II UKN 263/97

Wyrok z dnia 18 lutego 1998 r.

II UKN 263/97

W sytuacji, gdy istnieje wątpliwość czy sprawa o to samo roszczenie

między tymi samymi stronami została już prawomocnie osądzona, zaskarżone

kasacją orzeczenie podlega uchyleniu, a sprawa przekazaniu do ponownego

rozpoznania, niezależnie od powołanej podstawy zaskarżenia.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Stefania

Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższego po rozpoznaniu w dniu 6 lutego 1998 r. sprawy z wniosku

Tadeusza J. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w K. o za-

siłek chorobowy, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Krakowie z dnia 11 lutego 1997 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i poprzedzający go wyrok Sądu Wojewódzkie-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 5 czerwca 1996 r. [...] i

sprawę przekazał temuż Sądowi do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z 1 lipca 1995 r. [...] ZUS - Oddział w K., zobowiązał Tadeusza J. do

zwrotu kwoty 5.731,61 zł stwierdzając, iż kwota ta wypłacona z tytułu zasiłku choro-

bowego za wyszczególnione w decyzji okresy w czasie od 2 lutego 1993 r. do 7

marca 1995 r. nie przysługiwała mu, ponieważ na mocy decyzji organu rentowego

[...] został z dniem 1 stycznia 1992 r. wyłączony z ubezpieczenia z tytułu zatrudnienia

w PPW „J.” NKP. W decyzji z 1 lipca 1995 r. wyszczególniono, między innymi, okres

zasiłkowy od 15 marca do 12 listopada 1993 r. Inną decyzją z tej samej daty [...]

organ rentowy odmówił Tadeuszowi J. prawa do zasiłku chorobowego za okresy: 17

marzec - 15 kwiecień 1995 r., 18 kwiecień - 10 czerwiec 1995 r. i 14 - 26 czerwiec

1995 r.

2

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych wnioskodawca domagał się ustalenia prawa do zasiłku chorobowego i odstą-

pienia od „egzekucji”.

W odpowiedzi na odwołanie organ rentowy stwierdził, że skoro decyzją z 13

maja 1995 r. wnioskodawca został wyłączony z ubezpieczenia społecznego, to brak

jest podstawy do przyznania zasiłku chorobowego.

Wyrokiem z dnia 5 czerwca 1996 r. Sąd Wojewódzki oddalił odwołanie od obu

przytoczonych wyżej decyzji z tym, iż mylnie określił, że decyzja [...] wydana została

27 czerwca 1995 r. (ta data została określona w decyzji jako data zgłoszenia rosz-

czenia przez wnioskodawcę). W uzasadnieniu wyroku Sąd podał co następuje:

Prawomocnym wyrokiem z dnia 6 grudnia 1995 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach oddalił odwołanie wnioskodawcy w

sprawie o ustalenie obowiązku ubezpieczenia społecznego, podzielając stanowisko

pozwanego ZUS-u w kwestii wyłączenia wnioskodawcy z obowiązku ubezpieczenia

społecznego z dniem 1 stycznia 1992 r. [...] Rozstrzygnięcie powyższe, zdaniem

Sądu, ma istotne znaczenie w przedmiotowej sprawie, bowiem zgodnie z treścią art.

art. 5 i 6 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpie-

czenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz. U. z 1983 r.

Nr 30, poz. 143 ze zm.) - zasiłek chorobowy przysługuje pracownikowi, który stał się

niezdolny do pracy z powodu choroby w czasie trwania zatrudnienia lub w okreś-

lonym czasie (do trzech miesięcy) po ustaniu zatrudnienia. Ponieważ wnioskodawca

nie był objęty obowiązkiem ubezpieczenia społecznego w PPW „J.” od dnia 1 stycz-

nia 1992 r. przedmiotowe zasiłki chorobowe mu nie przysługują. Wnioskodawca w

wymienionym Przedsiębiorstwie był zatrudniony na podstawie umowy o pracę na

stanowisku Prezesa Zarządu „J.” SA z tym, że w 1993 r. w wymiarze 1/2 etatu [...].

Powoływanie się wnioskodawcy, że mimo zaprzestania przez „J.” SA prowadzenia

działalności gospodarczej w 1991 r. był on nadal zatrudniony na podstawie umowy o

pracę, a więc podlegał obowiązkowi ubezpieczenia, jest chybione. Wnioskodawca

wyjaśnił przed Sądem, między innymi, że aczkolwiek po 1 styczniu 1992 r. Przed-

siębiorstwo nie prowadziło już produkcji ani usług, jednak on, jako Prezes tegoż

przedsiębiorstwa, prowadził sprawy rozliczeniowe. Umowa o pracę zawarta z preze-

sem Zarządu SA jest ważna, jeżeli zakres jej obowiązków nie obejmuje prowadzenia

i reprezentowania spółki. Wnioskodawca po zaprzestaniu prowadzenia działalności

3

„J.” SA nie mógł być objęty systemem pracowniczego ubezpieczenia społecznego, a

umowa, na którą się powołuje, jest nieważna z mocy prawa.

W rewizji Tadeusz J. zarzucił niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych

dla rozstrzygnięcia sprawy i wnosił o zmianę wyroku lub jego uchylenie oraz przeka-

zanie sprawy Sądowi pierwszej instancji do ponownego rozpoznania. W szczególno-

ści twierdził, że kwestia jego podlegania pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu

była wielokrotnie rozpatrywana przez sądy „przy okazji różnych spraw”, a ustalenia w

tym zakresie były niejednolite. Jeszcze wyrokiem z 2 czerwca 1995 r. [...],

zatwierdzonym przez Sąd Apelacyjny w Krakowie wyrokiem z 13 grudnia 1995 r. [...],

uznano jego zatrudnienie w charakterze pracownika „J.” SA, oddalając odwołanie od

decyzji ZUS z 14 stycznia 1994 r. obniżającej wysokość zasiłku chorobowego za

okres od 6 lutego do 12 listopada 1993 r. z powodu wykonywania pracy.

Wyrokiem z 11 lutego 1997 r. [...] Sąd Apelacyjny w Krakowie oddalił rewizję.

W motywach wyroku Sąd Apelacyjny podał, iż Sąd Wojewódzki zaskarżonym

wyrokiem oddalił odwołanie wnioskodawcy od decyzji Oddziału ZUS w K. z 1 lipca

1995 r. odmawiającej mu prawa do zasiłku chorobowego za okresy: 13 marzec - 15

kwiecień, 18 kwiecień - 10 czerwiec i 14-26 czerwiec 1995 r. W rozważaniach zaś

wywiódł, iż okolicznością istotną dla rozstrzygnięcie rozpoznawanej sprawy było

ustalenie, czy niezdolność wnioskodawcy do pracy powstała w okresie zatrudnienia,

co jest równoznaczne z okresem podlegania ubezpieczeniu społecznemu. Prawo-

mocnym wyrokiem z 6 grudnia 1995 r. [...], wywiódł dalej Sąd Apelacyjny, Sąd Wo-

jewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach orzekł, iż od dnia 1

stycznia 1992 r. wnioskodawca nie pozostawał w stosunku pracy ze Spółką „J.” i nie

podlegał od tej daty obowiązkowi ubezpieczenia pracowniczego. Wyrok ten korzysta

z powagi rzeczy osądzonej (art. 366 KPC) i wiąże wszystkie sądy w zakresie objętym

jego merytorycznym rozstrzygnięciem (art. 365 KPC). Samo ustalenie tego faktu wy-

starczyło do oddalenia odwołania od decyzji organu rentowego. Odwołujący się

twierdzi, że złożył wniosek o zaskarżenie wyroku [...] środkami nadzwyczajnymi. Je-

żeli więc wyrok ten zostanie uchylony lub zmieniony, będzie to także podstawą do

wzruszenia zaskarżonego rewizją wyroku rozstrzygającego sprawę odmowy wypła-

cenia zasiłku chorobowego.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego z 11 lutego 1997 r. Tadeusz J. złożył kasację z

wnioskiem o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

Wojewódzkiego z 5 czerwca 1996 r. [...] i przekazanie sprawy temuż Sądowi do po-

4

nownego rozpoznania. Kasacja zarzuciła: 1. naruszenie prawa materialnego przez

niewłaściwe zastosowanie art. 63 KP - w następstwie stwierdzenia, iż po dniu 1

stycznia 1992 r. wnioskodawca nie pozostawał w ubezpieczeniu społecznym w wyni-

ku wygaśnięcia (nieistnienia) po tym terminie stosunku pracy (umowy o pracę). 2.

naruszenia przepisów postępowania poprzez niezastosowanie art. 11 KPC, na sku-

tek czego nastąpiło niekorzystne dla wnioskodawcy rozstrzygnięcie sporu. W uza-

sadnieniu kasacji wywiedziono, między innymi, iż Sąd „niewłaściwie do przedmiotu

sprawy” stwierdził wygaśnięcie stosunku pracy w myśl art. 63 KP, czego konsek-

wencją była konkluzja o braku ubezpieczenia społecznego po dniu 1 stycznia 1992 r.

Zakład pracy istniał bowiem nadal i stosunek pracy także. Ponadto w tej samej kwes-

tii, tj. dotyczącej istnienia umowy o pracę wnioskodawcy po dniu 1 stycznia 1992 r.,

wypowiedział się także sąd karny obu instancji, dochodząc do diametralnie

odmiennego stwierdzenia niż sąd ubezpieczeń społecznych.

I tak: Sąd Rejonowy w Kielcach Wydział Karny w wyroku z dnia 22 stycznia

1996 r. [...], utrzymanym następnie przez Sąd Wojewódzki w Kielcach Wydział Karny

w dniu 23 października 1996 r. [...] stwierdził, iż wnioskodawca jest winnym tego, że

będąc po 1 stycznia 1992 r. pracownikiem w Spółce „J.” SA i Prezesem Zarządu nie

odprowadził zaliczki na podatek dochodowy należnej z tytułu swego zatrudnienia.

Wnioskodawca po otrzymaniu powyższego wyroku Sądu Wojewódzkiego w dniu 22

listopada 1996 r., pismem z dnia 4 lutego 1997 r. powiadomił o treści tego wyroku

Sąd Apelacyjny w Krakowie rozpoznający sprawę w trybie rewizyjnym. Wnioskodaw-

cy nie jest znane, czy to pismo dotarło do wymienionego Sądu przed, czy po ogło-

szeniu wyroku z dnia 11 lutego 1997 r. Wnioskodawca podkreśla, że u podstawy

rozstrzygnięć obu „pionów Sądów”, tj. karnych i ubezpieczeń społecznych był ten

sam stosunek prawny, z którego wynikały różne konsekwencje, a więc zarówno w

sferze prawa karnego, jak i ubezpieczeń społecznych. Tym stosunkiem prawnym był

stosunek pracy, zaś dopiero pochodnym tego stosunku, z niego wynikającym było

ubezpieczenie społeczne. Skoro więc sąd karny stwierdził, że po dniu 1 stycznia

1992 r. wnioskodawca był zatrudniony w spółce „J.” SA, to przeciwne stwierdzenie

„Sądu Ubezpieczeń Społecznych” w sprawie [...] pozostaje również w sprzeczności z

treścią art. 11 KPC, wyrażającym zasadę prejudycjalności wyroku sądu karnego.

Niezależnie od tego wnioskodawca podnosi, iż „omawiany” wyrok Sądu Pracy

i Ubezpieczeń Społecznych jest sprzeczny z innym prawomocnym wyrokiem Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, a mianowicie wyrokiem z dnia 2 czerwca 1995 r.

5

[...], utrzymanym w mocy przez Sąd Apelacyjny w dniu 13 grudnia 1995 r. [...]. Na

podstawie tego wyroku w sprawie dotyczącej ubezpieczenia społecznego wniosko-

dawcy zostało jednoznacznie stwierdzone, że również w okresie po 1 stycznia 1992

r. pozostawał on w stosunku pracy w Spółce „J.” SA oraz w następstwie tego stosun-

ku był ubezpieczony i w związku z tym należy mu się zasiłek chorobowy za okres od

6 lutego 1993 r. do 12 listopada 1993 r. Jest rzeczą znamienną, iż wyrok powyższy

ZUS-Oddział w K. zaskarżył w drodze wznowienia postępowania, jednakże skarga o

wznowienie postępowania nie została uwzględniona.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wbrew twierdzeniu kasacji ani Sąd Wojewódzki w wyroku z 5 czerwca 1996 r.

[...], ani Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku nie powołały się na art. 63 KP, w

związku z czym zarzut naruszenia tego przepisu jest chybiony. Także nietrafny jest

zarzut naruszenia art. 11 KPC. Zgodnie z tym przepisem ustalenia wydanego w pos-

tępowaniu karnym prawomocnego wyroku skazującego co do popełnienia przestęps-

twa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym. Wnioskodawca - jak sam utrzymuje -

został skazany wyrokiem sądu karnego za nieodprowadzenie zaliczki na podatek

dochodowy należnej z tytułu swego zatrudnienia po dniu 1 stycznia 1992 r. Tylko w

tym zakresie wyrok ten ma moc wiążącą; nie dotyczy to jednak sprawy będącej

przedmiotem niniejszego postępowania.

Mimo powyższego Sąd Najwyższy nie oddalił kasacji, a to z następujących

powodów. Zgodnie z art. 391

11

KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach

kasacji, bierze jednak z urzędu pod uwagę nieważność postępowania. Strony mogą

przytaczać nowe uzasadnienie podstaw kasacyjnych.

W wyroku z 5 czerwca 1996 r. [...] Sąd Wojewódzki wymienił obie zaskarżone

przez wnioskodawcę decyzje noszące datę 1 lipca 1995 r. Treść tych decyzji została

dokładnie podana na początku uzasadnienia. Sąd Wojewódzki uznał, że skoro

wnioskodawca został wyłączony z pracowniczego ubezpieczenia społecznego po

dniu 1 stycznia 1992 r., to jego odwołanie od obu tych decyzji nie ma usprawiedli-

wionych podstaw. Sąd Apelacyjny zaskarżonym wyrokiem oddalił rewizję od wyroku

Sądu Wojewódzkiego, jednakże w uzasadnieniu wyroku odniósł się tylko do decyzji z

dnia 1 lipca 1995 r. odmawiającej wnioskodawcy prawa do zasiłku chorobowego za

okresy: od 13 marca do 15 kwietnia , od 18 kwietnia do 10 czerwca oraz od 14

6

czerwca do 26 czerwca 1995 r. W uzasadnieniu wyroku, poza ogólnym stwierdze-

niem, że prawomocnym wyrokiem z 6 grudnia 1995 r. [...] Sąd Wojewódzki-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach orzekł, że od dnia 1 stycznia 1992 r.

Tadeusz J. nie pozostawał w stosunku pracy ze Spółką „J.” i nie podlegał od tej daty

obowiązkowi ubezpieczenia pracowniczego, brak jest ustosunkowania się do żąda-

nia organu rentowego zwrotu kwoty 5.l731,61 zł, czego dotyczy druga decyzja z tej

samej daty. Jest to uchybienie Sądu, które mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy - gdy chodzi o żądanie zwrotu wypłaconej kwoty tytułem zasiłku chorobowe-

go za okres od 15 marca do 12 listopada 1993 r.

Z powołanego w kasacji wyroku Sądu Apelacyjnego w Krakowie z dnia 13

grudnia 1995 r. [...] (zapadłego przed datą wyroku Sądu Wojewódzkiego i Sądu

Apelacyjnego, wydanych w niniejszej sprawie) wynika, że Sąd ten oddalił rewizję

organu rentowego od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Kielcach z 28 czerwca 1995 r. [...], którym Sąd Wojewódzki przyznał

Tadeuszowi J. zasiłek chorobowy za okres od 12 maja do 25 maja 1993 r. oraz zo-

bowiązał ZUS-Oddział w K. do wyrównania kwot zasiłków wypłaconych mu w okresie

od 26 maja do 12 listopada 1993 r. z potrąceniem ich 25%. Z uzasadnień wyroków

Sądów obu instancji wynika, że wnioskodawca w tym okresie był traktowany jako

pracownik, przy czym zwolnienie lekarskie dotyczyło pracy najemnej. Skarga ZUS-

Oddziału w K. o wznowienie postępowania od wyroku Sądu Apelacyjnego z 13 grud-

nia 1995 r. [...], została odrzucona postanowieniem tegoż Sądu z 27 czerwca 1996 r.

[...]. W świetle powyższego istotne wątpliwości - bez bliższego wyjaśnienia organu

rentowego - nasuwa żądanie zwrotu kwoty wypłaconego zasiłku za cały okres od 15

marca do 12 listopada 1993 r. W kwocie tej niewątpliwie mieści się kwota zasiłku za

okres od 26 marca do 12 listopada 1993 r., a w tym przedmiocie - wydaje się - że

można mówić o powadze rzeczy osądzonej (art. 379 pkt 3 KPC). Żaden z Sądów

orzekających w niniejszej sprawie nie miał tego na uwadze.

W rozpoznawanej sprawie istota sporu sprowadza się do tego, czy wniosko-

dawca w latach 1993-1995 był pracownikiem Spółki „J.” SA, a w konsekwencji, czy z

tego tytułu podlegał pracowniczemu ubezpieczeniu społecznemu. Orzeczenia wy-

dawane przez Sądy, rozstrzygające poszczególne sprawy odnoszące się do tej

kwestii, są sprzeczne. Świadczą o tym zarówno wyroki Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach, jak i wyroki Sądu Apelacyjnego. Po-

nadto należy podkreślić, że skoro Sąd Apelacyjny w zaskarżonym wyroku nie odniósł

7

się do odmiennego, wcześniejszego wyroku tegoż Sądu z 13 grudnia 1995 r. i po-

przedzającego go wcześniejszego wyroku Sądu Wojewódzkiego z 29 czerwca 1995

r., to należy wnioskować, iż nie miał wiadomości o tych orzeczeniach.

Mając to na uwadze Sąd Najwyższy uznał za usprawiedliwiony wniosek kasa-

cji o uchylenie zaskarżonego wyroku i poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach. W ponownym postępo-

waniu niezbędne jest bowiem zapoznanie się z całokształtem materiału dowodowego

sprawy i ponowne jego rozważenie, w tym także z wyrokiem Sądu Wojewódzkiego w

Kielcach - Wydziału Cywilnego z 27 czerwca 1997 r. [...], zasądzającym od wniosko-

dawcy na rzecz Skarbu Państwa - Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w K.

odpowiednie kwoty z tytułu nieuiszczonych składek na ubezpieczenie społeczne za

pracowników Spółki „J.” w okresie od sierpnia 1990 r. do lutego 1994 r. Z pozwem w

tej sprawie przeciwko wnioskodawcy jako prezesowi Spółki „J.” wystąpił w dniu 7

maja 1994 r. ZUS-Oddział w K., żądając zasądzenia 160.572,54 zł. Sąd Wojewódzki

zasądził 150.572,54 zł wraz z odsetkami i kosztami procesu. Wnioskodawca twierdzi,

że w tej kwocie zostały uwzględnione także składki od jego wynagrodzenia.

Z tych względów orzeczono jak w sentencji wyroku na mocy art. 393

13

KPC.

========================================