III ZP 13/97

Uchwała z dnia 25 września 1997 r.

III ZP 13/97

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Barbara

Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Witolda Bryndy, w

sprawie z wniosku Liliany R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w B. o zaległe składki na ubezpieczenie społeczne, po rozpoznaniu na

posiedzeniu jawnym dnia 25 września 1997 r. zagadnienia prawnego przekazanego

przez Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku postanowie-

niem z dnia 14 stycznia 1997 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC:

Czy na postanowienie lub zarządzenie przewodniczącego wydane w trybie art.

467 § 4 KPC o zwrocie akt organowi rentowemu w celu uzupełnienia materiału sprawy

- przysługuje zażalenie ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Na zarządzenie przewodniczącego lub wyznaczonego przez niego sę-

dziego wydane w trybie art. 467 § 4 KPC o zwrocie akt organowi rentowemu w

celu uzupełnienia materiału sprawy, zażalenie nie przysługuje.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku postano-

wieniem z dnia 14 stycznia 1997 r. [...] przedstawił Sądowi Najwyższemu, na pods-

tawie art. 390 § 1 KPC, do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne : ? czy na postanowie-

nie lub zarządzenie przewodniczącego wydane w trybie art. 467 § 4 KPC o zwrocie akt

organowi rentowemu w celu uzupełnienia materiału sprawy - przysługuje zażalenie@.

Pytanie to sformułowane zostało na tle następującego stanu faktycznego: Zakład

Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B. decyzją z dnia 3 września 1996 r. zobowiązał

Lilianę R. do zapłaty kwoty 1.034,26 zł zaległych składek na ubezpieczenie społeczne

małżonka Ryszarda R. za okres od stycznia 1994 r. do stycznia 1995 r., wskazując jako

podstawy prawne rozstrzygnięcia art. 11 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o

organizacji i finansowaniu ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r.

Nr 25, poz. 137 ze zm. ) oraz art. art. 40 i 41 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o

zobowiązaniach podatkowych (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 108, poz. 486 ze zm.).

W odwołaniu od tej decyzji Liliana R. podniosła, że nie posiadają z mężem majątku

wspólnego, co jest warunkiem przypisania jej do zwrotu zaległości składkowych. Od 8

października 1992 r. pozostają w rozdzielności małżeńskiej i majątkowej. W tym też

dniu wniosła do Sądu Rejonowego w N. pozew o zniesienie małżeńskiej wspólności

majątkowej. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy

postanowieniem z dnia 27 listopada 1996 r. zwrócił organowi rentowemu akta sprawy w

celu uzupełnienia jej materiału. W ocenie Sądu, organ rentowy nie wyjaśnił wszystkich

okoliczności faktycznych istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy, a zwłaszcza czy

zniesiona została wspólność majątkowa między małżonkami R., ? przerzucając @

obowiązek dokonania ustaleń w tym zakresie na Sąd. Zakład Ubezpieczeń Społecznych

zaskarżył owo postanowienie podnosząc, że sprawa zniesienia wspólności majątkowej

między Lilianą i Ryszardem R. jest rozpoznawana przez Sąd Rejonowy w N. w wyniku

pozwu wniesionego przez odwołującą się w lutym 1996 r.

W uzasadnieniu pytania Sąd Apelacyjny stwierdził słusznie, że "zasady

przygotowania rozprawy w postępowaniu w sprawach z zakresu prawa pracy i ubez-

pieczeń społecznych ustawodawca podzielił na dwa etapy" - wstępnego badania sprawy

i czynności wyjaśniających. Wstępnego badania sprawy dokonuje przewodniczący lub

wyznaczony sędzia orzekając w formie zarządzenia. Przedmiotem zarządzenia może

być zwrot akt organowi rentowemu w celu uzupełnienia materiału sprawy ( art. 467 § 4

KPC). Art. 394 § 1 KPC nie przewiduje zażalenia na zarządzenie tej treści, choć

zaskarżalne są inne zarządzenia, między innymi o zwrocie pozwu. Zwrot akt organowi

rentowemu jest zbliżony w skutkach do zwrotu pozwu, co uzasadniałoby podobne

traktowanie obu czynności w zakresie dopuszczalności ich zaskarżenia. W opinii

pytającego ?brak kontroli instancyjnej w podejmowaniu tego rodzaju zarządzeń może

wbrew woli ustawodawcy wydłużyć postępowanie@. Kontrola instancyjna zwrotu akt

organowi rentowemu w celu uzupełnienia materiału sprawy byłaby możliwa gdyby

przyjąć, że przewodniczący lub wyznaczony sędzia dokonują go postanowieniem. Sąd

Apelacyjny w Gdańsku nie ma wątpliwości, na co wskazuje sformułowanie pytania, że w

postępowaniu wstępnym obie postaci orzeczeń są dopuszczalne. Jego poważne

wątpliwości dotyczą jedynie możliwości zaskarżenia zażaleniem wydanego w trybie art.

467 § 4 KPC zarządzenia lub postanowienia przewodniczącego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rację ma Sąd Apelacyjny w Gdańsku twierdząc, że w postępowaniu z zakresu

ubezpieczeń społecznych rozprawę poprzedzają dwa etapy przygotowawcze:

postępowanie wstępne i postępowanie wyjaśniające. Zakres przedmiotowy obligatoryj-

nego postępowania wstępnego wyznacza art. 467 § 2 KPC, a fakultatywnego postę-

powania wyjaśniającego - art.468 § 2 KPC. Wstępne badanie sprawy polega na usta-

leniu czy pismo wszczynające postępowanie sądowe spełnia niezbędne wymogi poz-

walające na nadanie mu dalszego biegu i na podjęciu czynności umożliwiających

rozstrzygnięcie sprawy na pierwszym posiedzeniu. Celem czynności wyjaśniających jest

usunięcie braków formalnych pism procesowych, w tym w szczególności dokładniejsze

określenie zgłoszonych żądań, ustalenie jakie z istotnych okoliczności są sporne między

stronami oraz czy i jakie dowody należy przeprowadzić w celu ich wyjaśnienia oraz

wyjaśnienie innych okoliczności, mających znaczenie dla prawidłowego i szybkiego

rozstrzygnięcia sprawy.

Z treści art. 468 § 1 i 4 KPC wynika, że w ramach czynności wyjaśniających sąd

wydaje postanowienia. Według art. 467 § 1 KPC przeprowadzenie czynności wstępnych

należy do kompetencji przewodniczącego lub wyznaczonego sędziego. Przepis ten nie

określa expressis verbis formy orzeczenia. Zasadnie więc pyta Sąd Apelacyjny czy

zwrot akt organowi rentowemu w postępowaniu wstępnym następuje tylko

zarządzeniem czy może także postanowieniem? Pozytywna odpowiedź jakiej, bez

uzasadnienia, udzielił sam sobie nie jest właściwa.

Zgodnie z art. 354 KPC, jeżeli Kodeks nie przewiduje wydania wyroku, sąd

wydaje orzeczenia w postaci postanowienia. Postanowienie jest więc alternatywną dla

wyroku formą orzeczenia zastrzeżoną dla czynności podejmowanych przez sąd. Sąd

nie orzeka zarządzeniami. Orzeczenia w postaci zarządzenia wydają przewodniczący

lub wyznaczony sędzia. Tę ogólną regułę potwierdzają liczne przepisy szczególne.

Także art. 472 § 1 zdanie 2 KPC, zgodnie z którym czynności mających na celu

przygotowanie rozprawy, a takimi są czynności podejmowane przez przewodniczącego

lub wyznaczonego sędziego w fazie wstępnego badania sprawy, dokonuje się

zarządzeniem. Należy wobec tego przyjąć, że na podstawie art. 467 § 4 KPC

przewodniczący lub wyznaczony sędzia zarządza zwrot akt organowi rentowemu w celu

uzupełnienia materiału sprawy, nie zaś postanawia o ich zwrocie.

Odpowiedź na pytanie, czy zwrot akt organowi rentowemu może w ogóle nas-

tąpić w formie postanowienia zależy od uprzedniej odpowiedzi na pytanie, czy akta

sprawy w celu uzupełnienia jej materiału może zwrócić organowi rentowemu tylko

przewodniczący lub wyznaczony sędzia w postępowaniu wstępnym, czy także sąd w

toku postępowania wyjaśniającego. Zwrot akt organowi rentowemu następuje w razie

stwierdzenia istotnych braków w materiale, których uzupełnienie byłoby połączone ze

znacznymi trudnościami, braku określenia podstawy prawnej i faktycznej decyzji,

niewskazania sposobu wyliczenia świadczenia lub braku pouczenia o skutkach

prawnych decyzji i trybie jej zaskarżenia. Czynności te mieszczą się w pojęciu

"czynności umożliwiających rozstrzygnięcie sprawy na pierwszym posiedzeniu@, tj. w

zakresie wyznaczonym w § 2 art. 467 KPC. W postępowaniu wyjaśniającym odpowia-

dałyby one czynnościom określonym w art. 468 § 2 pkt 3 i 4 KPC. Zmierzają bowiem do

ustalenia jakie z istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności są sporne między

stronami oraz czy i jakie dowody należy przeprowadzić w celu ich wyjaśnienia oraz

wyjaśnienie innych okoliczności, mających znacznie dla prawidłowego i szybkiego

rozstrzygnięcia sprawy. Wynika stąd, że cel obu postępowań poprzedzających

rozprawę jest częściowo tożsamy. Może zdarzyć się tak, że potrzeba ustalenia

okoliczności, o których traktują oba wykładane przepisy, ujawni się dopiero w postę-

powaniu wyjaśniającym. Art. 468 § 1 KPC, odmiennie niż czyni to w odniesieniu do

postępowania wstępnego art. 467 § 4 KPC, nie określa rodzaju czynności wyjaśniają-

cych i sposobu ich przeprowadzenia. Może to więc być także zwrot akt organowi ren-

towemu w celu uzupełnienia materiału sprawy. Nie ma podstaw do odmówienia sku-

teczności prawnej dokonanej przez sąd czynności należącej do kompetencji przewod-

niczącego lub wyznaczonego sędziego. Reguła a maiori ad minus znajdzie tu w pełni

zastosowanie. Powyższe prowadzi do wniosku, że zwrot akt organowi rentowemu może

nastąpić zarówno w postępowaniu wstępnym jak też wyjaśniającym. Za taką

interpretacją wykładanych przepisów, poza regułami wnioskowania logicznego,

argumentami językowymi oraz systemowymi, przemawiają względy funkcjonalne i

celowościowe. W praktyce poszczególne fazy postępowań poprzedzających rozprawę

nie dają się precyzyjnie rozdzielić. Zacierają się też kontury między rolą sędziego

orzekającego w postępowaniu wyjaśniającym jako "sąd bez udziału ławników@, zaś w

postępowaniu wstępnym - jako ?sędzia wyznaczony@. W postępowaniu wstępnym

zwrotu akt organowi rentowemu dokonuje przewodniczący lub wyznaczony sędzia

wyłącznie w formie zarządzenia; w postępowaniu wyjaśniającym - jedynie sąd tylko w

formie postanowienia. Uprawnione byłoby zatem jedynie pytanie czy zażalenie przys-

ługuje na zarządzenie przewodniczącego lub wyznaczonego sędziego albo na posta-

nowienie sądu o zwrocie akt organowi rentowemu w celu uzupełnienia materiału spra-

wy.

A zatem, czy na zarządzenie przewodniczącego lub wyznaczonego sędziego

bądź na postanowienie sądu o zwrocie akt sprawy organowi rentowemu w celu uzu-

pełnienia jej materiału przysługuje zażalenie?

Zarządzenie o zwrocie akt, jak trafnie zauważa Sąd Apelacyjny, nie zostało

wymienione w zawartym w art. 394 § 1 KPC katalogu orzeczeń podlegających zas-

karżeniu w drodze zażalenia. Wobec tego nie przysługuje na nie zażalenie. Przytoczone

w uzasadnieniu pytania argumenty na rzecz stanowiska dopuszczającego

zaskarżalność orzeczenia o zwrocie akt organowi rentowemu nie są przekonujące. Ana-

logia zwrotu organowi rentowemu akt w celu uzupełnienia materiału sprawy do zwrotu

pozwu nie jest uprawniona. Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczenia

społecznego wszczyna się wskutek odwołania od decyzji organu rentowego. Gdyby

użyć terminologii ?pozew@, ?powód@, ?pozwany@ - to zwraca się nie pozew (od-

wołanie - pismo procesowe wszczynające postępowanie), lecz akta sprawy i nie po-

wodowi - ubezpieczonemu, ale pozwanemu - organowi rentowemu. Inne są też przes-

łanki dopuszczalności każdej z tych czynności. Zwrot pozwu następuje w przypadkach,

gdy nie można mu nadać prawidłowego biegu wskutek niezachowania wymogów

formalnych (art. 130 § 1 KPC). Przesłanki zwrotu akt organowi rentowemu są

merytoryczne. Nadto, Sąd Najwyższy w składzie orzekającym podziela pogląd Sądu

Najwyższego wyrażony w orzeczeniu z dnia 10 marca 1985 r., II Cz 19/85 (nie

publikowane), że ?wyczerpujące unormowanie dopuszczalności zażalenia uniemożliwia

dokonywanie takich prób wykładni, które poprzez poszukiwanie związków wydanych

orzeczeń z innymi - podlegającymi zaskarżeniu - prowadziłoby do dowolnego

rozszerzenia katalogu postanowień wyliczonych ściśle w art. 394 § 1 KPC@.

Odpowiedź na pytanie, czy na wydane na podstawie art. 468 KPC postano-

wienie sądu o zwrocie organowi rentowemu akt w celu uzupełnienia materiału sprawy

przysługuje zażalenie zależy od tego, czy zakwalifikuje się je jako kończące postępo-

wanie w sprawie. Orzeczenie o zwrocie akt organowi rentowemu nie kończy postępo-

wania. Może spowodować, iż organ rentowy zmieni zaskarżoną odwołaniem decyzję w

całości lub w części uwzględniając stanowisko odwołującego się. Wówczas sąd umorzy

postępowanie w takim zakresie w jakim organ rentowy uznał zasadność odwołania ( art.

477

13

KPC). Jeżeli natomiast organ rentowy podtrzyma zaskarżoną decyzję, sąd, po

przedstawieniu uzupełnionych akt sprawy, rozpozna sprawę wydając orzeczenie

stosowne do wyników postępowania ( art. 477

14

KPC).

Kierując się powyższymi motywami Sąd Najwyższy udzielił odpowiedzi jak w

sentencji.

========================================