II UKN 409/97

Wyrok z dnia 15 grudnia 1997 r.

II UKN 409/97

1. Przewidziany w § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego

1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad

wypłaty tych świadczeń (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) obowiązek organu

rentowego informowania o warunkach i dowodach wymaganych do uzyskania

świadczeń emerytalno-rentowych oraz udzielania pomocy przy ubieganiu się o

nie, dotyczy tylko świadczeń objętych postępowaniem.

2. Do postępowania w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe,

toczących się przed organami rentowymi, w zakresie uregulowanym

rozporządzeniem wymienionym w pkt. 1, nie mają zastosowania przepisy

Kodeksu postępowania administracyjnego (art. 95 w związku z art. 94 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin -

Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Przewodniczący: SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Maria Mańkowska,

Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 1997 r. sprawy z wniosku

Anny P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddziałowi w W. o wyso-

kość renty rodzinnej, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu Apelacyj-

nego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 5 grudnia 1996 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 20 grudnia 1995 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział

w W. dokonał przeliczenia renty rodzinnej Anny P. przyjmując za podstawę wymiaru

świadczeń wynagrodzenie jej zmarłego męża z lat 1977-79 i przyznając podwyż-

- 2 -

szone świadczenie od 1 sierpnia 1995 r., tj. za 3 miesiące wstecz od miesiąca, w

którym wnioskodawczyni zgłosiła wniosek.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie, roz-

poznając odwołanie wnioskodawczyni, wyrokiem z dnia 27 czerwca 1996 r. oddalił je.

Podstawę powyższego rozstrzygnięcia stanowiło ustalenie, że w dniu 2 listopada

1995 r. wnioskodawczyni złożyła wniosek o przeliczenie renty rodzinnej wskazując

jako podstawę przeliczenia zarobki męża z lat 1977-79. Organ rentowy postąpił

zgodnie z tym wnioskiem. Nie ma natomiast podstaw do przyznania podwyższonego

świadczenia od daty przyznania prawa do renty rodzinnej, tj. od 15 września 1993 r.,

gdyż byłoby to sprzeczne z art. 101 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

Sąd Apelacyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 5 grudnia 1996 r. oddalił rewi-

zję złożoną przez wnioskodawczynię od wymienionego wyżej wyroku. Sąd II instancji

stwierdził, że Sąd Wojewódzki prawidłowo zastosował art. 101 ust. 1 pkt 1 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. Nie wchodzi bowiem w rachubę błąd organu rentowego,

który stwarzałby podstawę do przyznania wnioskodawczyni podwyższonego świad-

czenia za okres 3 lat. Ponadto możliwość przeliczenia świadczeń emerytalno-rento-

wych, w tym także rent rodzinnych, wprowadziła dopiero ustawa z dnia 17 paździer-

nika 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent

oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.), której art. 33 ust. 1

wyraźnie postanawia, że ponowne obliczenie świadczenia następuje na wniosek

zainteresowanego. Przed zgłoszeniem wniosku przez skarżącą organ rentowy nie

miał podstaw do dokonania jakichkolwiek zmian gdy chodzi o jej prawo do świadcze-

nia, z wyjątkiem rewaloryzacji i waloryzacji świadczenia. Sąd Apelacyjny podniósł

również, iż wskazana wyżej ustawa nie nałożyła na organy rentowe obowiązku zaz-

najamiania świadczeniobiorców z jej tekstem.

W kasacji złożonej od wyroku Sądu Apelacyjnego powódka żądała jego

uchylenia oraz uchylenia wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 czerwca 1996 r. i

przekazania sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania. Jako

podstawę kasacji skarżąca podała naruszenie przepisów postępowania - art. 9 KPA

oraz § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępo-

wania o świadczenia emerytalno-rentowe i zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr

- 3 -

10, poz. 49) polegające na tym, że organ rentowy nie zrealizował swoich ustawo-

wych obowiązków wobec jej zmarłego męża i nie poinformował go o możliwości

uzyskania wyższego świadczenia, gdy w marcu 1990 r. wystąpił z wnioskiem o

przyznanie mu emerytury, zamiast pobieranej dotąd renty inwalidzkiej. Uchybienie to

sprawiło, że przyznana następnie renta rodzinna była niższa, gdyż ustalenie pods-

tawy świadczenia z ostatnich 12 miesięcy było mniej korzystne niż z 3 lat kalenda-

rzowych wybranych z ostatnich 12 lat.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie.

Mąż wnioskodawczyni złożył wniosek o rentę inwalidzką dołączając do niego

zaświadczenie o zatrudnieniu oraz wskazując okres i zarobki, na których podstawie

należało ustalić wysokość świadczenia. Były to zarobki z 12 miesięcy przypadających

od 1 czerwca 1988 r. do 31 maja 1989 r. Organ rentowy uwzględnił wniosek i w

decyzji z dnia 11 września 1989 r. ustalił wysokość świadczenia w kwocie 116.260 zł.

W dniu 8 marca 1990 r. mąż wnioskodawczyni złożył wniosek o zamianę renty

inwalidzkiej II grupy na emeryturę pod warunkiem, że "stworzy to dla niego korzyst-

niejszą sytuację finansową". Jednak poza stwierdzeniem, że "zgodnie z przepisami

spełnia wszystkie konieczne...warunki" do przyznania emerytury, nie zamieścił we

wniosku żadnych innych żądań. Decyzją z dnia 20 października 1990 r. organ ren-

towy przyznał mężowi wnioskodawczyni emeryturę w kwocie 221.910 zł, w której

mieścił się także dodatek rodzinny dla syna w kwocie 5.300 zł.

Przepis art. 89 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin (Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) ustanawia zasadę,

że postępowanie w sprawach świadczeń wszczyna się na wniosek, chyba że ustawa

lub przepis szczególny stanowi inaczej. Zgodnie z art. 89 ust. 3 ustawy do wniosku

powinny być dołączone dowody uzasadniające prawo do świadczeń i ich wysokość.

Wydane na podstawie art. 94 wymienionej ustawy rozporządzenie Rady Ministrów z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i

zasad wypłaty tych świadczeń (Dz. U. Nr 10, poz. 49 ze zm.) w § 4 powtarza tę za-

sadę, a w § 3 przewiduje, że organy rentowe są obowiązane do informowania o wa-

- 4 -

runkach i dowodach wymaganych do uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych

oraz do udzielania pomocy przy ubieganiu się o te świadczenia.

Zgodnie z przepisem art. 16 ust. 1 powołanej wyżej ustawy, który był pods-

tawą wymiaru renty inwalidzkiej dla męża wnioskodawczyni, do ustalenia podstawy

wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej przyjmuje się wynagrodzenie wypłacone

pracownikowi za okres ostatnich czterech kwartałów kalendarzowych albo za okres

kolejnych 3 lat kalendarzowych wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat

kalendarzowych, liczonych w sposób przewidziany w tym przepisie. Mąż wnios-

kodawczyni żądał przyznania mu renty inwalidzkiej w wysokości wynikającej z za-

robków uzyskanych w okresie ostatnich czterech kwartałów kalendarzowych przed

złożeniem wniosku i przedstawił zaświadczenie o zarobkach pochodzących z tego

okresu, zaś organ rentowy postąpił zgodnie z wnioskiem. Tak więc organ rentowy nie

naruszył trybu postępowania przy ustalaniu prawa do świadczeń przewidzianego

zarówno w ustawie, jak i w powołanym rozporządzeniu z dnia 7 lutego 1983 r. Skoro

bowiem art. 16 ust. 2 ustawy przewiduje dwie możliwości ustalenia podstawy wy-

miaru emerytury i renty, pozostawiając zainteresowanemu wybór jednej z nich, to

ustalenie świadczenia w jeden ze sposobów żądanych przez osobę uprawnioną jest

oczywiście zgodne z prawem. Co więcej, jeżeli wniosek o przyznanie określonego

świadczenia jest jasny w swej treści i kompletny, bezprzedmiotowe staje się infor-

mowanie zainteresowanego przez organ rentowy "o warunkach i dowodach wyma-

ganych do uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych oraz udzielanie pomocy przy

ubieganiu się o te świadczenia", o czym stanowi § 3 rozporządzenia. Organ rentowy

załatwiając wniosek męża wnioskodawczyni o przyznanie emerytury w miejsce po-

bieranej renty inwalidzkiej zastosował art. 16

2

ust. 2 ustawy, który przewiduje, że

podstawą wymiaru emerytury dla osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do

renty inwalidzkiej, stanowi podstawa wymiaru tej renty. Nie dysponował przy tym

zaświadczeniami o zarobkach z innego okresu niż wskazany we wniosku, gdyż mąż

wnioskodawczyni dowodów takich nie przedstawił. Tak więc organ rentowy nie miał

podstaw, by uznać, że istnieje korzystniejsza podstawa ustalenia wymiaru świadcze-

nia niż podana we wniosku o emeryturę. Nie miał natomiast obowiązku z urzędu

sprawdzać wysokości zarobków uzyskanych przez zainteresowanego w innym czasie

i w konsekwencji przyjąć inną podstawę ustalenia wymiaru świadczenia. Pracownik

- 5 -

bowiem wybiera zarobki najbardziej korzystne dla wyliczenia podstawy wymiaru

świadczenia, a nie organ rentowy.

Gdy chodzi o podstawę wymiaru renty rodzinnej wnioskodawczyni, to z art.

16

2

ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. wynika, że w razie śmierci emeryta (ren-

cisty), który nie był zatrudniony po przyznaniu emerytury lub renty inwalidzkiej (a tak

było w przypadku męża wnioskodawczyni), podstawę wymiaru renty rodzinnej sta-

nowi podstawa wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej. Wraz z wejściem w życie

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze

zm.) powstała możliwość ustalania na nowo podstawy wymiaru świadczeń (w tym

także rent rodzinnych - art. 8 ust. 2) na zasadach określonych w ustawie. Według art.

33 ust. 1, jeżeli renta rodzinna została zrewaloryzowana w myśl art. 27-30 i art. 32,

renta ta na wniosek osoby zainteresowanej podlega ponownemu obliczeniu. W takim

przypadku jej podstawę może stanowić zwaloryzowana kwota wynagrodzenia (która

stanowiła podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne) z kolejnych 3 lat

kalendarzowych wybranych przez zainteresowanego z ostatnich 12 lat kalenda-

rzowych - jednak pod warunkiem, że wniosek o świadczenie został zgłoszony do

dnia 31 grudnia 1992 r. Wówczas podwyższenie świadczenia nastąpiło od dnia 1

listopada 1992 r.

Jest niesporne, że wniosek o przeliczenie pobieranej renty rodzinnej wnios-

kodawczyni złożyła po 31 grudnia 1992 r. Tym samym art. 33 ust. 1 w związku z art.

7 ust. 1 pkt 1 ustawy z dnia 17 października 1992 r. nie mógł być wobec niej zasto-

sowany. Z tego też względu stanowisko Sądów obu instancji jest niewadliwe.

Z powołanego wyżej przepisu art. 33 ust. 1 wynika jednoznacznie, że po-

nowne obliczenie wcześniej ustalonego świadczenia następuje na wniosek osoby

uprawnionej. Nie jest wiec zasadny zarzut zawarty w kasacji, że nieprzyznanie

wnioskodawczyni podwyższonego świadczenia za czas poprzedzający zgłoszenie

wniosku narusza § 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 7 lutego 1983 r. Przewi-

dziany bowiem w tym przepisie obowiązek informowania o warunkach i dowodach

wymaganych do uzyskania świadczeń emerytalno-rentowych oraz udzielania po-

mocy przy ubieganiu się o te świadczenia dotyczy toczącego się postępowania. Nie

dotyczy natomiast sytuacji, gdy postępowanie o te świadczenia w ogóle nie zostało

- 6 -

wszczęte. Trudno bowiem byłoby przyjąć, że organy rentowe są obowiązane zawia-

damiać wszystkie osoby zainteresowane o wejściu w życie nowych przepisów i np. o

przewidzianych w nich możliwościach i warunkach ponownego obliczenia świadczeń.

W sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe wszczęcie postępowania z urzędu

jest wyjątkiem i zgodnie z art. 89 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. może mieć

miejsce wtedy, gdy ustawa lub przepis szczególny tak stanowią.

Wniosek o przyznanie renty rodzinnej dla siebie złożyła wnioskodawczyni po

raz pierwszy dnia 5 czerwca 1993 r. Nie mógł zatem mieć do niej zastosowania art. 8

ust. 1 pkt 2 (w związku z ust. 2 tego przepisu), gdyż przepis ten reguluje sposób

ustalenia podstawy wymiaru emerytury lub renty inwalidzkiej, a także renty rodzinnej

dla "osoby, która wcześniej miała ustalone prawo do któregoś z tych świadczeń". Nie

wiadomo więc, jakich informacji był obowiązany udzielić wnioskodawczyni organ

rentowy, zwłaszcza wobec obowiązywania art. 16

2

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. określającego jedyną podstawę wymiaru renty rodzinnej, taką, jaką

przyjął organ rentowy.

Nie jest również zasadny zarzut zawarty w kasacji, że zaskarżony wyrok na-

rusza art. 9 KPA.

Postępowanie w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych (będących

sprawami cywilnymi) zostało unormowane w Kodeksie postępowania cywilnego (art.

1 KPC). Do tego postępowania przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego

nie mają zastosowania. Gdy chodzi o postępowanie przed organami rentowymi, to

stosownie do art. 95 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego stosuje

się w sprawach o świadczenia określone w tej ustawie, jednak z wyłączeniem tych

przypadków, dla których ustawodawca przewidział postępowanie odrębne. Tak stało

się właśnie w sprawach o świadczenia emerytalno-rentowe. Postępowanie w tych

sprawach zostało bowiem uregulowane w powołanym wcześniej rozporządzeniu z

dnia 7 lutego 1983 r. w sprawie postępowania o świadczenia emerytalno-rentowe i

zasad wypłaty tych świadczeń i w zakresie nim objętym nie mają zastosowania

przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego. Tym samym ani organ rentowy,

ani Sądy obu instancji nie mogły naruszyć art. 9 KPA.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację jako nie zawierającą uspra-

- 7 -

wiedliwionych podstaw (art. 393

12

KPC).

========================================