II UKN 284/97

Wyrok z dnia 3 października 1997 r.

II UKN 284/97

1. Małżonek wykonujący czynności administracyjno-biurowe w indywi-

dualnej kancelarii adwokackiej współmałżonka nie jest osobą współpracującą

z nim w prowadzeniu działalności gospodarczej (art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących

działalność gospodarczą oraz ich rodzin, jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46,

poz. 250 ze zm.).

2. Prawo ubezpieczeń społecznych nie ustanawia zasady, że każda

ludzka praca podlega - niezależnie od okoliczności - obowiązkowi ubezpiecze-

nia społecznego, a zatem w sytuacji, gdy wykonywanie określonej pracy nie

rodzi bezpośrednich i jednoznacznych skutków w sferze ubezpieczenia spo-

łecznego, niedopuszczalne jest stosowanie wobec niej na zasadzie analogii

przepisów o ubezpieczeniu społecznym osób znajdujących się w podobnej sy-

tuacji społeczno-ekonomicznej.

Przewodniczący SSN: Andrzej Kijowski (sprawozdawca), Sędziowie SN Adam

Józefowicz, Maria Mańkowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 3 października 1997 r. sprawy z

wniosku Elżbiety S. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w R.

o objęcie ubezpieczeniem społecznym, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wy-

roku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia

26 marca 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych - Oddział w R. decyzją z dnia 8 stycznia

1996 r. odmówił Elżbiecie S. objęcia ubezpieczeniem społecznym w charakterze

- 2 -

osoby współpracującej z mężem, adwokatem Wojciechem S., prowadzącym w R.

indywidualną kancelarię adwokacką. W uzasadnieniu tej decyzji organ rentowy

wskazał, że taka forma wykonywania zawodu adwokackiego nie stanowi - według

orzecznictwa Sądu Najwyższego - działalności gospodarczej, a zatem wobec mał-

żonki adwokata nie stosuje się przepisów ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubez-

pieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin

(jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.).

Odwołanie wnioskodawczyni oddalił Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 13 września 1996 r. [...]. Sąd Woje-

wódzki ustalił, że wnioskodawczyni nie jest adwokatem, ani też prawnikiem, zaś mąż

jej prowadzi indywidualną kancelarię adwokacką zgodnie z decyzją Ministra Spra-

wiedliwości z dnia 4 października 1990 r., a więc nie wykonuje zawodu na podstawie

zgłoszenia do ewidencji działalności gospodarczej. W takim razie mąż wnioskodaw-

czyni nie może zatrudniać osób wymienionych w art. 26 powołanej ustawy z dnia 18

grudnia 1976 r., jako współpracujących przy prowadzeniu działalności gospodarczej.

Apelację wnioskodawczyni od tego orzeczenia oddalił Sąd Apelacyjny-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu wyrokiem z dnia 26 marca 1997 r. [...].

W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Apelacyjny powołał się na utrwalony w

orzecznictwie Sądu Najwyższego pogląd, że indywidualne wykonywanie zawodu

adwokackiego nie stanowi działalności gospodarczej, a zainteresowany ma prawo do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego na równi z pracownikami (uchwała składu

siedmiu sędziów z dnia 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91, OSNCP 1992 r., Nr 5, poz.

66 oraz uchwała z dnia 8 listopada 1995 r., II UZP 15/95, OSNAPiUS 1996 r., Nr 11,

poz. 158). Utożsamianie prowadzenia indywidualnej kancelarii adwokackiej i

prowadzenia działalności gospodarczej wykluczają też przepisy rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., w sprawie wysokości i podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U.

z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.). Rozporządzenie odróżnia bowiem w § 1 ust. 1 pkt

4 osoby prowadzące działalność gospodarczą i osoby z nimi współpracujące od

wymienionych w pkt 5 tego przepisu adwokatów, osobno regulując też składki na

ubezpieczenie społeczne tych grup ubezpieczonych odpowiednio w przepisach §§

- 3 -

30-40, zamieszczonych w rozdziale 5 i w przepisach §§ 41-43, usytuowanych w

rozdziale 6.

Kasację od tego wyroku wniósł pełnomocnik wnioskodawczyni, który zarzucił

naruszenie prawa materialnego, "w tym" art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18 grudnia

1976 r. w związku z art. 24 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o działalności gospo-

darczej (Dz. U. Nr 41, poz. 324 ze zm.) w brzmieniu ustalonym ustawą nowelizacyjną

z dnia 6 kwietnia 1990 r. (Dz. U. Nr 26, poz. 149) i na tej podstawie domagał się

zmiany zaskarżonego wyroku i orzeczenia, że Elżbieta S., jako osoba współpracu-

jąca z mężem Wojciechem S., prowadzącym indywidualną kancelarię adwokacką,

podlega ubezpieczeniu społecznemu, jak też zasądzenia zwrotu kosztów proceso-

wych za trzy instancje według norm przepisanych.

W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że uprawnienia emerytalne

adwokatów, których dotyczy powoływane orzecznictwo Sądu Najwyższego, wynikają

wprawdzie z przepisów art. 24 i 37 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwo-

katurze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze zm.), ale wnioskodawczyni nie jest i nigdy nie była

adwokatem. Poza tym z faktu, iż Prawo o adwokaturze nie przewiduje expressis

verbis zatrudniania żon adwokatów w indywidualnych kancelariach adwokackich ich

mężów, nie wynika jeszcze wniosek, iżby to było niedopuszczalne. Jeżeli więc żona -

jak wnioskodawczyni - wykonuje w kancelarii adwokackiej męża czynności adminis-

tracyjno-biurowe, to jest dla niego osobą współpracującą, zwłaszcza gdy on sam

świadczy - jak mąż wnioskodawczyni - pomoc prawną podmiotom gospodarczym,

czyli prowadzi działalność gospodarczą w rozumieniu art. 24 ustawy o działalności

gospodarczej.

Gdyby nawet przyjąć, że sytuacja prawna żony współpracującej z mężem

prowadzącym indywidualną kancelarię adwokacką nie jest w zakresie ubezpieczenia

społecznego wyraźnie uregulowana, to przepisy o ubezpieczeniu społecznym człon-

ków rodziny osoby prowadzącej działalność gospodarczą należałoby wobec niej sto-

sować "przez analogię". Odmienne stanowisko skutkuje pozbawieniem wnioskodaw-

czyni prawa do ubezpieczenia społecznego, którego nie jest pozbawiona żadna

grupa osób pracujących w RP. Oceny tej nie zmienia rozporządzenie Rady Ministrów

z dnia 29 stycznia 1990 r., które jest aktem "niższego rzędu w stosunku do ustawy z

dnia 18 grudnia 1976 r., jak i ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o działalności gospo-

- 4 -

darczej". Przepisy tego rozporządzenia nie mogą zatem naruszać uprawnień wyni-

kających bezpośrednio z ustawy. Wnioskodawczyni ma zaś prawo do ubezpieczenia

społecznego na podstawie art. 28 ust. 1 pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym

osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin w związku z art. 24

ustawy o działalności gospodarczej.

Odpowiadając na kasację wnioskodawczyni, organ rentowy domagał się od-

dalenia skargi.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja jest bezzasadna, a poza tym została niestarannie opracowana i wy-

kazuje wyraźną niekonsekwencję w prezentowanym wnioskowaniu prawnym. Wno-

szący kasację wskazuje bowiem niewłaściwą datę (28 grudnia 1989 r.) uchwalenia

ustawy o działalności gospodarczej oraz błędnie zarzuca naruszenie art. 28 ust. 1

pkt 1 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospo-

darczą, chociaż w strukturze przepisu ust. 1 nie ma punktów. Jeżeli więc kasacja nie

została odrzucona, to tylko dlatego, że z jej kontekstu niewątpliwie wynika, iż dotyczy

podlegania ubezpieczeniu, czyli odnosi się do art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 18

grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gos-

podarczą oraz ich rodzin (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.) w

związku z art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.

U. Nr 41, poz. 324 ze zm.).

Wspomniana wyżej niekonsekwencja polega zaś na tym, iż wnoszący kasację

twierdzi najpierw stanowczo, że zaskarżony wyrok narusza art. 26 ust. 1 pkt 1 ustawy

z dnia 18 grudnia 1976 r. w związku z art. 24 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. (nie

precyzując wszakże, czy naruszenie to polega na błędnej wykładni powołanych

przepisów, czy też na ich niewłaściwym zastosowaniu), po czym przyznaje, iż

wnioskodawczyni współpracowała w prowadzeniu indywidualnej kancelarii adwokac-

kiej męża, a dla takich osób "brak jest przepisów regulujących wprost ich sytuację

prawną w zakresie ubezpieczenia społecznego". W takiej więc sytuacji należy - zda-

niem pełnomocnika - "stosować przez analogię przepisy dotyczące osób prowadzą-

cych działalność gospodarczą", gdyż w przeciwnym razie wnioskodawczyni nie ko-

- 5 -

rzystałaby z ubezpieczenia społecznego, "którego to prawa nie jest pozbawiona

żadna grupa pracujących w RP". Tymczasem sugerowana zasada, że każdy oby-

watel, który wykonuje jakąkolwiek pracę zostaje niezależnie od okoliczności objęty

ubezpieczeniem społecznym, jest obowiązującemu prawu obca. Jeżeli zatem wyko-

nywanie określonej pracy nie rodzi jednoznacznych i bezpośrednich skutków w sfe-

rze ubezpieczenia społecznego, to niedopuszczalne jest stosowanie do niej na za-

sadzie analogii przepisów o ubezpieczeniu społecznym osób znajdujących się w po-

dobnej sytuacji społeczno-ekonomicznej.

W tym miejscu i z taką argumentacją można by właściwie zakończyć motywa-

cję orzeczenia w niniejszej sprawie. Jeżeli więc Sąd Najwyższy zdecydował się wy-

kroczyć poza niezbędny zakres jego uzasadnienia, to czyni tak dla podkreślenia, że

sytuacja prawna wnioskodawczyni, jako osoby współpracującej z mężem w prowa-

dzeniu jego kancelarii adwokackiej, nie uległaby zmianie również po nowelizacji

ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz. U. Nr 16, poz. 124 ze

zm.), dokonanej ostatnio ustawą z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o

adwokaturze, ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr

75, poz. 471). Z mocy art. 8 ustawy nowelizacyjnej skreślony bowiem został przepis

art. 24 ustawy o działalności gospodarczej. Tym samym odpadło źródło możliwych

spekulacji na temat, czy świadczenie pomocy prawnej przez adwokata jest oraz

ewentualnie w jakim zakresie i w zależności od jakich organizacyjno-prawnych form

zawodowej aktywności - typem działalności gospodarczej w rozumieniu ustawy z

dnia 23 grudnia 1988 r. Nowelizacja Prawa o adwokaturze nie zmieniła więc, lecz

potwierdziła i umocniła dotychczasową konstrukcję ubezpieczenia społecznego tej

grupy zawodowej. Adwokaci - członkowie zespołów mają bowiem - jak dotychczas -

na równi z pracownikami prawo do świadczeń z tytułu ubezpieczenia na wypadek

choroby i macierzyństwa oraz z tytułu zaopatrzenia emerytalnego pracowników i ich

rodzin, przy czym przy ustalaniu prawa do świadczeń i ich wysokości pracę w zes-

połach traktuje się jako zatrudnienie, a otrzymywane wynagrodzenie - jako wynagro-

dzenie z tytułu zatrudnienia (art. 24 ust. 1 Prawa o adwokaturze). Zasada ta znajduje

- zgodnie z art. 37 w związku z art. 4a ust. 1 ustawy - odpowiednie zastosowanie do

adwokatów wykonujących zawód w kancelarii, jak też w spółce jawnej lub cywilnej z

wyłącznym udziałem adwokatów lub adwokatów i radców prawnych albo w spółce

- 6 -

komandytowej, w której komplementariuszami są wyłącznie adwokaci lub adwokaci i

radcowie prawni, zaś wyłącznym przedmiotem działalności takich spółek jest świad-

czenie pomocy prawnej. Składki na ubezpieczenie społeczne opłacają zespoły ad-

wokackie, spółki jawne i komandytowe, natomiast adwokaci wykonujący zawód w

kancelariach lub w spółkach cywilnych - opłacają je osobiście (art. 24 ust. 3 Prawa o

adwokaturze).

Małżonek adwokata współpracujący z nim w prowadzeniu jego kancelarii ad-

wokackiej nadal nie podlega więc przepisom ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. Ist-

nienie więzi małżeńskiej wyklucza z kolei pracownicze podporządkowanie, a tym

samym ewentualne objęcie małżonki pracowniczym ubezpieczeniem społecznym

(wyrok Sądu Najwyższego z dnia 5 lutego 1997 r., II UKN 86/96, OSNAPiUS 1997,

Nr 20, poz. 404).

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393

12

KPC

orzekł jak w sentencji.

========================================