieniu nadanym ustawą z dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o

zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr 36, poz. 206). Przepis ten stanowi, że do ustalenia

podstawy wymiaru emerytury i renty przyjmuje się wynagrodzenie wypłacone pracownikowi

za okres kolejnych 3 lat kalendarzowych wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12

lat kalendarzowych, licząc wstecz od roku, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub

rentę. W przypadku wnioskodawczyni mogłyby to być lata 1978-1980.

Powyższy wyrok zaskarżył kasacją Rzecznik Praw Obywatelskich i zarzucając rażące

naruszenie prawa materialnego - art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w

brzmieniu ustalonym ustawą z dnia 24 maja 1990 r. oraz § 9 ust. 5 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 1 kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy

wymiaru emerytur i rent (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 11, poz. 63 ze zm.), przepisów

postępowania - art. 3 § 2, art. 233 § 1, art. 316 § 1 KPC (w brzmieniu z daty wyrokowania)

oraz naruszenie interesu Rzeczypospolitej Polskiej, wniósł o jego uchylenie i przekazanie

sprawy Sądowi Wojewódzkiemu-Sądowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie do

ponownego rozpoznania.

Zdaniem kasacji przepis art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

przewiduje możliwość ustalenia podstawy wymiaru świadczenia w oparciu o zarobki z

kolejnych 3 lat kalendarzowych wybranych z ostatnich 12 lat kalendarzowych, licząc wstecz

od roku, w którym zgłoszono wniosek o emeryturę. W przypadku wnioskodawczyni byłyby

to lata 1979-1990, skoro wniosek o emeryturę zgłosiła ona 9 maja 1991 r. Nie mogła ona

jednak wskazać zarobków z tych lat, nie była bowiem wtedy pracownikiem i nie uzyskiwała

wynagrodzenia, które mogłoby stanowić podstawę wymiaru emerytury przyznanej na

podstawie przepisów ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin. Maria B. była jednak pracownikiem w okresie od 2 września 1954

r. do 31 marca 1978 r., a zatem w myśl § 9 ust. 5 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 1

kwietnia 1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent

mogła domagać się obliczenia podstawy wymiaru emerytury w oparciu o zarobki uzyskiwane

w latach 1975-1977, czyli z okresu, w którym była zatrudniona na podstawie umowy o pracę.

Nadto skoro Maria B. w 1990 r. nie była pracownikiem, do ustalenia podstawy wymiaru

emerytury pracowniczej nie mogły być przyjęte dochody osiągane przez nią z tytułu

działalności gospodarczej.

Decyzją z dnia 22 lipca 1996 r. organ rentowy, po rozpatrzeniu wniosku zainte-

resowanej z dnia 28 czerwca 1996 r. przyznał, iż obliczenie podstawy wymiaru emerytury od

1 lutego 1991 r. było błędne, jednakże pozwoliło to jedynie na sprostowanie podstawy

wymiaru świadczenia za okres nie dłuższy niż 3 lata wstecz, a więc tylko od 1 lipca 1993 r.

W konsekwencji za okres od 1 lutego 1991 r. do 30 czerwca 1993 r. Maria B. nie otrzymała

należnego jej świadczenia w pełnej wysokości.

Przedstawione wyżej okoliczności sprawy wskazują nie tylko na rażące naruszenie

przez Sąd przepisów prawa materialnego, lecz także naruszenie konstytucyjnej zasady

państwa prawnego i zaufania obywateli do organów wymiaru sprawiedliwości przez

pozbawienie wnioskodawczyni właściwej ochrony jej prawa do ustawowych świadczeń w

drodze prawidłowego rozstrzygnięcia o roszczeniu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W myśl art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu

emerytalnym pracowników i ich rodzin w brzmieniu ustalonym przez art. 1 pkt 5 ustawy z

dnia 24 maja 1990 r. o zmianie niektórych przepisów o zaopatrzeniu emerytalnym (Dz. U. Nr

36, poz. 206), do ustalenia podstawy wymiaru emerytury i renty przyjmuje się

wynagrodzenie wypłacone pracownikowi za okres kolejnych trzech lat kalendarzowych

wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat kalendarzowych, licząc wstecz od dnia,

w którym zgłoszono wniosek o emeryturę lub rentę. Wobec daty złożenia wniosku - 9 maja

1991 r. - dwunastolecie to wypadałoby w latach 1979-1990, a więc w okresie, w którym

wnioskodawczyni nie pozostawała w stosunku pracy, będąc ubezpieczoną z tytułu

prowadzenia gospodarstwa rolnego (1983-1990). Nie mogła ona więc skorzystać z zasad

zawartych w przepisie art. 16 ust. 2 pkt 2 ustawy, nie była bowiem wtedy pracownikiem i nie

uzyskiwała wynagrodzenia.

Dla takich między innymi sytuacji i na podstawie upoważnienia zawartego w art. 22

ust. 1 pkt 3 ustawy o z.e.p. wydane zostało rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 1 kwietnia

1985 r. w sprawie szczegółowych zasad ustalania podstawy wymiaru emerytur i rent

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 11, poz. 63 ze zm.). Przepis § 9 ust. 5 tego

rozporządzenia, w brzmieniu obowiązującym od dnia 1 stycznia 1990 r., przewiduje, że jeżeli

w okresie ostatnich 12 lat kalendarzowych, licząc wstecz od roku, w którym zgłoszono

wniosek o emeryturę lub rentę, pracownik nie osiągał wynagrodzenia (...), do ustalenia

podstawy wymiaru emerytury, renty inwalidzkiej i renty rodzinnej - na wniosek

zainteresowanego - przyjmuje się wynagrodzenie wypłacone za okres 3 kolejnych lat

kalendarzowych przypadających w części lub w całości wcześniej niż w okresie ostatnich 12

lat, jeżeli pracownik przedstawi dokumenty stwierdzające wysokość wynagrodzenia w tym

okresie.

Te alternatywne sposoby ustalania lat kalendarzowych, z których uzyskane

wynagrodzenie stanowi podstawę wymiaru świadczenia, wskazują, że to sam pracownik (w

ramach prawa) wybiera zarobek najbardziej korzystny dla wyliczenia podstawy wymiaru.

Upoważnia go to więc także, do uwzględnienia do wcześniejszych niż ostatnie 12 lat pod

warunkiem, że wysokość wynagrodzenia z tego okresu potwierdzą przedstawione

dokumenty. Podobne stanowisko zawarte jest w wyroku Sądu Najwyższego z dnia 20

stycznia 1995 r., II URN 57/94, OSNAPiUS 1995 nr 11 poz. 136.

W okolicznościach rozpoznawanej sprawy należy w związku z tym stwierdzić, że

wnioskodawczyni słusznie domagała się obliczenia podstawy wymiaru emerytury w oparciu

o zarobki uzyskiwane w 3 kolejnych latach (1975-1977), o ile ich wysokość potwierdziła

dokumentami. Zauważyć należy, że w chwili składania wniosku o emeryturę pracowniczą

Maria B. nie była pracownikiem, a do ustalenia podstawy wymiaru dochodzonego

świadczenia nie mogły być przyjęte dochody osiągane z tytułu prowadzonej działalności

gospodarczej, co pominął Sąd Wojewódzki rozpoznając sprawę na skutek odwołania. Skoro

więc zaskarżony wyrok narusza wymienione wyżej przepisy prawa, należało uwzględnić

kasację i uchylić zaskarżony wyrok z przekazaniem sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do

ponownego rozpoznania stosownie do art. 39313

§ 1 KPC. Poza naruszeniem prawa,

zaskarżony wyrok narusza także interes Rzeczypospolitej Polskiej, podważa bowiem zasadę

zaufania obywatela do organów wymiaru sprawiedliwości, co godzi w konstytucyjną zasadę

państwa prawnego.

========================================