II UKN 355/97

Wyrok z dnia 28 listopada 1997 r.

II UKN 355/97

Traci prawo do obozowej renty inwalidzkiej były funkcjonariusz struk-

tur urzędów bezpieczeństwa pozbawiony uprawnień kombatanta na podstawie

art. 25 ust. 2 pkt 1a w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4a ustawy z dnia 24 stycznia

1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji

wojennych i okresu powojennego (Dz.U. Nr 17, poz. 75 ze zm.), który pobierał

tę rentę wyłącznie na podstawie przepisów o uprawnieniach kombatantów, a

nie w oparciu o samoistny tytułu prawny wynikający z przepisów ustawy z dnia

29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich ro-

dzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 21, poz. 117 ze zm.)

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 1997 r. sprawy z

wniosku Henryka P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

W. o rentę inwalidzką wojenną, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 12 lu-

tego 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 12 lutego 1997 r. zmienił zaskarżony wyrok Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 28 października 1996 r. i

oddalił odwołanie Henryka P. od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału

w W. z dnia 27 grudnia 1995 r. oraz odrzucił apelację wnioskodawcy. Sąd Apelacyjny

wyrokował w sprawie, która powstała na podłożu złożonego w dniu 24 sierpnia 1977

- 2 -

r. wniosku o rentę wojenną z tytułu pobytu Henryka P. w obozie koncentracyjnym. Do

wniosku dołączono zaświadczenie Zarządu ZBOWiD w W. z dnia 8 czerwca 1976 r.,

stwierdzające prawo wnioskodawcy do korzystania ze świadczeń określonych w

ustawie z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla

kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych (Dz. U. Nr 34, poz. 186,

powoływanej dalej jako ustawa z 23.10.1975 r.), ze wskazaniem okresu uwięzienia w

hitlerowskich obozach koncentracyjnych i więzieniach w okresie od 26 grudnia 1943

r. do 18 kwietnia 1945 r. oraz udziału w walce zbrojnej o utrwalenie władzy ludowej

od 15 września 1945 r. do 17 maja 1947 r. Na tej podstawie wnioskodawca pobierał

od dnia 5 października 1977 r. rentę inwalidy wojennego z tytułu pozostającego w

związku z pobytem w obozie inwalidztwa III grupy. Wobec nabycia z dniem 1 lipca

1990 r. prawa do emerytury pobierał on świadczenie zbiegowe, obejmujące rentę

inwalidzką wojenną wraz z dodatkiem kombatanckim i ryczałtem energetycznym oraz

emeryturę.

Decyzją z dnia 6 września 1995 r. Urząd do Spraw Kombatantów i Osób

Represjonowanych pozbawił wnioskodawcę uprawnień kombatanckich, przyznanych

w oparciu o sygnalizowane zaświadczenie ZBOWiD, w następstwie czego organ

rentowy decyzją z dnia 27 grudnia 1995 r. wstrzymał od dnia 1 stycznia 1996 r. wy-

płatę renty inwalidzkiej obozowej oraz innych świadczeń kombatanckich. W decyzji z

tej samej daty organ rentowy przeliczył od dnia 1 stycznia 1996 r. wysokość emery-

tury w następstwie wyeliminowania ze stażu emerytalnego wnioskodawcy okresów

jego uwięzienia w hitlerowskich obozach koncentracyjnych.

Na skutek odwołania wnioskodawcy Sąd Wojewódzki we Wrocławiu, wyro-

kiem z dnia 28 października 1996 r., zmienił zaskarżoną decyzję i przyznał mu prawo

do renty inwalidy wojennego, wskazując na nieprawomocne pozbawienie wniosko-

dawcy uprawnień kombatanckich - wobec zaskarżenia do Naczelnego Sądu Admi-

nistracyjnego decyzji Urzędu do Spraw kombatantów i Osób Represjonowanych.

Postanowienie z dnia 18 listopada 1996 r. Sądu Wojewódzkiego oddalające wniosek

o uzupełnienie wydanego wyroku w części dotyczącej obniżenia wysokości emery-

tury, zostało uchylone do ponownego rozpoznania przez ten Sąd - postanowieniem

Sądu Apelacyjnego we Wrocławiu z dnia 12 lutego 1997 r.

Rozpatrując apelacje obu stron od wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 28

- 3 -

października 1996 r. - Sąd Apelacyjny ustalił, że Naczelny Sąd Administracyjny -

Ośrodek Zamiejscowy we Wrocławiu wyrokiem z dnia 24 września 1996 r. oddalił

skargę Henryka P. na decyzję Kierownika Urzędu d/s Kombatantów i Osób Repre-

sjonowanych o pozbawieniu skarżącego uprawnień kombatanckich, z uwagi na peł-

nienie przez niego w okresie od 15 września 1945 r. do 17 maja 1947 r. służby w

organach bezpieczeństwa publicznego. Uwzględniając apelację organu rentowego

Sąd Apelacyjny wskazał, że wnioskodawcy przysługiwało prawo do renty inwalidy

obozowej na podstawie przepisów, obowiązującej w dacie jej przyznania, ustawy z

dnia 23 września 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więź-

niów obozów koncentracyjnych, które jedynie odsyłały w zakresie uprawnień kom-

batanckich do świadczeń przewidzianych dla inwalidów wojennych (art. 4 ust. 2 tej

ustawy). Równocześnie bowiem wnioskodawca nie miał statusu prawnego żołnierza-

inwalidy wojennego w rozumieniu art. 6 ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrze-

niu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin (Dz. U. Nr 21, poz. 117 ze

zm., powoływanej dalej jako ustawa z 29.05.1974 r.) i nie przysługiwała mu okreś-

lona w art. 8 tej ustawy renta inwalidy wojennego. Dlatego wynikające wyłącznie ze

statusu kombatanta - obozowe świadczenie rentowe wnioskodawcy należało do

uprawnień kombatanckich przyznanych na podstawie poprzednio obowiązujących

przepisów, które podlegały negatywnej weryfikacji prawnej na podstawie przepisów

ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będą-

cych ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz. U. Nr 17, poz. 75 ze

zm., powoływanej dalej jako ustawa z 24.01.1991 r.), przez pozbawienie uprawnień

kombatanckich - z mocy art. 26 tej ustawy – między innymi osób wymienionych w jej

art. 21 ust. 2 pkt 4, które - tak jak wnioskodawca - były zatrudnione w aparacie bez-

pieczeństwa publicznego. Sąd Apelacyjny wskazał, że nieprawomocna decyzja

Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych pozbawiająca wniosko-

dawcę uprawnień kombatanckich wpływała na zawieszenie świadczeń kombatanc-

kich, których wnioskodawca został pozbawiony wobec uprawomocnienia się tej de-

cyzji, co miało miejsce już w dacie wyrokowania przez Sąd pierwszej instancji.

W kasacji wnioskodawcy podniesiono zarzut naruszenia przepisów prawa

materialnego - przez niewłaściwe zastosowanie do jego osoby norm art. 21 ust. 1 pkt

4 i art. 26 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach

- 4 -

będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego, które „w rzeczywistości

nie dotyczą jego osoby”. U podstaw tego twierdzenia podniesiono wskazanie przez

organ rentowy - w decyzji przyznającej wnioskodawcy rentę inwalidy wojennego -

przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin, a nie - przepisów ustawy z dnia 23 października 1975 r.

o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów obozów kon-

centracyjnych, których organ rentowy nie powoływał również w dalszych decyzjach

rentowych. Zdaniem skarżącego inwalidzka renta obozowa wnioskodawcy miała

charakter prawny renty inwalidy wojennego, skoro podstawę prawną jej przyznania

stanowiły przepisy ustawy z 29 maja 1974 r. Nadto na tle występującej w ustawie z

23.10.1975 r. „dwoistości” pojęć kombatant i więzień obozu koncentracyjnego, kasa-

cja utrzymywała, że wnioskodawca - jako były więzień obozu koncentracyjnego - nie

miał statusu kombatanta, a jedynie status więźnia obozu koncentracyjnego, a przeto

nie nabył uprawnień kombatanckich na podstawie przepisów tej ustawy, ale na

podstawie przepisów ustawy z 29.05.1974 r. W konsekwencji prawomocna decyzja

Urzędu do Spraw Kombatantów nie mogła pozbawić go prawa do inwalidzkiej renty

obozowej, której nie zalicza się do uprawnień kombatanckich. W uzupełnieniu kasa-

cji powołano się na legislacyjne zmiany wprowadzone ustawą z dnia 25 kwietnia

1997 r. o zmianie ustawy z 24.01.1991 r. (Dz. U. Nr 68, poz. 436 - powoływanej dalej

jako ustawa zmieniająca) oraz rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 22 września

1997 r. w sprawie szczegółowych zasad i trybu postępowania w sprawach dotyczą-

cych pozbawienia i przywrócenia uprawnień kombatanckich oraz zasad przeprowa-

dzania weryfikacji tych uprawnień (Dz. U. Nr 116, poz. 745 - powoływanego dalej

jako rozporządzenie Rady Ministrów z 22.09.1997 r.). Zdaniem skarżącego na grun-

cie art. 21 ust. 3 pkt 2, dodanego do ustawy z 24.01.1991 r., ubezpieczony nie utracił

uprawnień kombatanckich, albowiem przedłożył „wcześniej do akt sprawy” zaś-

wiadczenie Komendy Wojewódzkiej Policji w S., "z treści którego jednoznacznie wy-

nika, iż jego akta osobowe z okresu służby w organach bezpieczeństwa publicznego

nie zawierają żadnej adnotacji o jego uczestnictwie w walkach z formacjami zbroj-

nego podziemia (organizacjami niepodległościowymi)”, a z treści zmienionego art. 26

ustawy wynika zachowanie uprawnień wskazanych w jej art. 12 przez osoby będące

- inwalidami wojennymi, do których bez wątpienia zalicza się wnioskodawca. W

- 5 -

konkluzji uzupełnienia kasacji wskazywano, że decyzja pozbawiająca wnioskodawcę

uprawnień kombatanckich była już w momencie jej wydania nieważna z mocy prawa

„wskutek całkowitej bezprawności co do pozbawienia dochodzonego uprawnienia,

jako wynikowej pozbawienia go uprawnień kombatanckich”, dlatego z mocy art. 2

ustawy zmieniającej przysługuje mu z urzędu wznowienie wypłaty świadczeń pie-

niężnych wynikających z przywrócenia uprawnień kombatanckich, wraz z należnymi

odsetkami od miesiąca, w którym wstrzymano wypłatę świadczeń lub obniżona ich

wysokość.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Istota kasacji sprowadza się do zweryfikowania ustawowego źródła pod-

miotowego uprawnienia wnioskodawcy do inwalidzkiej renty obozowej, przyznanej

mu decyzją organu rentowego z dnia 5 października 1977 r. Rozstrzygnięcie tej

podstawowej kwestii nabiera istotnego znaczenia wobec stanowiska zawartego w

dotychczas nieopublikowanej uchwale składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z

dnia 21 października 1997 r., III ZP 8/97, według której osoba pobierająca przed

dniem 1 stycznia 1991 r. rentę inwalidy wojennego na podstawie przepisów ustawy z

dnia 29 maja 1974 r. o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich ro-

dzin - nie może być pozbawiona tej renty z mocy art. 25 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 24

stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji

wojennych i okresu powojennego. W kontekście tej uchwały odpowiedź na posta-

wioną kwestię sprowadza się w istocie rzeczy do rozważenia zagadnienia, czy

wnioskodawca nabył rentę inwalidy wojennego na podstawie przepisów ustawy z

29.05.1974 r., a ściślej rzecz ujmując - czy bez regulacji normatywnych wprowadzo-

nych ustawą z dnia 23 października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla

kombatantów i więźniów obozów koncentracyjnych, uzyskałby on prawo do renty

inwalidy obozowego już na podstawie przepisów ustawy z dnia 29 maja 1974 r. o

zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin.

W tak wytyczonym zakresie istotne znaczenie ma niewskazanie przez skar-

żącego proceduralnej podstawy kasacyjnej, co powoduje, że dla udzielenia odpo-

wiedzi na kwestię rozstrzygającą o rozwikłaniu postawionego zagadnienia - miaro-

- 6 -

dajne są ustalenia faktyczne przyjęte za podstawę wyrokowania przez Sąd drugiej

instancji, który wykazał, że wnioskodawca nie miał statusu prawnego żołnierza-inwa-

lidy wojennego w rozumieniu przepisów ustawy z 29.05.1974 r., przeto nie mógł ko-

rzystać na podstawie art. 9 tej ustawy z samoistnego tytułu do przyznania mu prawa

renty inwalidzkiej wojennej. Z dokonanych ustaleń Sąd Apelacyjny trafnie wywiódł, że

status wnioskodawcy, byłego więźnia obozu koncentracyjnego, który nie jest inwalidą

wojennym w rozumieniu przepisów art. 6-8 ustawy z 29.05.1974 r., uprawniał go do

nabycia jedynie prawa do renty inwalidzkiej przyznanej mu w związku z pobytem w

obozie koncentracyjnym i to dopiero na podstawie przepisów ustawy z dnia

23.10.1975 r., bez których nie nabyłby uprawnień rentowych przewidzianych w prze-

pisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin.

Innymi słowy - wnioskodawca, nie będąc - według niekwestionowanych

ustaleń Sądu drugiej instancji - inwalidą wojennym, mógł nabyć prawo do inwalidzkiej

renty obozowej jedynie jako kombatant - więzień obozu koncentracyjnego w ro-

zumieniu art. 1 ustawy z 23.10.1975 r., któremu wyłącznie na podstawie art. 4 ust. 2

tej ustawy przysługiwały świadczenia pieniężne i inne uprawnienia, przewidziane - w

zakresie i na zasadach ustalonych przepisami o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i

wojskowych oraz ich rodzin. Dopiero wskazane regulacje ustawy z 23.10.1975 r.

stanowiły dla wnioskodawcy tytuł prawny do uzyskania uprawnień rentowych inwalidy

w związku z pobytem w obozie koncentracyjnym, które były jedynie realizowane

przez klasyczne odesłanie do przepisów ustawy z 29.05.1974 r. Dlatego należało

uznać za chybione dywagacje skarżącego, wywodzącego odmienne ustawowe pods-

tawy przyznawania kombatanckich uprawnień - kombatantom oraz więźniom obozów

koncentracyjnych w oparciu o „dyferencjacje merytoryczne w zakresie tych pojęć”,

skoro zawartość i znaczenie ustawowego określenia kombatant, jednoznacznie

obejmowało tym określeniem m.in. więźniów obozów koncentracyjnych (art. 1 ustawy

z 23.10.1975 r.).

W konsekwencji Sąd Apelacyjny precyzyjnie konstatował, że tytuł prawny

przyznania wnioskodawcy prawa do renty inwalidzkiej obozowej wynikał z przepisów

ustawy z 23. 10.1975 r., która w art. 1 przyznawała m.in. kombatantom-więźniom

obozów koncentracyjnych świadczenia przewidziane w tej właśnie ustawie, odsyłając

jedynie w jej art. 4 ust. 2 - tj. w materii ustalanych uprawnień - do zakresu i zasad

- 7 -

przewidzianych w przepisach o zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz

ich rodzin. Deklaracja takiego stanu prawnego wynikała również z zaświadczenia

ZBOWiD z dnia 8 czerwca 1976 r., które było dokumentem stwierdzającym prawo

wnioskodawcy do korzystania ze świadczeń określonych w ustawie z dnia 23

października 1975 r. o dalszym zwiększeniu świadczeń dla kombatantów i więźniów

obozów koncentracyjnych [...], a nie ze świadczeń bezpośrednio wynikających z

ustawy z 29.05.1974 r. Dlatego nieprecyzyjne określenie w decyzji przyznającej

wnioskodawcy obozową rentę inwalidzką, że wydana została na podstawie przepi-

sów ustawy z dnia 29.05.1974 r., nie nadawało przyznanemu świadczeniu charak-

teru prawnego renty inwalidy wojennego, skoro wnioskodawcy przyznano rentę in-

walidzką obozową, przysługującą mu na podstawie szczególnych regulacji art. 1 i 4

ust. 2 ustawy z 23.10.1975 r., bez których nie nabyłby on prawa do tego rodzaju

świadczenia przewidzianego w zakresie i na zasadach ustalonych w przepisach o

zaopatrzeniu inwalidów wojennych i wojskowych oraz ich rodzin. Jeżeli zatem

wnioskodawca nabył prawo do inwalidzkiej renty obozowej na podstawie przepisów

ustawy z 23.10.1975 r., przeto uzyskał to uprawnienie jako uprawnienie kombatanc-

kie na podstawie dotychczasowych przepisów, o których stanowi art. 25 ust. 1

ustawy z 24.01.1991 r., którego został pozbawiony jako funkcjonariusz struktur urzę-

dów bezpieczeństwa na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1a w związku z art. 21 ust. 2 pkt

4a tej ustawy.

Na tle sygnalizowanych w uzupełnieniu kasacji zmian stanu prawnego

wprowadzonego ustawą z dnia 25 kwietnia 1997 r. o zmianie ustawy o kombatantach

oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojen-

nego (Dz. U. Nr 68, poz. 435) , obowiązujących od dnia 1 sierpnia 1997 r., bez-

podstawne jest twierdzenie skarżącego, że potwierdzona wyrokiem NSA z dnia 24

września 1996 r. [...], prawomocna decyzja Kierownika Urzędu do Spraw Komba-

tantów i Osób Represjonowanych pozbawiająca wnioskodawcę uprawnień komba-

tanckich była nieważna z mocy prawa już w momencie jej wydania. Była to bowiem

decyzja wydana zgodnie z obowiązującym prawem na podstawie art. 25 ust. 2 pkt 1a

w związku z art. 21 ust. 2 pkt 4a ustawy z 24.01.1991 r., która nie zawierała wad

kreujących jej nieważność ipso iure, w szczególności w ujęciu normatywnym art. 156

§ 1 KPA. Dlatego ewentualne przywrócenie wnioskodawcy prawa do wstrzymanej

- 8 -

inwalidzkiej renty obozowej nie może nastąpić w trybie art. 2 ust. 1 powołanej ustawy

zmieniającej, ale wyłącznie w trybie art. 2 ust. 2 i 3 w związku z art. 3 tej ustawy oraz

art. 21 ust. 3 i 4 ustawy z 24.01.1991 r. i przepisami rozporządzenia Rady Ministrów

z 22.09.1997 r., tj. na wniosek zgłoszony w organie rentowym, z tym że wypłaty tej

renty dokonuje się nie wcześniej niż od dnia wejścia w życie tej ustawy. Twierdzenie

o wykonywaniu przez wnioskodawcę wyłącznie zadań nie związanych ze zwalcza-

niem organizacji oraz osób działających na rzecz suwerenności i niepodległości

Rzeczypospolitej Polskiej (art. 22 ust. 3 pkt 2 ustawy z 24.01.1991 r.), opartych na

stosownym zaświadczeniu Komendy Wojewódzkiej Policji w S. z dnia 3 kwietnia

1995 r., nie może przecież pomijać przepisów zweryfikowania również sygnalizowa-

nego w uzasadnieniu wyroku NSA zaświadczenia Komendy Miejskiej Milicji Obywa-

telskiej w Ł. z dnia 18 maja 1976 r. o udziale wnioskodawcy w walkach z "reakcyjnym

podziemiem” w okresie od 15 września 1945 r. do 17 maja 1947 r., tyle że przywró-

cenie uprawnień kombatanckich podlega ustawowej kompetencji Kierownika Urzędu

do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych lub osób przez niego upoważnio-

nych.

Mając powyższe na uwadze kasacja polegała oddaleniu z mocy art. 393

12

KPC.

N o t k a

Powołana w uzasadnieniu uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 21 października 1997

r., III ZP 8/97, została opublikowana w OSNAPiUS 1998 nr 2 poz. 50 oraz w OSP 1998 z. 3 poz. 49.

========================================