III ZP 3/98

Uchwała z dnia 11 marca 1998 r.

III ZP 3/98

Przewodniczący SSN: Andrzej Wasilewski, Sędziowie SN: Andrzej Kijowski

(sprawozdawca), Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Piotra

Wiśniewskiego, w sprawie z powództwa Heleny D. przeciwko U.-E. Ochronie Środo-

wiska - Technice Spółce z o.o. w K.K. o zapłatę, po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 11 marca 1998 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wo-

jewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu postanowieniem z dnia 18

grudnia 1997 r. [...] - do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC

Czy warunki pracy i płacy wynikające z normatywnych uregulowań szczegól-

nych stanowią składnik warunków indywidualnych umów o pracę, a w związku z tym,

czy są one wiążące dla nowego pracodawcy w stosunku do pracowników przyjętych

w trybie art. 23

1

§ 2 KPC (przed nowelizacją) ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Uprawnienie do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród

przysługujące na podstawie przepisów ustawy z dnia 10 lipca 1985r. o rocz-

nych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach

organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz. U. Nr 32,

poz. 141 ze zm.) stanowi element treści stosunku pracy pracowników zakładu

pracy przejętego w trybie art. 23

1

KP i wiąże nowego pracodawcę do czasu

zmiany treści tego stosunku.

U z a s a d n i e n i e

Przedmiotowe zagadnienie prawne wyłoniło się w następujących okolicznoś-

ciach faktycznych:

2

Powódka Helena D. w pozwie skierowanym przeciwko „U.-E.” Ochrona Śro-

dowiska - Technika Spółka z o.o. w K.-K. domagała się zasądzenia nagrody z zakła-

dowego funduszu nagród za styczeń i luty 1996 r. wraz z ustawowymi odsetkami od

dnia 1 kwietnia 1997 r. W uzasadnieniu tego żądania podniosła, że pozwana spółka

jest na podstawie art. 23

1

KP prawnym następcą Zakładu Gospodarki Komunalnej w

N., dlatego powinna wobec przejętych pracowników stosować obowiązujący w tym

Zakładzie regulamin wypłaty rocznych nagród ze wspomnianego funduszu. Pozwana

domagała się natomiast oddalenia powództwa, twierdząc, że doszło wprawdzie do

przejęcia przez nią pracowników Zakładu Gospodarki Komunalnej w N. z zachowa-

niem dotychczasowych warunków umów o pracę przez okres 15 miesięcy od dnia

zawarcia umowy o przekazaniu funkcji i sprzedaży tego Zakładu, lecz rzeczone wa-

runki nie obejmowały świadczeń wynikających z aktów normatywnych obowiązują-

cych jedynie kategorię pracodawców, do której należał przejęty Zakład. Świadcze-

niem takim jest nagroda określona w ustawie z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych na-

grodach z zakładowego funduszu nagród w państwowych jednostkach organizacyj-

nych nie będących przedsiębiorstwami państwowymi (Dz. U. Nr 32, poz. 141 ze zm.),

na której przepisach opierał się regulamin powoływany przez powódkę.

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Opolu wyrokiem z dnia 23 września 1997 r. [...],

zasądził od pozwanej Spółki na rzecz powódki kwotę 122,40 zł z ustawowymi odset-

kami od dnia 1 maja 1997 r. i nadała wyrokowi rygoru natychmiastowej wykonalno-

ści. W motywach tego rozstrzygnięcia Sąd Pracy, powołując się na przepis art. 23

1

KP i orzecznictwo Sądu Najwyższego dotyczące jego wykładni w odniesieniu do sy-

tuacji obowiązywania w przejmowanym zakładzie pracy zakładowego systemu wy-

nagradzania, wyraził pogląd, że w razie tego typu przekształceń podmiotowych

wszystkie elementy treści stosunku pracy wiążą nowego pracodawcę aż do czasu ich

ewentualnej zmiany za zgodą pracownika lub w trybie wypowiedzenia zmieniającego.

W trakcie rozpoznawania apelacji pozwanej Spółki, Sąd Wojewódzki-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Opolu uznał, że kluczowe znaczenie dla sprawy

ma zagadnienie prawne: „czy warunki pracy i płacy wynikające z normatywnych ure-

gulowań szczególnych stanowią składnik indywidualnych umów o pracę, a w związku

z tym, czy są one wiążące dla nowego pracodawcy w stosunku do pracowników

przejętych w trybie art. 23

1

§ 2 KP (przed nowelizacją)” i zagadnienie to posta-

nowieniem z dnia 18 grudnia 1997 r. [...] przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozs-

trzygnięcia w trybie art. 390 § 1 KPC. W uzasadnieniu tego postanowienia Sąd Wo-

3

jewódzki stwierdził, że przytoczona kwestia może być rozwiązana w dwojaki sposób.

Pierwsza koncepcja, szeroko ujmująca zakres odniesienia art. 23

1

§ 2 KP (przed no-

welizacją), dopuszczałaby w zakładzie przejmującym dotychczasowy zakład stoso-

wanie uregulowań ustawy z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach, jeżeli regu-

lacje te za pośrednictwem obowiązujących u danego pracodawcy regulaminów we-

szły do treści indywidualnych warunków pracy poszczególnych pracowników. Za ta-

kim stanowiskiem przemawiają dotychczasowe orzecznictwo oraz literatura prawa

pracy, które opowiadały się za maksymalnie szerokim pojmowaniem znaczenia art.

23

1

§ 2 KP dla stosunków pracy.

Możliwa jest jednak obrona tezy zasadniczo przeciwnej i do niej właśnie skła-

nia się Sąd Wojewódzki podkreślając, że Sąd Najwyższy nie wyraził nigdy wyraź-

nego stanowiska w sprawie przejmowania przez nowego pracodawcę indywidual-

nych warunków umowy wynikających z przepisów prawa pracy „obowiązujących wy-

łącznie w zakładzie przejmowanym”. Dotyczy to również wyroku Sądu Najwyższego z

dnia 15 czerwca 1993 r., I PRN 63/93, którego teza głosi, że pracodawcę przejmu-

jącego na zasadzie art. 23

1

§ 2 KP inny zakład pracy wiążą warunki indywidualnych

umów o pracę wynikające z zakładowego systemu wynagradzania obowiązującego w

przejmowanym zakładzie. Cytowana teza nie odnosi się więc wprost do przejęcia

tzw. normatywnych warunków pracy, wobec czego z powołaniem się na to samo

orzeczenie Sąd Rejonowy uwzględnił powództwo, zaś strona pozwana domaga się

jego oddalenia.

Sąd Wojewódzki podkreśla, że adresatem unormowań ustawy z dnia 10 lipca

1985 r. są wyłącznie państwowe jednostki organizacyjne nie będące przedsiębiors-

twami państwowymi, a więc krąg ściśle określonych podmiotów i żaden przepis,

także art. 23

1

§ 2 KP (przed nowelizacją), nie upoważnia organów rozstrzygających

spory pracownicze do poszerzania tego kręgu o innych pracodawców. Dotyczy to

także spółki prawa handlowego zatrudniającej pracowników przejętych z zakładu, w

którym zastosowanie miały przepisy o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu

nagród. Tzw. normatywne warunki pracy są - zdaniem Sądu Wojewódzkiego - „w

wyraźny sposób powiązane z podmiotem, który jest adresatem norm wynikających z

konkretnego przepisu prawa”, więc przejmowanie takich warunków w trybie art. 23

1

§

2 KP budzi poważne wątpliwości i podobnie daleko idący pogląd nie znalazł

odzwierciedlenia w dotychczasowym orzecznictwie.

4

Prokurator Prokuratury Krajowej uczestniczący w posiedzeniu Sądu Najwyż-

szego wniósł o udzielenie na przedstawione zagadnienie prawne odpowiedzi twier-

dzącej, a pełnomocnik pozwanej Spółki o udzielenie odpowiedzi przeczącej.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Na wstępie stwierdzić należy, że przedstawianie Sądowi Najwyższemu zagad-

nień prawnych jest według art. 390 § 1 KPC dopuszczalne tylko przy rozpatrywaniu

apelacji w sprawach, w których nie przysługuje kasacja. Taka sytuacja występuje

właśnie w przedmiotowej sprawie, gdyż należy ona do kategorii spraw o świadczenie,

a wartość przedmiotu zaskarżenia byłaby niższa od pięciu tysięcy złotych (art. 393

pkt 1 KPC). Dopuszczalność przedstawienia zagadnienia i kompetencja do jego

rozstrzygnięcia są więc w tym wypadku bezdyskusyjne.

Natomiast w odniesieniu do meritum przedmiotowego zagadnienia trzeba

zauważyć, że było już ono przedmiotem uchwały Sądu Najwyższego z dnia 24 paź-

dziernika 1997 r., III ZP 35/97 (dotychczas nie opublikowana). Na pytanie dotyczące

wprost obowiązku wypłacenia nagrody z zakładowego funduszu nagród pracowni-

kom zakładu przejętego w trybie art. 23

1

§ 2 KP przez pracodawcę nie będącego

państwową jednostką organizacyjną, Sąd Najwyższy odpowiedział ogólnie, że do

czasu wypowiedzenia warunków pracy lub płacy, pracodawcę wiążą dotychczasowe

warunki umów o pracę. Ze względu na datę podjęcia tej uchwały Sąd Wojewódzki

mógł o niej nie wiedzieć, a na pewno nie znał jej uzasadnienia, chociaż wspomniane

orzeczenie nie wyraża w istocie jakiegoś nowego zapatrywania, tylko konsekwentnie

utrwala i pogłębia tendencję ukształtowaną na tle dotychczasowej wykładni art. 23

1

KP w jego brzmieniu sprzed ustawy z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy - Ko-

deks pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 24, poz. 110). Można by co

najwyżej powiedzieć, że dotychczasowy dorobek judykatury w tym zakresie został we

wspomnianej uchwale odniesiony również do nagrody określonej przepisami ustawy

z dnia 10 lipca 1985 r. o rocznych nagrodach z zakładowego funduszu nagród w

państwowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami pańs-

twowymi (Dz. U. Nr 32, poz. 141 ze zm.), chociaż kwestię tę Sąd Najwyższy ocenił

jako nazbyt kazuistyczną i o nagrodzie wspomniał tylko w uzasadnieniu uchwały, a

jej tezę ograniczył do przytoczenia ugruntowanego poglądu ogólnego, że stosunki

5

pracy pracowników zakładu przejmowanego w trybie art. 23

1

§ 2 KP przechodzą na

nowego pracodawcę w ich dotychczasowej treści, której zmiana wymaga porozumie-

nia stron albo wypowiedzenia zmieniającego.

Treść umownego stosunku pracy jest kształtowana - jak zauważył Sąd Naj-

wyższy w motywach powoływanego w niniejszej sprawie wyroku z dnia 15 czerwca

1993 r., I PRN 63/93 (OSP 1994 z. 5 poz. 95) - nie tylko przez umowę o pracę i ure-

gulowania specyficznych źródeł prawa pracy, ale również przez powszechnie obo-

wiązujące przepisy ustawodawstwa pracy, czyli przepisy Kodeksu pracy i innych

ustaw, ratyfikowanych umów międzynarodowych oraz normatywnych aktów wyko-

nawczych. Innymi słowy, wpływ na treść stosunku pracy mają zarówno czynność

prawna strony, jak też akty normatywne prawa pracy, bez względu na to od jakiego

podmiotu (ów) pochodzą i w jakim trybie zostały ustanowione. Dokonanie czynności

prawnej powoduje przy tym, że do treści kreowanego przez nią stosunku pracy zos-

tają ex lege (art. 56 KC w związku z art. 300 KP) wprowadzone również prawa i

obowiązki określone w aktach normatywnych.

Takim elementem treści stosunku pracy pracowników zatrudnionych w pańs-

twowych jednostkach organizacyjnych nie będących przedsiębiorstwami państwo-

wymi jest między innymi uprawnienie do rocznej nagrody z zakładowego funduszu

nagród. Uprawnienie to oraz odpowiadający mu po stronie pracodawcy obowiązek

wypłacenia nagrody mają ograniczony zasięg podmiotowy i u innych pracodawców,

np. o statusie spółki prawa handlowego, nie mogłyby powstać w sposób pierwotny, a

jedynie w związku z przejęciem państwowej jednostki organizacyjnej w trybie art. 23

1

KP, tzn. w sposób pochodny. Wspomniane przejęcie sprawia bowiem, że przejmu-

jący staje się ex lege pracodawcą w dotychczasowych stosunkach pracy, a więc w

stosunkach o treści ukształtowanej także przez akty normatywne, nie wyłączając

aktów obowiązujących poprzedniego pracodawcę i nie mających skądinąd zastoso-

wania wobec nowego pracodawcy.

Opisana sytuacja będzie trwać dopóty, dopóki nie dojdzie do zmiany treści

umownego stosunku pracy, polegającej w tym wypadku na pozbawieniu pracowni-

ków uprawnienia do rocznej nagrody z zakładowego funduszu nagród, co może

nastąpić w trybie porozumienia stron albo w drodze wypowiedzenia zmieniającego w

zasadzie dopiero po upływie rocznego okresu ochronnego przewidzianego w art.

241

8

KP. Przepis ten stanowi w § 1, że w okresie jednego roku od dnia przejęcia

pracowników przez nowego pracodawcę stosuje się wobec nich postanowienia

6

układu zbiorowego, któremu podlegali przed przejęciem, chociaż pracodawca może

stosować korzystniejsze warunki zatrudnienia. Cytowany przepis odnosi się więc

expressis verbis tylko do postanowień układowych, ale wynikającą zeń normę

ochronną należy w drodze wnioskowania a minori ad maius odnosić również do wa-

runków pracy kształtowanych przez przepisy prawa pracy. Jeżeli bowiem przez okres

jednego roku nowy pracodawca nie może pogorszyć przejętym pracownikom

warunków zatrudnienia wynikających z postanowień układowych, które są z reguły

korzystniejsze od warunków określonych przepisami prawa pracy, to tym bardziej

dotyczy to warunków ustalonych w tych przepisach, wyznaczających z założenia mi-

nimalne standardy pracowniczych uprawnień. Ochrona warunków zatrudnienia gwa-

rantowanych przez przepisy ustawodawstwa pracy, mogłaby natomiast przed upły-

wem roku zostać - w przeciwieństwie do wynikającej z postanowień układowych -

zmniejszona, a nawet uchylona drogą odpowiedniej zmiany przepisów, a więc decy-

zją prawodawcy.

Wskazana wyżej możliwość ma jednak wysoce teoretyczny charakter. Świad-

czy o tym fakt, że ustawa z dnia 12 grudnia 1997 r. o dodatkowym wynagrodzeniu

rocznym dla pracowników jednostek sfery budżetowej (Dz. U. Nr 160, poz. 1080),

która z dniem 1 stycznia 1998 r. zastąpiła poprzednią ustawę z dnia 10 lipca 1985 r.,

jest od niej korzystniejsza dla zainteresowanych pracowników. Mogło się zatem zda-

rzyć, że stosunki pracy pracowników państwowej jednostki organizacyjnej nie będą-

cej przedsiębiorstwem państwowym zostały przez nowego pracodawcę przejęte wraz

z uprawnieniem (lub jego ekspektatywą) do rocznej nagrody z zakładowego fundu-

szu nagród według ustawy z dnia 10 lipca 1985 r., po czym uprawnienie to zostało

na przełomie 1997 i 1998 r. przekształcone w uprawnienie do dodatkowego wyna-

grodzenia rocznego po myśli ustawy z dnia 12 grudnia 1997 r.

Na marginesie dotychczasowych rozważań należy zauważyć, że pozwana w

niniejszej sprawie Spółka „U.-E.” nie kwestionowała w istocie swego obowiązku wy-

płacenia powódce za 1996 r. nagrody przewidzianej w ustawie z dnia 10 lipca 1985

r., a twierdziła jedynie, iż w podstawie obliczenia tej nagrody nie może ze względów

podatkowych uwzględnić wynagrodzeń za styczeń i luty 1996 r., gdyż były one osią-

gnięte w ramach zatrudnienia w byłym Zakładzie Gospodarki Komunalnej w N. Zas-

trzeżenia te są jednak bezpodstawne, gdyż cała nagroda wypłacona powódce za

1996 r., również w części obliczonej od zarobków osiągniętych w styczniu i lutym

tego roku, stanowi dla pozwanej Spółki koszt jej działalności.

7

Z wyżej wskazanych względów Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści wska-

zanej w sentencji.

Notka

Powołana w uzasadnieniu uchwała z dnia 24 października 1997 r., III ZP 35/97, została

opublikowana w OSNAPiUS 1998 nr 16 poz. 474.

========================================