II UKN 568/97

Wyrok z dnia 17 marca 1998 r.

II UKN 568/97

Umowa o pracę zawarta wyłącznie w celu nabycia prawa do wcześniej-

szej emerytury jest pozorna.

Przewodniczący SSN: Maria Tyszel, Sędziowie SN: Roman Kuczyński (spra-

wozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 17 marca 1998 r. sprawy z wniosku

Jana D. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O. o wcześ-

niejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu

z dnia 18 czerwca 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 6 maja 1997 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Opolu oddalił odwołanie Jana D. od decyzji Oddziału ZUS w O. od-

mawiającej przyznania mu wcześniejszej emerytury. Sąd Wojewódzki uznał, że

wnioskodawca, jakkolwiek posiada 40-letni okres zatrudnienia (łącznie z okresami

równorzędnymi i zaliczalnymi) to jednak z uwagi na brak rozwiązania stosunku pracy

w warunkach określonych w przepisach ustawy z 28 grudnia 1989 r. o szczególnych

zasadach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących

zakładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.)

nie nabył prawa do wcześniejszej emerytury. Wnioskodawca bowiem od 1985 r.

prowadził samodzielne gospodarstwo rolne o pow. 9,05 ha, zaś jego brat, u którego

zatrudnił się na 3 miesiące (od 1 października do 31 grudnia 1996 r.) w prowadzo-

nym przez niego jednoosobowo zakładzie kotlarsko-ślusarskim przez ok. 5 lat nie

zatrudniał pracowników. Nie istniała zatem potrzeba ani zatrudnienia wnioskodawcy

- 2 -

ani następnie zwalniania go z przyczyn ekonomicznych, a zawarcie umowy o pracę

dotknięte jest pozornością wyłącznie w celu nabycia uprawnień do wcześniejszej

emerytury, a tym samym w świetle przepisu art. 84 § 1 KC nieważne.

Sąd Apelacyjny we Wrocławiu wyrokiem z dnia 18 czerwca 1997 r. oddalił

apelację wnioskodawcy, całkowicie podzielając stanowisko Sądu pierwszej instancji.

Kasacja od powyższego wyroku zarzuca naruszenie prawa materialnego - § 1

ust. 1 rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990 r. w

sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z przyczyn

dotyczących zakładów pracy (Dz.U. Nr 4, poz. 27 ze zm.) oraz art. 1 i 10 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.) a także naruszenie przepisów postępo-

wania - art. 233 § 1, 328 § 2 i 382 KPC.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja jest bezzasadna i podlega oddaleniu. Art. 1 ust. 1 ustawy z 28 grud-

nia 1989 r., ustawy o zwolnieniach grupowych używa wyraźnie sformułowania, iż z

przyczyn wymienionych w tym przepisie dochodzi do rozwiązania stosunku pracy z

grupą pracowników. Wprawdzie art. 10 ust. 1 tej ustawy przewiduje zastosowanie jej

przepisów także w razie podejmowania przez kierownika zakładu pracy indywidual-

nych decyzji o zwolnieniu pracowników wymienionych w art. 1 ust. 1, jednakże z

uwagi na użycie liczby mnogiej (pracowników), jak i ograniczenie czasowe zwolnień

(do 3 miesięcy) i liczby pracowników (do 10% załogi w zakładach pracy

zatrudniających do 1000 pracowników), uznać należy, że chodzi w tym przypadku

także o zwolnienie grupowe, tyle że rozciągnięte w czasie i nie dotyczące jednora-

zowo większej liczby pracowników. Prowadzi to do wniosku, że zwolnienie jednego,

jedynego zatrudnianego przez pracodawcę pracownika - choćby z przyczyn ekono-

micznych - nie może być uznane za tzw. zwolnienie grupowe w rozumieniu art. 1 i 10

powołanej ustawy, skutkujące nabycie uprawnień pracowniczych przewidzianych tą

ustawą, jak i innych uprzywilejowanych uprawnień emerytalnych przewidzianych

przepisami rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 26 stycznia 1990

- 3 -

r. w sprawie wcześniejszych emerytur dla pracowników zwalnianych z pracy z

przyczyn dotyczących zakładów pracy (Dz.U. Nr 4, poz. 27).

Tym samym Sąd Najwyższy zarzut kasacji naruszenia wskazanych przepisów

prawa materialnego uważa za chybiony, gdyż wnioskodawca nie został zwolniony w

ramach tzw. zwolnień grupowych. Do takiego wniosku prowadzi nie tylko wykładnia

gramatyczna pozostałych przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., ale także wy-

niki ustaleń dokonanych przez Sąd pierwszej instancji. W ich świetle wnioskodawca

w szczególności na przestrzeni ostatnich 15 lat utrzymywał się wyłącznie z pracy w

gospodarstwie rolnym, zaś jego pracodawca od 1990 r. nie zatrudniał pracowników.

Zważywszy, iż wnioskodawca raz zeznał, iż gospodarstwo prowadzi sam, innym ra-

zem, że z pomocą jakiegoś emeryta, którego wynagradza w naturze – między innymi

ziemniakami (ale zeznał, że uprawia tylko zboże, a nie okopowe [...]) - nie do przyję-

cia jest, iż zatrudnienie u brata miało stanowić zasadnicze źródło egzystencji. Tym-

czasem ratio legis uregulowań z ustawy z 28 grudnia 1989 r. i przepisów związko-

wych było złagodzenie sytuacji i zapewnienie (poprzez wcześniejsze emerytury)

egzystencji pracowników pozbawianych pracy, która była dla nich zasadniczym i

wieloletnim stabilnym źródłem utrzymania. Zauważyć też należy, że do istotnych

cech stosunku pracy należy ponoszenie ryzyka przez podmiot zatrudniający. Praco-

dawca zatem, który przez szereg lat osobiście prowadzi zakład, nie zatrudniając

pracowników a następnie zatrudnia brata na 3 miesiące, a po kolejnych dwóch mie-

siącach zawiesza działalność, powinien przewidywać celowość zatrudnienia pra-

cownika, a w razie konieczności jego zwolnienia nie przerzucać ryzyka z tego tytułu

na Skarb Państwa. Słusznie zatem Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania,

że wnioskodawca dokonał ze swoim bratem pozornej czynności prawnej dla nabycia,

sprzecznie z intencją ustawodawcy, prawa do wcześniejszej emerytury. Wnioskowa-

nie Sądów obu instancji nie naruszyło granic swobodnej oceny dowodów zakreślonej

normą przepisu art. 233 § 1 KPC, a zaskarżony wyrok odpowiada wymaganiom

przepisu art. 328 § 2 KPC i nie narusza przepisu art. 382 KPC.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy nie znalazł usprawiedliwionych podstaw

do uwzględnienia kasacji i w oparciu o art. 393

12

KPC orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================