II UKN 372/97

Wyrok z dnia 9 grudnia 1997 r.

II UKN 372/97

Przepisy art. 103 ust. 2, art. 107 ust. 1 pkt 4 i art. 108 ust. 1 pkt 4 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin

(Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) mają charakter przepisów bezwzględnie obowią-

zujących i muszą być stosowane przez organ rentowy.

Przewodniczący SSN: Stefania Szymańska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Roman Kuczyński, Maria Mańkowska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 9 grudnia 1997 r. sprawy z wniosku

Stanisława G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o

potrącenie świadczenia z renty inwalidzkiej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wy-

roku Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia

15 kwietnia 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie wyrokiem

z dnia 16 października 1996 r. oddalił odwołanie Stanisława G. od decyzji Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K., w której poinformowano go o podstawie

dokonanych potrąceń odpowiednich kwot z jego renty inwalidzkiej w związku z

pobytem w Szpitalu Neuropsychiatrycznym. Sąd uznał, że potrącenia te dokonywane

były zgodnie z przepisami ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 262 ze zm.) oraz przepisami wy-

konawczymi do tej ustawy, dotyczącymi tego zagadnienia. Niesłuszne było potrące-

nie za pobyt w areszcie w okresie od czerwca do 4 listopada 1984 r., ale z uwagi na

upływ czasu nie jest możliwe uwzględnienie odwołania i w tej części. Od 5 listopada

1984 r. do 22 września 1993 r. wnioskodawca przebywał stale w Szpitalu Neuropsy-

- 2 -

chiatrycznym. W okresie tego pobytu dokonywano potrącenia ze świadczeń odpo-

wiednich kwot na koszty pobytu w szpitalu.

W apelacji Stanisław G., powołując się na przepisy Konstytucji, wnosił o

uwzględnienie roszczenia o zwrot potrąconych mu ze świadczeń kwot, ponieważ -

jak stanowi powołany przez niego akt prawny - leczenie jest bezpłatne. Sąd Apela-

cyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił apelację. Sąd podkreślił, iż zgodnie z obowią-

zującymi przepisami wszelkie potrącenia z wynagrodzenia pracownika, jak i ze

świadczeń emerytalno-rentowych - stanowiących dla pracownika, a po zakończeniu

pracy dla emeryta (rencisty) źródło utrzymania - mogą być dokonywane przez zakład

pracy lub organ rentowy tylko w ściśle określonych przypadkach. Potrącenia ze

świadczeń emerytalno-rentowych są zatem dopuszczalne w zakresie, który określają

przepisy ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o z.e.p. oraz wydane na ich podstawie

przepisy wykonawcze, a w szczególności rozporządzenie Ministra Pracy, Płac i

Spraw Socjalnych z dnia 22 marca 1983 r. w sprawie dokonywania potrąceń z eme-

rytur i rent osobom przebywającym w domach pomocy społecznej, w zakładach lecz-

nictwa stacjonarnego oraz w zakładach szkolenia inwalidów (Dz. U. Nr 15, poz. 76 ze

zm.). Według tych przepisów, regulujących kwestię sporną w rozpatrywanej sprawie,

w przypadku nieprzerwanego pobytu w zakładzie lecznictwa stacjonarnego,

trwającego ponad 6 miesięcy, dokonuje się potrąceń ze świadczeń emerytalno-ren-

towych na pokrycie kosztów utrzymania rencisty - emeryta przebywającego w takim

zakładzie. Pobyt wnioskodawcy w Szpitalu Neuropsychiatrycznym, w którym podda-

wany był bezpłatnemu leczeniu, trwał ponad 6 miesięcy, gdyż nieprzerwanie prawie

9 lat. W związku z tym odwołujący korzystał w szpitalu z całkowitego utrzymania, a

zatem część świadczeń emerytalno-rentowych musiała być przeznaczona na pokry-

cie zapewnionego mu przez Szpital wyżywienia i wszelkich innych korzyści wynika-

jących ze stałego pobytu. Potrącenia na poczet alimentów również dokonywane są w

oparciu o powołane przepisy, do określonej nimi wysokości. Nie zostało naruszone

uprawnienie wnioskodawcy do bezpłatnego leczenia, jako świadczenia w naturze dla

rencistów i emerytów, ale odwołujący był zobowiązany do pokrycia kosztów utrzyma-

nia, jakie zapewniał mu szpital w czasie 9 letniego pobytu. Z uwagi na rolę świad-

czeń emerytalno-rentowych, które stanowią źródło utrzymania rencisty-emeryta i

członków jego rodziny, alimenty - stanowiąc także źródło utrzymania dla rodziny -

- 3 -

muszą być potrącane i dlatego słusznie zostały wyegzekwowane. Uznany przez or-

gan rentowy błąd dokonany w 1984 r. przy potrąceniu renty w czasie pobytu w

areszcie, z uwagi na upływ czasu nie może obecnie obligować tego organu do

zwrotu nieprawnie potrąconego świadczenia, ponieważ zgodnie z przepisem art. 103

ust. 2 ustawy o z.e.p. można naprawić ten błąd, jednak tylko za okres 3 lat wstecz.

W kasacji wnioskodawca zarzuca:

- naruszenie prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie art. 103

ust. 2, art. 107 ust. 1 pkt 4, art. 108 ust. 1 pkt 4, art. 85 ust. 1 ustawy o p.z.e. (winno

być z.e.p.),

- naruszenie prawa materialnego poprzez błędne niezastosowanie art. 405,

410 i 82 KC, jako właściwych w niniejszej sprawie,

- naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1 KPC. Wskazując na te

podstawy wnioskodawca wnosi o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzają-

cego go wyroku Sądu Wojewódzkiego w Krakowie i przekazanie sprawy temu Są-

dowi do ponownego rozpoznania.

Zdaniem wnioskodawcy, Sądy obu instancji błędnie zastosowały przepisy

ustawy o p.z.e. (winno być z.e.p.) zarówno w przedmiocie przedawnienia roszczeń,

jak i merytorycznej ich oceny. Nie dochodzi on bowiem zwrotu roszczeń okresowych

(okresowo potrącanych), lecz zwrotu nienależnego świadczenia na podstawie prze-

pisów KC o bezpodstawnym wzbogaceniu wraz z należnymi odsetkami zwłoki (art.

405 i 409). Bezpodstawnie wzbogaconym jest organ ubezpieczeniowy, a okres (ter-

min) przedawnienia wynosi wtedy 10 lat. Sądy nie zobowiązały organu rentowego do

wyliczenia kwoty potrąconych należności z rozbiciem na: "areszt tymczasowy", "ali-

menty", "pobyt w zakładzie psychiatrycznym", które na podstawie prowizorycznych

wyliczeń wynoszą kwotę ponad 25.000 zł. Wnioskodawca twierdzi, że przez cały

czas pobytu w Szpitalu wykonywał nieodpłatnie pracę, jako bibliotekarz. O ile fakt ten

zostanie potwierdzony (nie prowadzono na tę okoliczność żadnych dowodów), to

brak byłoby podstaw do potrącania z jego renty należności za pobyt , a w każdym

bądź razie należałoby należność z tytułu tej pracy przedstawić do potrącenia z na-

leżnością z tytułu pobytu w zakładzie. Obecnie zatem przedstawia on do potrącenia

wynagrodzenie za pracę, które powinien był otrzymać, tj. za okres 10 lat wstecz, li-

cząc od daty złożenia wniosku do ZUS o zwrot nienależnie potrąconych świadczeń

- 4 -

(25 kwiecień 1996 r.). Wynagrodzenie to przekształciłoby się w odszkodowanie za

nieodpłatnie wykonywaną pracę. Jakie miałby otrzymać wynagrodzenie za pracę

należało by ustalić, gdyż w czasie pobytu w Szpitalu, jako że był osobą chorą, nikt

nie chciał "pertraktować" i zawierać stosownej umowy o pracę. Obecnie zatem organ

ubezpieczeniowy musiałby wyliczyć sumy, które potrącił skarżącemu z należnej

renty, a Szpital Psychiatryczny potwierdzić fakt i rodzaj wykonywanej pracy, a nas-

tępnie ustalić jakie przysługiwałoby skarżącemu wynagrodzenie. Wprawdzie kto inny

był zobowiązany płacić za pracę, a kto inny dokonywał potrąceń z renty, jednakże

obydwa te podmioty łączy wspólny mianownik - są to instytucje Skarbu Państwa. Z

tych przyczyn doszło także do naruszenia przepisów postępowania, tj. art. 233 § 1

KPC, co miało wpływ na wynik sprawy. Zdaniem wnioskodawcy, wszelkie terminy

przedawnienia w stosunku do niego biegną od daty opuszczenia szpitala (po wyle-

czeniu), a więc od 22 września 1993 r. (art. 82 KC).

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Zaskarżona przez wnioskodawcę do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych decyzja organu rentowego z 16 października 1996 r. do-

tyczyła sprawy potrącenia z jego renty inwalidzkiej odpowiednich kwot w związku z

jego pobytem w Szpitalu Neuropsychiatrycznym w okresie przekraczającym 6 mie-

sięcy oraz za okres tymczasowego aresztu, a także z tytułu alimentów. Dlatego Sąd

Wojewódzki, a następnie Sąd Apelacyjny prawidłowo wypowiedziały się tylko w tej

kwestii. Roszczenie wnioskodawcy o wypłatę wynagrodzenia z tytułu wykonywania w

czasie pobytu w szpitalu pracy bibliotekarza, nie może być rozpatrywane przez organ

rentowy, a tym samym następnie przez Sąd Wojewódzki i Sąd Apelacyjny. Organ

rentowy wydaje bowiem decyzje w sprawie świadczeń z ubezpieczenia społecznego.

Do zakresu jego działania nie należą sprawy z tytułu roszczeń o wynagrodzenie za

wykonywaną pracę, ponieważ rozpatrywanie takich roszczeń leży wyłącznie w

kognicji sądu pracy. Z tych powodów bezpodstawny jest zarzut naruszenia przez

Sądy obu instancji przepisów art. 405 i 410 KC, ponieważ przepisy te nie mają w

rozpatrywanej sprawie zastosowania. Jak zaś wyjaśnił już Sąd Najwyższy w wyroku z

18 kwietnia 1997 r., I PKN 104/97 (OSNAPiUS 1997 nr 3 poz. 84), wskazane przez

- 5 -

stronę jako podstawy kasacji, naruszenia przepisu prawa materialnego, który w ogóle

nie stanowił podstawy rozstrzygnięcia, prowadzi do jej oddalenia. W świetle

powyższego zatem nieuprawniony jest także zarzut naruszenia art. 233 § 1 KPC.

2. Pozbawiony słuszności jest również zarzut naruszenia art. 103 ust. 2, art.

107 ust. 1 pkt 4 i art. 108 ust. 1 pkt 4 ustawy o z.e.p. Przepisy te mają charakter

przepisów bezwzględnie obowiązujących; oznacza to, iż w sytuacjach w nich okreś-

lonych muszą być one stosowane przez organ rentowy. Rozstrzygnięcie Sądu Wo-

jewódzkiego, akceptowane następnie przez Sąd Apelacyjny, zatem nie narusza tych

przepisów.

Uprawnione jest stanowisko Sądów obu instancji, że w świetle art. 103 ust. 2

ustawy o z.e.p. nie jest uzasadnione żądanie wnioskodawcy zwrotu błędnie potrąco-

nej kwoty z jego renty inwalidzkiej za czas pobytu w areszcie tymczasowym, tj. od

czerwca do 4 listopada 1984 r. Zgodnie bowiem z tym przepisem - jak to podkreśliły

Sądy - organ rentowy może naprawić swój błąd, jednak tylko za okres trzech lat

wstecz. W niniejszej sprawie błąd popełniono natomiast 10 lat temu. Dlatego nie

można skutecznie powoływać się na art. 82 KC.

Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy uznał, iż kasacja poz-

bawiona jest usprawiedliwionych podstaw, w związku z czym podlega oddaleniu na

mocy art. 393

12

KPC.

========================================