II UKN 291/97

Wyrok z dnia 29 października 1997 r.

II UKN 291/97

Przepisy art. 117-125 Kodeksu Cywilnego nie mają zastosowania w

sprawach o jednorazowe odszkodowanie przewidziane w art. 7 ustawy z dnia

16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w

razie wypadków i chorób pozostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U.

Nr 53, poz. 342 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Stefania Szymańska,

Maria Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 10 października 1997 r. sprawy z

wniosku Tadeusza J. przeciwko Wojewódzkiemu Sztabowi Wojskowemu w S. o jed-

norazowe odszkodowanie, na skutek kasacji Rzecznika Praw Obywatelskich od wy-

roku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia

12 listopada 1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i oddalił rewizję Wojewódzkiego Sztabu

Wojskowego w S. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Koszalinie z dnia 5 czerwca 1996 r. [...].

U z a s a d n i e n i e

Wojewódzki Sztab Wojskowy w S. decyzją z dnia 21 lipca 1995 r. odmówił

wnioskodawcy Tadeuszowi J., urodzonemu 19 stycznia 1946 r., zwiększenia wyso-

kości jednorazowego odszkodowania z tytułu dalszego pogorszenia jego stanu zdro-

wia pozostającego w związku z wypadkiem, któremu uległ w dniu 27 listopada 1979

r. w czasie pełnienia czynnej służby wojskowej.

Podstawą prawną rozstrzygnięcia [...] organu rentowego było stwierdzenie

upływu 10-letniego terminu przedawnienia (art. 118 KC) liczonego od dnia wypadku.

W odwołaniu od tej decyzji wnioskodawca podniósł, że w październiku 1994

r. wystąpiły u niego opóźnione następstwa wypadku z 1979 r. w postaci wodniaka

pourazowego mózgu, który spowodował ataki padaczki. Bieg przedawnienia nie roz-

2

począł się więc w dniu wypadku, lecz - według niego - w dniu wydania przez Wojsko-

wą Komisję Lekarską orzeczenia ustalającego stopień pogorszenia stanu zdrowia

oraz zwiększoną wysokość odszkodowania, tj. w dniu 11 maja 1995 r. W myśl bo-

wiem art. 11 powołanej ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o stopniu uszczerbku na

zdrowiu żołnierza wskutek wypadku, orzekają wojskowe komisje lekarskie.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie wyro-

kiem z dnia 5 czerwca 1996 r. przyznał wnioskodawcy prawo do jednorazowego od-

szkodowania z tytułu zwiększonego uszczerbku na zdrowiu doznanego w wyniku

wypadku z dnia 27 listopada 1979 r. w wysokości odpowiadającej 25% tego uszczer-

bku.

Sąd, na podstawie orzeczenia Wojskowej Komisji Lekarskiej Marynarki Wo-

jennej w G.O. z dnia 11 maja 1995 r. ustalił, że wysokość uszczerbku na zdrowiu

wnioskodawcy , spowodowanego wypadkiem, wynosi obecnie 60% i wzrosła o 25%

w stosunku do wysokości określonej orzeczeniem z dnia 7 marca 1980 r. Komisja

stwierdziła także, iż pogorszenie stanu zdrowia wnioskodawcy nastąpiło w okresie 3

lat od dnia zaistniałego wypadku.

Podzielając częściowo stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uchwale z

dnia 27 lipca 1983 r., III UZP 7/83 (OSNCP 1984 z. 1 poz. 3), Sąd I instancji przyjął,

że - wobec braku w powołanej ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. przepisów o

przedawnieniu roszczeń - w sprawie niniejszej mają w tym zakresie zastosowanie

przepisy Kodeksu cywilnego. Nie podzielił natomiast stanowiska tego Sądu, że rosz-

czenia odszkodowawcze z ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. powstają w dacie wy-

padku i ulegają przedawnieniu z upływem 10 lat od tej daty bez względu na to, kiedy

szkoda rzeczywiście powstała lub została ujawniona. Według Sądu Wojewódzkiego,

bieg terminu przedawnienia należy liczyć od dnia wymagalności roszczenia (art. 120

KC). Podzielając zaś stanowisko Sądu Najwyższego zawarte w uchwale z dnia 17

października 1984 r., III PZP 29/84, mającej moc zasady prawnej (OSNCP 1985 z. 2-

3 poz. 21) Sąd przyjął, że - na gruncie przepisów omawianej ustawy z dnia 16 grud-

nia 1972 r. - roszczenie w konkretnej sprawie stało się wymagalne, gdy uprawniony

miał realną możliwość żądania zaspokojenia roszczenia, a ściślej, gdy dowiedział się

o rozmiarze zwiększonego uszczerbku na zdrowiu będącego wynikiem dalszego

pogorszenia stanu zdrowia, wiarygodnie orzeczonego przez Wojskową Komisję

Lekarską w dniu 11 maja 1995 r. oraz o związku tego pogorszenia z wypadkiem.

Zdaniem Sądu I instancji, bieg 10-letniego terminu przedawnienia rozpoczął się więc

3

od dnia 11 maja 1995 r., co oznacza, że roszczenie wnioskodawcy nie uległo prze-

dawnieniu.

Na skutek rewizji strony pozwanej Sąd Apelacyjny wyrokiem z dnia 12 listo-

pada 1996 r. zmienił zaskarżony wyrok i oddalił odwołanie.

Sąd Apelacyjny podzielił pogląd Sądu I instancji, że wobec braku w powoła-

nej ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. regulacji dotyczącej przedawnienia roszczeń,

należy w tym zakresie stosować przepisy prawa cywilnego jednakże z uwzględnie-

niem przepisu art. 7 tej ustawy, który to przepis zawiera swojego rodzaju terminy

dawności w zakresie nabycia prawa do odszkodowania. Zdaniem Sądu Apelacyjne-

go, ujawnienie się skutków wypadku w postaci dalszego pogorszenia stanu zdrowia

po upływie 3 letniego terminu przewidzianego w tej ustawie (art. 7 ust. 1 pkt 1), nie

powoduje nabycia prawa do odszkodowania. Data wypadku jest więc - według Sądu

Apelacyjnego - swoistym wyznacznikiem wymagalności nie tylko dla ustalenia prawa

do tego odszkodowania, ale również dla określenia początkowej daty rozpoczęcia

biegu przedawnienia roszczeń, ustalonej w oparciu o przepisy Kodeksu cywilnego.

Mimo więc, że zwiększony uszczerbek na zdrowiu wnioskodawcy powstał w ciągu 3

lat od daty wypadku, jeżeli ustalenie takie zostało dokonane po upływie 10 lat od tej

daty, to roszczenie uległo 10-letniemu przedawnieniu, a jego bieg rozpoczął się od

daty wypadku (27 listopada 1979 r.), w tym bowiem dniu - według Sądu Apelacyjne-

go - roszczenie stało się wymagalne.

Rzecznik Praw Obywatelskich zarzucając w kasacji od tego wyroku, że za-

padł on z naruszeniem prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisów art. 7

ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o świadczeniach odszkodowaw-

czych przysługujących w razie wypadków i chorób pozostających w związku ze

służbą wojskową (Dz.U. Nr 53, poz. 342 ze zm.) oraz art. 118 i 120 KC, wnosił o jego

uchylenie i oddalenie rewizji Wojewódzkiego Sztabu Wojskowego w S. od wyroku

Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Koszalinie z dnia 5

sierpnia 1996 r. [...].

Rozpoznając sprawę Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Stan faktyczny w niniejszej sprawie jest bezsporny. Wnioskodawca, w wyni-

ku wypadku jakiemu uległ w dniu 27 listopada 1979 r., podczas odbywania czynnej

służby wojskowej, doznał trwałego uszczerbku na zdrowiu określonemu w dniu 1

4

marca 1980 r. przez Rejonową Wojskową Komisję Lekarską w G.O. na 35% i otrzy-

mał wówczas jednorazowe odszkodowanie w wysokości odpowiadającej temu usz-

czerbkowi. W następstwie ujawnienia się późnych następstw tego samego wypadku,

Wojewódzka Komisja Lekarska Marynarki Wojennej orzeczeniem z dnia 11 maja

1995 r. oceniła, że trwały uszczerbek na zdrowiu, jakiego doznał wnioskodawca w

wyniku wypadku zwiększył się o 25% i wynosi 60%, a zwiększenie to nastąpiło przed

upływem 3 lat od daty wypadku.

W myśl przepisu art. 7 ust. 1 pkt 1 i ust. 2 ustawy z dnia 16 grudnia 1972 r. o

świadczeniach odszkodowawczych przysługujących w razie wypadków i chorób po-

zostających w związku ze służbą wojskową (Dz. U. Nr 53, poz. 342 ze zm.), zwanej

dalej ustawą z dnia 16 grudnia 1972 r. , jednorazowe odszkodowanie pieniężne

przysługuje, jeżeli żołnierz doznał uszczerbku na zdrowiu (jego określonego zwięk-

szenia) wskutek wypadku w ciągu trzech lat od tego wypadku.

Słusznie podkreślono w kasacji, że wnioskodawca spełnia ustawowe przes-

łanki nabycia prawa do zwiększenia jednorazowego odszkodowania, natomiast od-

rębną kwestią jest dochodzenie roszczenia o to odszkodowanie oraz znaczenie

upływu czasu przy ocenie skuteczności jego dochodzenia.

W rozpatrywanej sprawie Sądy obu instancji a także wnoszący kasację pre-

zentują pogląd, że do roszczeń wynikających z wyżej powołanej ustawy odszkodo-

wawczej mają zastosowanie przepisy kodeksu cywilnego, w szczególności przepisy

dotyczące przedawnienia roszczeń, ponieważ ustawa, w tym zakresie, nie zawiera

samodzielnego uregulowania. Spornym zagadnieniem - według wnoszącego kasację

- jest tylko początkowa data biegu terminu przedawnienia.

Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 4 września 1997 r., II UKN 215/97 wyraził

pogląd, że do świadczeń odszkodowawczych z tytułu wypadków i chorób zawodo-

wych przysługujących żołnierzom zawodowym na podstawie ustawy z dnia 16 grud-

nia 1972 r. nie stosuje się instytucji przedawnienia roszczeń ani na podstawie art.

291 KP ani (poprzez art. 300 KP) na podstawie przepisów kodeksu cywilnego. Skład

orzekający w niniejszej sprawie w pełni podziela ten pogląd uważając, że ma on w

niej zastosowanie. Wprawdzie w uchwale z dnia 27 lipca 1983 r., III UZP 7/83

(OSNCP1984 r. z. 1, poz. 3) powołanej przez Sąd Wojewódzki przyjęto, że skoro

odszkodowanie za szkody wywołane wypadkami i chorobami jest w zasadzie poję-

ciem cywilnoprawnym, a: "W odróżnieniu od prawa pracy w samodzielną gałąź

prawa nie wyodrębniło się dotychczas" "prawo wojskowe" czy "żołnierskie", to po-

5

mimo wprowadzenia szczególnego trybu postępowania w tych sprawach, do rosz-

czeń tych stosuje się zasady i terminy przedawnienia roszczeń z kodeksu cywil-

nego". Stanowisko to budzi wątpliwości. W rozważaniach przytoczonych w uzasad-

nieniu tej uchwały pominięto, że w myśl przepisu art. 20 ustawy z dnia 16 grudnia

1972 r. świadczenie przyznane na jej podstawie i emerytura lub renta przyznane na

podstawie ustaw o zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych i ich rodzin

względnie o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin stano-

wią - w stosunku do jednostek wojskowych oraz do żołnierzy i pracowników zatrud-

nionych w siłach zbrojnych, którzy nieumyślnie wyrządzili szkodę przy wykonywaniu

powierzonych im obowiązków służbowych - wynagrodzenie wszelkich szkód wyni-

kłych dla żołnierza lub jego rodziny, spowodowanych uszczerbkiem na zdrowiu lub

śmiercią żołnierza wskutek wypadku określonego w art. 2 lub w art. 18 albo wskutek

choroby określonej na podstawie art. 3. Jednocześnie przepisem art. 22 ust. 2 oma-

wianej ustawy skreślono przepis art. 65 ustawy z dnia 23 stycznia 1968 r. o zaopa-

trzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 3, poz. 11),

który w ust. 2 przewidywał dla osób, które otrzymały rentę inwalidzką według III grupy

inwalidów, możliwość dochodzenia od jednostki wojskowej jednorazowego odszko-

dowania z tytułu zadośćuczynienia za doznaną krzywdę lub pogorszenie sytuacji

życiowej. Z upoważnienia ustawy z 16 grudnia 1972 r. wydano szereg aktów wyko-

nawczych określających: postępowanie w sprawach o odszkodowanie i jego wyso-

kość oraz zasady i sposób ustalania stopnia trwałego uszczerbku na zdrowiu pows-

tałego w wyniku wypadku lub choroby pozostającej w związku ze służbą wojskową.

Zdaniem składu orzekającego, wyłączenie drogi postępowania cywilnego dla docho-

dzenia roszczeń odszkodowawczych z tytułu wypadków i chorób pozostających w

związku ze służbą wojskową i wprowadzenie szczególnego trybu przewidzianego dla

świadczeń z ubezpieczenia społecznego (decyzji dwuinstancyjnych organów

wojskowych, a następnie postępowania przed okręgowym sądem pracy i ubezpie-

czeń społecznych) wraz z normatywnym określeniem zarówno stopnia uszczerbku

na zdrowiu, jak i wysokości odszkodowania uprawnia do stwierdzenia , że roszczenia

o odszkodowanie przewidziane w ustawie z dnia 16 grudnia 1972 r. nie mają cha-

rakteru roszczeń cywilnoprawnych. Omawiane świadczenia odszkodowawcze stały

się częścią systemu zaopatrzenia żołnierzy i ich rodzin a roszczenia o nie - roszcze-

niami z zakresu prawa zaopatrzeń społecznych. Truizmem już jest stwierdzenie, że

prawo to nie stanowi części prawa cywilnego lecz jest odrębną gałęzią prawa obej-

6

mującą różne systemy ubezpieczeń społecznych i zaopatrzeń emerytalnych oraz

inne świadczenia o tym charakterze; odszkodowanie za wypadek w związku ze

służbą wojskową jest więc właśnie takim "innym świadczeniem". Prawo to w różny

sposób, lecz samodzielnie, reguluje znaczenie upływu czasu dla możliwości docho-

dzenia roszczeń. Specyfiką tego prawa jest zasada, że roszczenia o prawo do

świadczeń z ubezpieczenia społecznego (zaopatrzenia) nie ulega przedawnieniu a

wyjątki od tej zasady, względnie jej ograniczenia, są wyraźnie uregulowane w sto-

sownych ustawach. I tak, ustawa z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pie-

niężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity

tekst: Dz. U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.) w przepisie art. 54 wprowadza terminy

przedawnienia prawa do poszczególnych zasiłków, ustawa z dnia 14 grudnia 1982 r.

o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze

zm.), która ma zastosowanie - w tym zakresie - także do niektórych innych systemów

ubezpieczenia i zaopatrzenia - stanowiąc w art. 76, że prawo do świadczeń powstaje

z dniem spełnienia się wszystkich warunków wymaganych do nabycia tego prawa,

przepisem art. 99 ogranicza możliwość wypłaty tego świadczenia za okres wsteczny.

W myśl tejże samej ustawy jednym z warunków nabycia prawa do renty inwalidzkiej

jest powstanie inwalidztwa w określonym czasie (art. 32 w związku z art. 6 ust. 2

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent..., Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). W inny natomiast

sposób określono okres, w którym musi powstać inwalidztwo stanowiące przesłankę

nabycia prawa do górniczej renty inwalidzkiej (art. 12 ustawy z dnia 1 lutego 1983 r. o

zaopatrzeniu emerytalny, górników i ich rodzin - jednolity tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr

30, poz. 154), czy w przepisie art. 19 ustawy z dnia 10 grudnia 1993 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym żołnierzy zawodowych oraz ich rodzin (Dz. U. z 1994 r. Nr

1, poz. 1 ze zm.).

Powyższe przykłady - zdaniem składu orzekającego - upoważniają do

stwierdzenia, że również przepis art. 7 ust. 1 pkt 1 omawianej ustawy z dnia 16 grud-

nia 1972 r. stanowiący, że jednorazowe odszkodowanie nie przysługuje, jeżeli żoł-

nierz, który uległ wypadkowi pozostającemu w związku z czynną służbą wojskową,

uszczerbku na zdrowiu doznał po upływie 3 lat od tego wypadku jest przepisem sa-

modzielnie określającym, jakie skutki wywiera upływ czasu na prawo do tego odsz-

kodowania i brak jest podstaw prawnych do stosowania, w sprawie o to świadczenie,

przepisów Kodeksu cywilnego o przedawnieniu roszczeń.

7

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy, nie podzielając wywodów za-

wartych w uzasadnieniu kasacji, uznał ją za usprawiedliwioną ponieważ zaskarżony

wyrok został wydany z naruszeniem powołanego art. 7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 16

grudnia 1972 r. przez jego błędną wykładnię, natomiast wyrok Sądu pierwszej ins-

tancji, mimo błędnego uzasadnienia, odpowiada prawu i dlatego na podstawie prze-

pisu art. 39315

KPC orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================