II UKN 408/97

Wyrok z dnia 16 grudnia 1997 r.

II UKN 408/97

Prawo do emerytury lub renty nie ulega zawieszeniu jeżeli osobą, która

spełnia warunki do emerytury lub renty po wyjeździe z Polski i złożyła wniosek

o świadczenie przebywając za granicą, założyła konto w PKO lub wskazała w

kraju osobę upoważnioną do odbioru świadczeń.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (spra-

wozdawca), Jerzy Kuźniar.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 grudnia 1997 r. sprawy z wniosku

Sabiny B. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Biuru Rent Zagranicznych

w W. o wypłatę emerytury, na skutek kasacji wniesionej przez organ rentowy od wy-

roku Sądu Apelacyjnego w Warszawie z dnia 11 czerwca 1997 r. [...]

1) o d d a l i ł kasację,

2) z a s ą d z i ł od Zakładu Ubezpieczeń Społecznych - Biura Rent Zagra-

nicznych w W. na rzecz adwokat Doroty K. kwotę 100 zł (sto) tytułem zwrotu kosztów

postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 11 sierpnia 1995 r. Biuro Rent Zagranicznych Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych w W. uwzględniło wniosek z dnia 15 lutego 1995 r. zamiesz-

kałej od szeregu lat w Kanadzie Sabiny B. o emeryturę i przyznało jej prawo do

świadczenia od dnia 11 listopada 1994 r., tj. 3 miesiące kalendarzowe wstecz od

złożenia wniosku, zawieszając jednocześnie wypłatę świadczenia z powodu pobytu

ubezpieczonej za granicą.

Wyrokiem z dnia 19 marca 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Warszawie oddalił odwołanie ubezpieczonej od powyższej decyzji

uzasadniając, że zgodnie z art. 81 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopa-

- 2 -

trzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) prawo

do emerytury i renty ulega zawieszeniu w razie wyjazdu za granicę i nie stoi temu na

przeszkodzie obwieszczenie Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22 czerwca

1994 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 339) o utracie z tą datą mocy postanowień art. 84 ust. 1

pkt 1 i ust. 4 powołanej ustawy, według których prawo do emerytury lub renty ulegało

zawieszeniu w razie wyjazdu rencisty za granicę na pobyt stały, mogło zaś być przy-

wrócone po powrocie do kraju na wniosek rencisty od dnia powrotu do kraju, jednak

za okres nie dłuższy niż 3 miesiące wstecz od miesiąca, w którym zgłoszono wnios-

ek.

W uwzględnieniu apelacji ubezpieczonej od powyższego wyroku Sąd Apela-

cyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 11 czerwca 1997 r. zmienił zaskarżony wyrok w

ten sposób, że uchylił zawieszenie wypłaty emerytury. Sąd Apelacyjny wyraził pog-

ląd, że art. 81 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin nie sta-

nowi samodzielnej podstawy do ograniczenia prawa do świadczeń, odsyłając do za-

sad określonych w art. 82-86. Przepis art. 84 ust. 1 ustawy natomiast, po jego zmia-

nie w wyniku stwierdzenia przez Trybunał Konstytucyjny niekonstytucyjności pkt 1

ust. 1 tego przepisu nie zawiera już stwierdzenia o zawieszeniu prawa do emerytury

lub renty w razie wyjazdu rencisty za granicę na pobyt stały.

Kasacja organu rentowego od powyższego wyroku zarzuca naruszenie prawa

materialnego - art. 81 pkt 3 i 84 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrze-

niu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) przez

błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie, wnosząc o uchylenie zaskarżo-

nego wyroku. Kasacja powołuje się na stanowisko Ministerstwa Pracy i Polityki So-

cjalnej z dnia 29 lipca 1994 r. U 5104-429/94, według którego, w razie braku umowy

międzynarodowej Polski z krajem, w którym zamieszkuje osoba uprawniona do pols-

kich świadczeń emerytalno-rentowych możliwe jest wypłacanie jej tych świadczeń na

rachunek bankowy w kraju lub do rąk wskazanej przez nią innej osoby tylko wów-

czas, gdy osoba uprawniona do świadczeń miała to prawo ustalone przed wyjazdem

z Polski za granicę.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

- 3 -

Kasacja jest nieuzasadniona. Pomijając, że pismo Ministerstwa Pracy i Poli-

tyki Socjalnej, na które powołuje się organ rentowy nie może stanowić źródła prawa

należy stwierdzić, że jego treść oddaje w znacznej mierze intencje, jakimi kierował

się Trybunał Konstytucyjny w orzeczeniu z dnia 3 listopada 1992 r. K 12/92 (OTK

1992 nr 2, poz. 24) opublikowanym dnia 22 czerwca 1994 r. (Dz. U. Nr 74, poz. 339).

Jednakże wniosek, jaki wyprowadza organ rentowy z tego pisma a mianowi-

cie, że wypłacenie świadczeń na rachunek krajowy osób uprawnionych do rent i

emerytur a mieszkających za granicą jest możliwe tylko wówczas, gdy prawo do

świadczeń osoby te nabyły przed wyjazdem za granicę jest całkowicie chybiony i

sprzeczny ze stanowiskiem Trybunału Konstytucyjnego.

Trybunał Konstytucyjny uznał normy prawne zawarte w art. 84 ust. 1 pkt 1

oraz z art. 84 ust. 4 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm. zwaną dalej ustawą o z.e.p.)

w brzmieniu obowiązującym do dnia 29 czerwca 1994 r. (data obwieszczenia Pre-

zesa Trybunału Konstytucyjnego), za niezgodne z Konstytucją, w wyniku czego art.

84 ustawy o z.e.p. otrzymał treść: prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu,

niezależnie od okoliczności określonych w art. 82 i 83, w razie wyjazdu rencisty za

granicę, chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. W okresie pobytu cza-

sowego za granicą świadczenia przekazuje się na rachunek emeryta lub rencisty w

powszechnej kasie oszczędności lub wypłaca w kraju wskazanej osobie. Trybunał

Konstytucyjny wyraził pogląd, "że prawo do emerytury i renty nie jest jedynie świad-

czeniem ze strony państwa, które państwo może swobodnie przyznać, zabierać lub

zmniejszać, lecz jest uprawnieniem nabytym w wyniku opłacenia składek ubezpie-

czeniowych, upływu określonego czasu zatrudnienia i wystąpienia ryzyka ubezpie-

czeniowego (osiągnięcia określonego wieku, inwalidztwa lub niezdolności do pracy).

Nie można dopatrzeć się żadnych podstaw konstytucyjnych dla regulacji pozbawia-

jącej de facto prawa do emerytury lub renty w przypadku wyjazdu za granicę na po-

byt stały. Jak słusznie zauważył Rzecznik Praw Obywatelskich, wybór miejsca sta-

łego zamieszkania jest gwarantowanym prawem międzynarodowym, podstawowym

prawem człowieka. Skorzystanie z tego prawa nie powinno więc pociągać za sobą

żadnych ujemnych konsekwencji prawnych w szczególności utraty prawa właściwie

nabytego. Zatem kwestionowana regulacja prawna narusza zaufanie obywatela do

- 4 -

państwa i musi być uznana za naruszającą zasadę demokratycznego państwa

prawa, wyrażoną w art. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej".

Przepis art. 84 ust. 1 ustawy o z.e.p. w brzmieniu nadanym cytowanym orze-

czeniem Trybunału Konstytucyjnego obowiązywał w dacie złożenia przez Sabinę B.

wniosku o emeryturę (15 lutego 1995 r.). Niewątpliwie nie było zamiarem Trybunału

Konstytucyjnego pogorszenie sytuacji prawnej osób uprawnionych do emerytury lub

renty, a przebywających za granicą, przeto nie jest dopuszczalna - po wykreśleniu w

ustępu 1 art. 84 ust. 1 pkt 1 słów: "na pobyt stały", wykładnia pełnego brzmienia tego

przepisu, iż każdy wyjazd emeryta lub rencisty za granicę powoduje zawieszenie

jego prawa do emerytury lub renty. Niedopuszczalne jest także, wobec przeciw-

stawności pojęć "pobyt czasowy" - "pobyt stały" wnioskowanie, że skoro ustawo-

dawca pozostawił w art. 84 ust. 3 ustawy o z.e.p. pojęcie "pobytu czasowego" za

granicą, to jego przeciwieństwem jest nadal pojęcie "pobytu stałego", gdyż niweczy-

łoby to wykładnię Trybunału Konstytucyjnego. Należy zatem uznać, że pozostawienie

słowa "czasowego" w ust. 3 art. 84 ustawy o z.e.p. wobec utraty mocy punktu 1 ust.

1 art. 84 tej ustawy pozbawione zostało znaczenia prawnego i wykładnia całego

przepisu art. 84 winna być dokonywana tak, jakby z jego redakcji wynikała norma, że

prawo do emerytury i renty ulega zawieszeniu w razie wyjazdu rencisty za granicę,

chyba, że umowy międzynarodowe stanowią inaczej; w okresie pobytu za granicą

świadczenia przekazuje się na rachunek emeryta lub rencisty w powszechnej kasie

oszczędności lub wypłaca w kraju wskazanej osobie. Z pewnością natomiast ze

zmodernizowanego orzeczeniem Trybunału Konstytucyjnego przepisu art. 84 ustawy

o z.e.p. nie wynika, że nie jest dopuszczalne ustalenie i przyznanie po raz pierwszy

prawa do emerytury lub renty osobie, która wprawdzie w dacie złożenia wniosku o

świadczenie społeczne ma wszystkie niezbędne warunki do emerytury lub renty. lecz

wniosek złożyła po wyjeździe z kraju. Przeciwna wykładnia prowadziłaby do wniosku,

że osoba taka po wyjeździe za granicę de facto traci nabyte według polskiego prawa

uprawnienia, czemu Trybunał Konstytucyjny zdecydowanie się przeciwstawia.

W tym stanie rzeczy należy dojść do przekonania, że zaskarżony kasacją wy-

rok Sądu Apelacyjnego nie narusza prawa materialnego, a tym samym, że kasacja

nie ma usprawiedliwionych podstaw.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy orzekł w oparciu o art. 393

12

KPC jak

- 5 -

w sentencji wyroku.

========================================