II UKN 539/97

Wyrok z dnia 4 marca 1998 r.

II UKN 539/97

Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Stefania Szymańska, Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 marca 1998 r. sprawy z wniosku

Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowego "M." Spółki Akcyjnej w L. przeciwko Za-

kładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w L. o wymiar składki na ubezpiecze-

nie społeczne, na skutek kasacji Ministra Sprawiedliwości [...] od wyroku Sądu Ape-

lacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 30 maja 1996 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Minister Sprawiedliwości wniósł - na podstawie art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 1

marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezy-

denta Rzeczypospolitej Polskiej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu ukła-

dowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w

sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 43, poz. 189, powoły-

wanej dalej jako ustawa nowelizująca KPC) - kasację od prawomocnego wyroku

Sądu Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 30

maja 1996 r. [...], oddalającego rewizję Przedsiębiorstwa Produkcyjno-Handlowego

„M.” Spółki Akcyjnej w L. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Lublinie z dnia 19 lutego 1996 r. [...], oddalającego odwołanie zainte-

resowanego Przedsiębiorstwa od decyzji Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecz-

nych w L. z dnia 12 kwietnia 1995 r. i z dnia 22 maja 1995 r., wymierzających dodat-

kową składkę na ubezpieczenia społeczne z powodu pogorszenia się warunków

pracy w tym zakładzie. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono rażące naruszenie

prawa, a w szczególności przepisów art. 3 § 2 KPC (w brzmieniu obowiązującym do

dnia 1 lipca 1996 r.) oraz art. 11 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 25 listopada 1986 r. o or-

2

ganizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz. U. z 1989 r.,

Nr 25, poz. 137 ze zm.) w związku z § 5 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania skła-

dek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz. U. z 1993 r. Nr 68,

poz. 330 ze zm., powoływane dalej jako rozp. z 29.01.1990 r.), a nadto naruszenie

interesu Rzeczypospolitej Polskiej przez podważenie zaufania do sprawiedliwego

rozpatrzenia sprawy przez niezawisły sąd, domagając się orzeczenia kasatoryjnego.

W uzasadnieniu kasacji podkreślono, że wnioski uprawnionych inspektorów

pracy, którzy mogą występować do ZUS o wymierzenie dodatkowej składki na ubez-

pieczenie społeczne w wysokości 7% podstawy wymiaru składki na ubezpieczenie

społeczne pracowników zakładów pracy, w których stwierdzono pogorszenie warun-

ków pracy, nie są decyzjami administracyjnymi, które mogą podlegać kontroli sądo-

wej. Takiej kontroli powinna podlegać decyzja Oddziału ZUS o wymierzeniu dodat-

kowej składki, która nie ma charakteru decyzji uznaniowej, dlatego w sądowym pos-

tępowaniu dowodowym wymaga zweryfikowania przesłanek jej wydania, w szczegól-

ności zbadania czy w zainteresowanym Przedsiębiorstwie nastąpił wzrost liczby wy-

padków przy pracy oraz wzrost wskaźnika ich częstotliwości i ciężkości

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacja Ministra Sprawiedliwości została wniesiona od prawomocnego

wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 30 maja 1996 r., a zatem dotyczyła

orzeczenia wydanego przed dniem 1 lipca 1996 r. tj. przed wejściem w życie ustawy

nowelizującej KPC. Zgodnie z normatywnym brzmieniem art. 12 ust. 1 tej ustawy

Minister Sprawiedliwości może zaskarżyć w drodze kasacji takie orzeczenie w

okresie dwóch lat od wejścia w życie tej ustawy, jednakże na podstawach i w

terminach, które były przewidziane dla rewizji nadzwyczajnej. Oznacza to, że

wniesiona kasacja z dnia 13 listopada 1997 r. powinna koncentrować swoje zarzuty

na naruszeniu interesu Rzeczypospolitej Polskiej, skoro wiążące w takiej sprawie

podstawy i terminy, które były przewidziane dla rewizji nadzwyczajnej - wymagały od

Sądu Najwyższego oddalenia takiej kasacji także wówczas, gdy została ona złożona

po upływie sześciu miesięcy od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia,

chyba że orzeczenie to naruszało interes Rzeczypospolitej (art. 421 § 2 KPC sprzed

3

nowelizacji). W konsekwencji wobec wniesienia kasacji na podstawie art. 12 ust. 1

ustawy nowelizującej KPC z przekroczeniem sześciomiesięcznego terminu od

uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia, co miało miejsce w rozpoznawanej

sprawie, konieczne było wykazanie nie tyle lub nie tylko, że zaskarżony wyrok rażąco

naruszył prawo, ale przede wszystkim, iż orzeczenie to naruszyło interes

Rzeczypospolitej Polskiej.

Oceniając merytorycznie zasadność kasacji Sąd Najwyższy podzielił wywody

Ministra Sprawiedliwości w kwestii rażącego naruszenia prawa przez niewyjaśnienie

sprawy zgodnie z zasadami prawdy obiektywnej (art. 3 § 2 KPC sprzed nowelizacji),

w stopniu koniecznym do stanowczego rozstrzygnięcia sporu (art. 316 § 1 KPC

sprzed nowelizacji) - merytorycznych przesłanek decyzji organu rentowego o wymie-

rzeniu dodatkowej składki na ubezpieczenia społeczne na podstawie § 5 ust. 1-2 i 4

rozp. z 29.01.1990 r. W tym zakresie trafne i przekonujące były argumenty Ministra

Sprawiedliwości, że wymierzenie dodatkowej składki w wysokości 7% podstawy wy-

miaru składki na ubezpieczenie społeczne pracowników zakładów pracy, w których

okręgowy inspektor pracy Państwowej Inspekcji Pracy lub państwowy wojewódzki

inspektor sanitarny stwierdzą pogorszenie warunków pracy, wyrażone we wzroście

zagrożenia ze strony warunków środowiska pracy w postaciach normatywnie okreś-

lonych w pkt. 1-4 § 5 ust. 1 rozp. z 29.01.1990 r., podlega merytorycznej sądowej

weryfikacji wskazanych przyczyn wymierzenia dodatkowej sankcyjnej składki na

ubezpieczenie społeczne.

W ocenie składu orzekającego w rozpoznawanej sprawie już sam wniosek

uprawnionych organów o wymierzenie dodatkowej sankcyjnej składki na ubezpie-

czenie społeczne podlega merytorycznej kontroli ZUS, który wstępnie powinien zwe-

ryfikować zasadność wniosku uprawnionego organu, albowiem wydaje w sprawie

własną decyzję, za którą przyjmuje odpowiedzialność i której zasadność podlega

merytorycznej kontroli w postępowaniu sądowym. W szczególności w razie sądowe-

go potwierdzenia się bezzasadności takiej decyzji i uwzględnienia odwołania organ

rentowy może być obciążony kosztami zastępstwa procesowego zainteresowanego

pracodawcy, zasądzanych z reguły w znacznej wysokości z uwagi na wartość

przedmiotu sporu. Wprawdzie w judykaturze Sądu Najwyższego wypowiedziany zos-

tał pogląd, że wydając decyzję o wymierzeniu takiej dodatkowej składki na ubezpie-

czenie społeczne pracowników ZUS działa na wniosek uprawnionych organów i nie

ma obowiązku kontrolowania czy i w jakim zakresie doszło do istotnego pogorszenia

4

się szkodliwych, wypadkowych lub chorobowych warunków pracy (por. wyrok SN z

dnia 14 lutego 1997 r., II UKN 79/97, OSNAPiUS 1997 nr 21 poz. 424), to nie ma

wątpliwości, iż złożenie odwołania od takiej decyzji składkowej - już z samej istoty

tego procesowego środka zaskarżenia - uruchamia sądową kontrolę prawidłowości

jej wydania oraz wymaga zweryfikowania w postępowaniu dowodowym merytorycz-

nych przesłanek leżących u podłoża wymierzenia dodatkowej składki. Nie może za-

tem podlegać kwestii, że ani wniosek uprawnionego organu, ani decyzja ZUS o wy-

mierzeniu dodatkowej składki sankcyjnej nie mogą być oparte na dowolnej lub arbi-

tralnej ocenie co do rzeczywistego występowania prawnie określonych przesłanek

uzasadniających wymierzenie dodatkowej składki na ubezpieczenie społeczne. Tym

bardziej prawidłowość i zasadność wydanej decyzji składkowej podlega merytorycz-

nej weryfikacji w postępowaniu sądowym z zakresu ubezpieczeń społecznych na

skutek wniesionego odwołania, co istotnie obligowało sądy orzekające w rozpozna-

wanej sprawie do merytorycznej kontroli zakwestionowanej decyzji, a nieprzeprowa-

dzenie takiej weryfikacji stanowiło rażące złamanie wyżej sygnalizowanych przepi-

sów prawa.

Równocześnie jednak Sąd Najwyższy nie podzielił twierdzenia Ministra Spra-

wiedliwości, że w rozpoznawanej sprawie doszło do naruszenia interesu Rzeczypos-

politej Polskiej, co byłoby konieczne dla uwzględnienia kasacji złożonej po upływie

sześciomiesięcznego terminu od uprawomocnienia się zaskarżonego orzeczenia.

Należało bowiem zwrócić uwagę, że uchybienie tego terminu miało związek z bezza-

sadnym i z tego powodu bezskutecznym podejmowaniem przez zainteresowane

Przedsiębiorstwo kroków prawnych, zmierzających do zaskarżenia wyroku Sądu

Apelacyjnego przez dwukrotne złożenie w sprawie niedopuszczalnych kasacji oraz

odpowiednio procesowo niedopuszczalnych zażaleń na postanowienia o odrzuceniu

wnoszonych kasacji. Stosowne procedury sądowe w tym zakresie zakończyło dopie-

ro postanowienie Sądu Apelacyjnego w Lublinie z dnia 10 lutego 1997 r. Takie w

istocie rzeczy zawinione zachowania procesowe zainteresowanego Przedsiębiorstwa

spowodowały uchybienie sześciomiesięcznego terminu do skutecznego zakwestio-

nowania przez Ministra Sprawiedliwości zaskarżonego orzeczenia z uwagi na oczy-

wiście rażące naruszenie prawa. Te okoliczności dyskwalifikowały jednak zarzut na-

ruszenia interesu Rzeczypospolitej, upatrywany przez Ministra Sprawiedliwości w

podważeniu zaufania do sprawiedliwego rozpatrzenia indywidualnej sprawy przez

niezawisłe sądy, jeżeli zważy się, iż dalszą drogę do sądowego merytorycznego roz-

5

patrzenia sprawy wymierzenia dodatkowej sankcyjnej składki na ubezpieczenie spo-

łeczne pracowników wnioskodawca utracił wskutek wyżej sygnalizowanych własnych

uporczywych i bezzasadnych zachowań procesowych. Równocześnie z uwagi na

szczególny charakter rozpoznawanej sprawy, dotyczącej obciążenia pracodawcy

dodatkową składką sankcyjną na ubezpieczenie społeczne pracowników, to bez

względu na potwierdzone rażące naruszenie prawa - wydane orzeczenie w jednost-

kowej sprawie, związanej ze społecznym przeciwdziałaniem istotnym zagrożeniom

ze strony szkodliwych, wypadkowych lub chorobowych warunków środowiska pracy,

jakie niewątpliwie w zainteresowanym Przedsiębiorstwie występowały (choć w bliżej

nie zbadanym zakresie), nie mogło naruszać interesu Rzeczypospolitej Polskiej w

ujęciu normatywnym art. 417 § 1 KPC (sprzed nowelizacji).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art.

421 § 2 KPC (sprzed nowelizacji) w związku z art. 12 ust. 1 ustawy nowelizującej

KPC.

========================================