III ZP 42/97

- 1 -

Uchwała z dnia 18 grudnia 1997 r.

III ZP 42/97

Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski,

Stefania Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Witolda Bryndy, w

sprawie z wniosku Andrzeja P. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-

Oddziałowi w S. o wypłatę świadczenia, po rozpoznaniu na posiedzeniu jawnym dnia 18

grudnia 1997 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Apelacyjny - Sąd Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku postanowieniem z dnia 23 września 1997 r. [...]

do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC.

Czy oświadczenie rencisty złożone w danym roku kalendarzowym, iż jego

zamiarem jest osiąganie dochodu powodującego zmniejszenie świadczenia rentowego

daje organowi rentowemu podstawę do zmniejszenia świadczenia również w nas-

tępnym roku kalendarzowym ?

podjął następującą uchwałę:

Oświadczenie rencisty o zamiarze osiągania dochodu powodującego

zmniejszenie świadczenia uprawnia organ rentowy do jego zmniejszenia do czasu

zmiany treści tego oświadczenia, chyba że z dokumentów lub deklaracji o

osiąganych dochodach wynika utrzymywanie się ustawowych przesłanek

zmniejszenia świadczenia.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 14 kwietnia 1997 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S.

podjął wypłatę należnej Andrzejowi P. renty inwalidzkiej w pełnej wysokości od 1

kwietnia 1997 r., tj. od miesiąca, w którym złożył on oświadczenie o uzyskiwaniu docho-

- 2 -

dów nie mających wpływu na zmniejszenie wysokości świadczenia. Równocześnie

poinformował wnioskodawcę, iż rozliczenie i ewentualne wyrównanie świadczenia

nastąpi po zakończeniu roku kalendarzowego 1997.

W odwołaniu wnioskodawca zarzucił, iż wobec błędnego pouczenia go przez

organ rentowy o wpływie na wysokość renty inwalidzkiej dochodów uzyskiwanych na

podstawie umowy zlecenia, jego oświadczenie z 2 października 1996 r. nie powinno

powodować ograniczenia wypłaty świadczenia, a tym samym nie powinno wpływać na

zmniejszenie miesięcznej kwoty renty w 1997 r. Dlatego wnosił o zmianę decyzji przez

wyrównanie świadczenia za I kwartał 1997 r., gdyż zaprzestał wykonywania pracy na

podstawie umowy zlecenia.

Wyrokiem z 11 czerwca 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Koszalinie zmienił zaskarżoną decyzję w ten sposób, że przyznał

Andrzejowi P. "prawo do wyrównania renty inwalidzkiej" za miesiąc styczeń, luty i ma-

rzec 1997 r. w pełnej wysokości, zobowiązując Zakład Ubezpieczeń Społecznych-

Oddział w S. do wyliczenia wysokości wyrównania i jego wypłaty.

W uzasadnieniu wyroku Sąd Wojewódzki podał, iż podczas pobierania od 12

września 1984 r. renty inwalidzkiej w wysokości przewidzianej dla inwalidów III grupy z

ogólnego stanu zdrowia Andrzej P. wykonywał zatrudnienie, o którym pracodawca

informował organ rentowy. W okresie od 1 października 1996 r. do 31 marca 1997 r. był

zatrudniony w dwóch zakładach pracy: 1) na podstawie umowy o pracę (pełny etat) w

Zakładzie Produkcji Tworzyw Sztucznych "P." w S.; z racji tego zatrudnienia zakład

pracy odprowadzał składki do ZUS tytułem ubezpieczenia społecznego; osiągane w tym

zakładzie wynagrodzenie wynosiło 513,30 zł miesięcznie w październiku i listopadzie

1996 r. oraz 534,30 zł miesięcznie w grudniu 1996 r. i w styczniu 1997 r; 2) drugim

zakładem, w którym wnioskodawca świadczył pracę w okresie od 1 października 1996 r.

do 31 marca 1997 r. był Zakład Przetwórstwa Rybnego "B." w K.; w tym zakładzie

świadczył on pracę na podstawie umowy zlecenia; z tytułu wykonywania tej umowy

składka na ubezpieczenie społeczne nie była odprowadzana.

W dniu 2 października 1996 r. wnioskodawca złożył oświadczenie, w którym

poinformował organ rentowy, że podejmuje pracę na podstawie umowy zlecenia i zamie-

rza osiągnąć dochód w wysokości powodującej zmniejszenie świadczenia rentowego.

Oświadczenie zostało złożone na formularzu otrzymanym w Oddziale ZUS, który

- 3 -

zawierał pouczenie, że dochodem powodującym zmniejszenie wysokości renty jest

uzyskany w roku kalendarzowym faktyczny dochód (przed potrąceniem podatku),

między innymi z tytułu pracy wykonywanej na podstawie umowy zlecenia, jeżeli umowa

została zawarta na okres co najmniej 30 dni i z tytułu zatrudnienia wykonywanego w

ramach stosunku pracy, o ile osiągany dochód jest wyższy niż 60% kwoty bazowej i

zarazem nie przekracza jej 120%. Po złożeniu tego oświadczenia ZUS decyzją z dnia 23

października 1996 r. zmniejszył, poczynając od dnia 1 listopada 1996 r., wypłacaną

rentę o 18% kwoty bazowej. Po dokonaniu rocznego rozliczenia i stwierdzeniu, że

dochód osiągnięty w całym 1996 roku nie uzasadniał zmniejszenia świadczenia dokonał

wyrównania renty za listopad i grudzień 1996 r. Co się zaś tyczy renty za cztery pierw-

sze miesiące 1997 r., to organ rentowy nadal wypłacał ją w zmniejszonej wysokości.

W dniu 13 kwietnia 1997 r. wnioskodawca złożył wniosek o przywrócenie

wypłaty świadczenia w pełnej wysokości. Organ rentowy ustaliwszy, że stosunek zle-

cenia ustał z dniem 31 marca 1997 r., zaś wynagrodzenie z tytułu umowy o pracę nie

przekracza kwoty bazowej, wydał 14 kwietnia 1997 r. decyzję, w której "przeliczył" rentę

płatną w pełnej wysokości od 1 kwietnia 1997 r., tj. od miesiąca, w którym wpłynęło

oświadczenie (zgodnie z art. 99 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Nie uwzględnił

natomiast wniosku o "przeliczenie" renty za styczeń, luty i marzec 1997 r. Kwota

bazowa, tj. 60% kwoty przeciętnego wynagrodzenia, wynosiła 534,40 zł miesięcznie w

styczniu i lutym 1997 r. oraz 591, 20 zł w marcu 1997 r.

W tym stanie faktycznym Sąd Wojewódzki uznał za uzasadnione odwołanie.

Jeżeli chodzi o podstawę prawną rozstrzygnięcia, to Sąd wywiódł, iż zgodnie z § 1 ust. 1

pkt. 3 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z 22 lipca 1992 r. w sprawie

szczegółowych zasad zawieszenia lub zmniejszenia emerytury i renty (Dz.U. Nr 58, poz.

290 ze zm.) do dochodów, od których może zależeć zmniejszenie renty należą, między

innymi dochody z tytułu pracy wykonywanej na podstawie umowy zlecenia, jednakże

tylko wtedy, gdy wykonywanie takiej umowy objęte jest obowiązkowym ubezpieczeniem

społecznym (w takim brzmieniu przepis ten obowiązuje od 22 lutego 1995 r.)

Wnioskodawca w okresie, z którym łączą się sporne należności (styczeń - marzec 1997

r.) zatrudniony był w dwóch miejscach pracy, jednakże tylko wynagrodzenie uzyskiwane

w ZPTS "P." w S. mogło mieć znaczenie przy ustalaniu, czy dochód uzasadnia

- 4 -

zmniejszenie renty. Bezspornym jest, że w tym zakładzie ubezpieczony zatrudniony był

w wymiarze pełnego etatu i że z tytułu tego zatrudnienia odprowadzana była składka na

ubezpieczenie społeczne. W tej sytuacji z tytułu wykonywania umowy zlecenia

wnioskodawca nie podlegał obowiązkowi ubezpieczeniowemu, bowiem - zgodnie z art. 2

ust. 1 pkt 2 ustawy z 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób

wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia (jednolity

tekst: Dz. U. z 1995 r. Nr 65, poz. 333 ze zm.) - ubezpieczenie nie obejmuje osób, które

zawarły umowę zlecenia, jeżeli osoby te są równocześnie pracownikami zatrudnionymi

co najmniej w pełnym wymiarze czasu pracy obowiązującego w danym zawodzie. W

obowiązującym zatem stanie prawnym dochód uzyskiwany z tytułu umowy zlecenia nie

mógł stanowić podstawy do obniżenia renty. Zmniejszenie tego świadczenia mogłoby

nastąpić jedynie w sytuacji, gdyby wynagrodzenie uzyskiwane w ZPTS "Polimer"

przekroczyło 60% kwoty przeciętnego wynagrodzenia (art. 24 ust. 4 ustawy z 17

października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i

rent oraz o zmianie niektórych ustaw, Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.). W rozpatrywanej

sprawie sytuacja taka jednak nie zaistniała. Z zaświadczeń wystawionych przez ZPTS

"P." (ich wiarygodności organ rentowy nie kwestionował) wynika, że wynagrodzenie

uzyskiwane w tym zakładzie pracy nie przekraczało 60% przeciętnego wynagrodzenia.

Obniżenie renty było więc nieuzasadnione. Obniżenie to nastąpiło wprawdzie po

oświadczeniu złożonym przez Andrzeja P., że zamierza od października1996 r. osiągać

dochód przekraczający 60% kwoty przeciętnego wynagrodzenia, jednakże oświadczenie

to ubezpieczony złożył na skutek błędnej informacji zawartej w druku oświadczenia, iż

wynagrodzenie uzyskane z tytułu umowy zlecenia podlega wliczeniu do dochodów, od

których zależy wysokość renty. Taka sytuacja miała miejsce pod rządami przepisów

obowiązujących do 21 lutego 1995 r. Wówczas wynagrodzenie uzyskiwane na

podstawie umowy zlecenia podlegało wliczeniu do dochodów wpływających na

wysokość renty, o ile tylko umowa zlecenia trwała co najmniej 30 dni, bez względu

natomiast na to, czy z zatrudnieniem tym łączył się obowiązek ubezpieczenia.

Zgodnie z przepisem art. 101 ust. 1 pkt. 2 ustawy z 14 grudnia 1982 r. o zao-

patrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin - stwierdził dalej Sąd Wojewódzki -

ponownie ustalone świadczenie może być wypłacone za okres 3 lat wstecz od miesiąca,

w którym złożono wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy - jeżeli przyznanie niższych

- 5 -

świadczeń było następstwem błędu organu rentowego, co miało miejsce w

rozpatrywanej sprawie. Ponieważ organ rentowy wyrównał rentę wypłaconą w listo-

padzie i grudniu 1996 r., a od 1 kwietnia 1997 r. wypłaca rentę w pełnej wysokości,

żądanie powoda ograniczające się do wyrównania renty wypłaconej w styczniu, lutym i

marcu 1997 r. jest uzasadnione. Deklaracja ZUS, że ewentualne wyrównanie nastąpi po

dokonaniu rocznego rozliczenia, jest nie do przyjęcia. Rocznemu rozliczeniu i

ewentualnemu zwrotowi podlegają kwoty, o które renta została obniżona w sytuacji, gdy

obniżenie świadczenia w wymiarze miesięcznym było uzasadnione, natomiast nie

znajduje uzasadnienia w wymiarze rocznym. W rozpatrywanej sprawie już samo

obniżenie renty w wymiarze miesięcznym pozbawione było podstaw. W tej sytuacji nie

można zobowiązywać wnioskodawcy do czekania na zwrot należnych mu pieniędzy do

końca roku kalendarzowego, gdyż poniósłby z tego tytułu stratę z uwagi na inflację.

W apelacji Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w S. zarzucił naruszenie

prawa materialnego, w szczególności § 6 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki

Socjalnej z dnia 22 lipca1992 r. w sprawie szczegółowych zasad zawieszania lub

zmniejszania emerytur i rent przez przyznanie wnioskodawcy prawa do wyrównania

renty inwalidzkiej za miesiąc styczeń, luty i marzec 1997 r. do pełnej wysokości i dlatego

wniósł o zmianę zaskarżonego wyroku oraz oddalenie odwołania, ewentualnie o

uchylenie tego wyroku i przekazanie sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpozna-

nia.

Sąd Apelacyjny uznał, iż w sprawie wystąpiły poważne wątpliwości prawne,

które z uwagi na wartość przedmiotu zaskarżenia (potrącenie przez ZUS-Oddział w S.

kwoty 144,74 zł miesięcznie w I kwartale 1997 r., tj. 434,19 zł), uzasadniają przeds-

tawienie zagadnienia prawnego do rozstrzygnięcia Sądowi Najwyższemu (art. 390 § 1

KPC) w zakresie objętym treścią postanowienia.

W uzasadnieniu zagadnienia Sąd Apelacyjny wywiódł, iż przepisy rozporzą-

dzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegóło-

wych zasad zawieszania lub zmniejszania emerytury i renty, wydane w wykonaniu de-

legacji z art. 25 ust. 4 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji, wpro-

wadziły zasadę rocznego rozliczenia świadczeń wypłacanych emerytom i rencistom

przez organy rentowe w sytuacji osiągania przez nich dochodów z innych źródeł. Przy

uwzględnieniu zatem tej zasady, odmiennej od uregulowania art. 24 ust. 4 ustawy z dnia

- 6 -

17 października 1991 r. o rewaloryzacji, należałoby przyjąć, iż oświadczenie emeryta czy

rencisty o treści określonej w § 3 ust. 3 rozporządzenia MPiPS powinno być wiążące dla

organu rentowego wyłącznie w okresie danego roku kalendarzowego, z którego to

okresu dochody mają wpływ na wypłatę świadczeń emerytalno-rentowych w pełnej

wysokości, na ich zmniejszenie lub zawieszenie. Przepis § 4 ust. 3 rozporządzenia z

dnia 22 lipca 1992 r., określając wiążący dla organu rentowego charakter oświadczenia

emeryta i rencisty, równocześnie wprowadza dla tego rodzaju spraw obowiązek

działania z urzędu, wynikający z informacji pochodzących od pracodawcy o zakresie

faktycznie osiąganych przez zainteresowanego dochodów. Organ rentowy ma zatem

możliwość weryfikowania oświadczeń składanych przez świadczeniobiorców nie tylko na

niekorzyść osoby składającej oświadczenie o zamiarze osiągania dochodów mających

lub nie mających wpływu na wysokość pobieranego świadczenia emerytalno-rentowego.

Przy uwzględnieniu zaś zmieniających się kwot przeciętnego wynagrodzenia za miniony

kwartał kalendarzowy na przestrzeni roku będącego podstawą rozliczenia, utrzymanie

wiążącego organ rentowy oświadczenia emeryta czy rencisty na okres nowego roku

rozliczeniowego jest niekorzystne dla zainteresowanego. Pomimo zatem uregulowania

przepisu § 4 ust. 3 rozporządzenia z 22 lipca 1992 r. - w swej treści i tak osłabiającego

wiążący organ rentowy charakter oświadczenia emeryta i rencisty o zamiarze osiągania

dochodów wpływających albo nie wpływających na wysokość pobieranych świadczeń -

okres tego związania powinien być odnoszony do okresu będącego podstawą

rozliczenia, tj. do danego roku kalendarzowego, z którego łączny dochód uzasadnia

wypłatę świadczeń w pełnej wysokości, ich zmniejszenia lub zawieszenie (§ 1 ust. 3, § 6

i następne rozporządzenia z 22 lipca 1992 r.). Zatem należałoby wnosić, iż bez względu

na błędne stanowisko organu rentowego i Sądu I instancji w sprawie niewliczenia do

łącznej kwoty dochodu wnioskodawcy uzyskanego w 1996 r. zarobków z tytułu

wykonywania umowy zlecenia, oświadczenie wnioskodawcy z 2 października 1996 r. o

zamiarze osiągania w tym roku dochodów powodujących zmniejszenie wypłaty należnej

mu renty inwalidzkiej, nie powinno mieć wpływu na realizację przez organ rentowy jego

świadczeń w 1997 r.

Sąd Najwyższy zważył co następuje:

- 7 -

Ma rację Sąd Apelacyjny, iż błędne jest stanowisko Sądu Wojewódzkiego, że

skoro wnioskodawca nie podlegał obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu z tytułu

wykonywanej pracy na podstawie umowy zlecenia, to wynagrodzenie jakie uzyskiwał z

tytułu tej umowy nie podlega wliczeniu do dochodu mającego wpływ na zmniejszenie

jego świadczenia rentowego. Przeciwko takiemu stanowisku przemawia bowiem: 1)

przepis art. 24 ust. 2 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji, według

którego prawo do świadczeń emerytalno-rentowych ulega zawieszeniu lub świadczenia

te ulegają zmniejszeniu na zasadach określonych w ust. 3 - 6 także w odniesieniu do

osób osiągających wynagrodzenie lub dochód z pracy zarobkowej albo pozarolniczej

działalności gospodarczej, wyłączonych z obowiązku ubezpieczenia społecznego z

tytułu ustalenia prawa do emerytury lub renty; 2) § 1 ust. 2 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r. w sprawie szczegółowych zasad

zawieszenia lub zmniejszenia emerytur i rent, według którego dochody, o których mowa

w ust. 1 pkt 3 (chodzi o dochody z tytułu pracy wykonywanej na podstawie umowy

agencyjnej lub umowy zlecenia), uwzględnia się również, gdy emeryt lub rencista nie

podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego, ponieważ ma ustalone prawo do

emerytury (renty) lub jest ubezpieczony z innego tytułu. W myśl § 2 ust. 1 tego

rozporządzenia dochód osiągany z dwóch lub więcej tytułów wymienionych w § 1

sumuje się. Nie uzasadnione zatem było odwołanie się przez Sąd Wojewódzki do art. 2

ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 19 grudnia 1975 r. o ubezpieczeniu społecznym osób

wykonujących pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia. Słusznie

także podkreślił Sąd Apelacyjny, iż zasada rocznego rozliczenia świadczeń wypłacanych

emerytom i rencistom w przypadku osiągania przez nich dochodów z innych źródeł

została wprowadzona z mocy przepisów powołanego wyżej rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej, wydanego w wykonaniu delegacji ustawowej z art. 24 ust. 4

ustawy o rewaloryzacji. Celem takiego uregulowania było umożliwienie rozliczania

świadczeń w okresie dłuższym niż co kwartał, gdyż rozliczanie "kwartalne" byłoby zbyt

uciążliwe zarówno dla organu rentowego, jak i dla świadczeniobiorców .

Wątpliwość Sądu Apelacyjnego sprowadza się natomiast do kwestii, czy oś-

wiadczenie emeryta (rencisty) złożone w danym roku kalendarzowym, iż jego zamiarem

jest osiąganie dochodu powodującego zmniejszenie świadczenia emerytalno-ren-

towego, daje organowi rentowemu podstawę do zmniejszenia świadczenia również w

- 8 -

następnym roku kalendarzowym, a to z uwagi na przepis § 1 ust. 3 i § 6 oraz następne

rozporządzenie Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 22 lipca 1992 r.

Przepis § 1 ust. 3 stanowi, że za dochód osiągany uważa się faktyczny dochód

uzyskany przez emeryta lub rencistę w danym roku kalendarzowym, zaś według § 6 ust.

1 ustalenie, czy dochód emeryta lub rencisty uzasadniał wypłatę świadczenia w pełnej

wysokości, jego zmniejszenie albo zawieszenie, następuje po upływie roku

kalendarzowego na podstawie zawiadomień zakładu pracy i emeryta lub rencisty, o

których mowa § 5. W myśl zaś tego ostatniego przepisu emeryt i rencista zawiadamia

organ rentowy do końca lutego każdego roku o łącznej kwocie dochodu osiągniętego w

ubiegłym roku kalendarzowym.

Sąd Apelacyjny sugeruje, iż związanie organu rentowego oświadczeniem

emeryta i rencisty o zamiarze osiągania dochodów wpływających lub nie wpływających

na wysokość pobieranych świadczeń powinno dotyczyć okresu będącego podstawą

rozliczenia, tj. danego roku kalendarzowego. Zdaniem Sądu Najwyższego, dla

rozstrzygnięcia niniejszej sprawy udzielenie odpowiedzi wprost na sformułowane za-

gadnienie i sugestię Sądu jednak nie jest konieczne. Wykracza ono bowiem poza stan

faktyczny sprawy, a jak Sąd Najwyższy wielokrotnie już wyjaśniał, uchwała stanowiąca

odpowiedź na przedstawione zagadnienie powinna być dostosowana do stanu

występującego w sprawie. W niniejszej sprawie poza sporem jest, iż wnioskodawca w

oświadczeniu z dnia 2 października 1996 r. poinformował organ rentowy, że podejmuje

pracę na podstawie umowy zlecenia i zamierza osiągnąć dochód w wysokości

powodującej zmniejszenie świadczenia rentowego. Zmniejszenie przez organ rentowy

wypłaconego świadczenia było więc uprawnione. Wniosek o podjęcie wypłaty renty w

pełnej wysokości - wobec ustania z dniem 31 marca 1996 r. zatrudnienia wykony-

wanego na podstawie umowy zlecenia - wnioskodawca złożył dopiero w dniu 13

kwietnia 1997 r. Organ rentowy był więc do tego czasu w posiadaniu poprzedniego

oświadczenia wnioskodawcy o wykonywaniu zatrudnienia powodującego zmniejszenie

jego renty inwalidzkiej. Dlatego był uprawniony wypłacać nadal rentę w zmniejszonej

wysokości. Jednakże z chwilą otrzymania oświadczenia wnioskodawcy o zaprzestaniu z

dniem 31 marca 1996 r. zatrudnienia "powodującego zmniejszenie renty", co zostało

potwierdzone odpowiednimi zaświadczeniami, zaistniała podstawa do wydania decyzji

również odnośnie do prawa wnioskodawcy do pobierania renty w pełnej wysokości za

- 9 -

miesiąc styczeń, luty i marzec 1997 r. i wypłacenia wyrównania. Nie można

zaakceptować stanowiska organu rentowego, że wnioskodawca na wyrównanie

świadczenia do pełnej wysokości za I kwartał 1997 r. musi czekać aż do zakończenia

tego roku. Byłoby to z oczywistym dla niego pokrzywdzeniem, na co trafnie zwrócił

uwagę Sąd Wojewódzki, powołując się na inflację.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy stwierdza, iż oświadczenie rencisty

o zamiarze osiągania dochodu powodującego zmniejszenie świadczenia uprawnia

organ rentowy do jego zmniejszenia do czasu zmiany treści tego oświadczenia, chyba

że z dokumentów lub deklaracji o osiąganych dochodach wynika utrzymywanie się

ustawowych przesłanek zmniejszenia świadczenia.

========================================