III ZP 1/98

Uchwała z dnia 17 marca 1998 r.

III ZP 1/98

Przewodniczący: SSN Maria Tyszel, Sędziowie SN: Roman Kuczyński,

Stefania Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Helmuta Ż. przeciwko Centralnym Zakładom

Automatyzacji Hutnictwa w K. o odprawę rentową, po rozpoznaniu na posiedzeniu

jawnym dnia 17 marca 1998 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez Sąd Wo-

jewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach postanowieniem z

dnia 25 listopada 1997 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 KPC

Czy brak przytoczenia w skardze apelacyjnej zarzutów i ich uzasadnienia jest

wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako apelacji w rozumieniu art. 368 KP i

wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc apelację niedopuszczalną w rozumieniu

art. 370 KPC, czy też brak taki jest brakiem formalnym, który może zostać uzupeł-

niony w trybie przewidzianym w art. 130 KPC ?

p o d j ą ł następującą uchwałę:

Brak przytoczenia w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia jest brakiem

formalnym, który może zostać uzupełniony w trybie przewidzianym w art. 130

KPC.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 19 czerwca 1997 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Katowicach

oddalił powództwo Helmuta Ż. skierowane przeciwko Centralnemu Zakładowi Auto-

matyzacji Hutnictwa w K. o odprawę emerytalną, przyjmując, że roszczenie uległo

przedawnieniu.

W apelacji powód stwierdził jedynie, że czuje się wyrokiem pokrzywdzony i

wnosi o ponowne rozpoznanie sprawy.

Sąd Apelacyjny w Katowicach uznał, iż w sprawie występuje zagadnienie

2

prawne budzące poważne wątpliwości, w związku z czym przedstawił je do rozstrzy-

gnięcia Sądowi Najwyższemu w trybie art. 390 § 1 KPC, o treści przytoczonej w sen-

tencji uchwały. W uzasadnieniu zagadnienia Sąd Apelacyjny wywiódł, że oceniając

wymogi formalne apelacji powoda przypomnieć należy, że do 1950 r. sądy pow-

szechne działały w strukturze czterostopniowej (sądy grodzkie, okręgowe, apelacyjne

i SN), co wiązało się z funkcjonującym wówczas systemem trójinstancyjnym, na który

składały się: I instancja, apelacja i kasacja. Nowelizacja KPC [...] wprowadziła system

dwuinstancyjny i trójstopniowy sądownictwa, z możliwością obalenia prawomocnych

orzeczeń w drodze rewizji nadzwyczajnych. Koncepcja taka została przyjęta w KPC z

1964 r. Od dnia 1 lipca 1996 r. weszły w życie przepisy ustawy z dnia 1 marca 1996

r. o zmianie kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczy-

pospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu pos-

tępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. 43, poz. 189). Główne kierunki reformy wyzna-

czone zostały przez zmianę modelu środków odwoławczych i powrót do reguł obo-

wiązujących przed nowelizacją z 1950 r., a nadto przez zmianę przepisów dotyczą-

cych nadzwyczajnych środków zaskarżenia. Według obowiązujących obecnie przepi-

sów procedury cywilnej, środkami odwoławczymi wstrzymującymi uprawomocnienie

się orzeczeń są: apelacja, kasacja i zażalenie. Apelacja prowadzi do kontynuacji

postępowania przed sądem II instancji, zaś zadanie kasacji polega na sprawowaniu

kontroli nad orzeczeniami instancji merytorycznych.

Zgodnie z art. 368 KPC - stwierdził dalej Sąd Apelacyjny - apelacja powinna

czynić zadość wymaganiom przepisanym dla pisma procesowego oraz zawierać

oznaczenie zaskarżonego wyroku, przytoczanie zarzutów i ich uzasadnienie oraz

wniosek o uchylenie lub zmianę wyroku w całości lub w określonej części. Przepis

ten jest odpowiednikiem uchylonego w 1996 r. art. 370 KPC, z tą różnicą, że zamiast

przytoczenia podstaw rewizyjnych, wymaga przytoczenia zarzutów. Według treści

art. 395 KPC (jednolity tekst: Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934) skarga apelacyjna

powinna zawierać, między innymi, zwięzłe wyłożenie podstaw apelacji ze wskaza-

niem, w razie potrzeby, nowych faktów i dowodów.

Zarówno podstawy środka zaskarżenia, jak również zarzuty apelacji powinny

mieć charakter jurydyczny, zaś ich uzasadnienie polegać na przytoczeniu odpowied-

nich argumentów o charakterze prawnym, wskazujących na wadliwość rozstrzygnię-

cia. W tym kontekście nie można uznać za zarzut apelacyjny stwierdzenia, że wyrok

3

jest krzywdzący. Skoro zatem apelacja powoda dotknięta jest wadą, wyjaśnienia

wymaga zagadnienie prawne przedstawione w pytaniu. Trzeba przypomnieć, że pod

rządami KPC z 1930 r. Sąd Najwyższy przyjmował, że brak wywodu podstaw apelacji

w skardze apelacyjnej nie jest brakiem formalnym, lecz wadą treści apelacji, co

wyłącza możliwość wezwania stron do uzupełnienia skargi apelacyjnej przez jej wy-

wiedzenie. Brakami formalnymi były jedynie wady, które dotyczyły strony zewnętrznej

apelacji, a nie jej treści. Zaś treścią apelacji było również przytoczenie i wywód

podstaw apelacji (por. orzeczenie Sądu Najwyższego z dnia 23 maja 1938 r., C II

3064/37, OSN 1939, t. 1 poz. 97- cyt. za KPC - Komentarz pod red. K. Piaseckiego,

Warszawa 1996,. s. 1112). Również w odniesieniu do kasacji Sąd Najwyższy stwier-

dził wprost, że skarga kasacyjna nie zawierająca wskazania podstaw kasacyjnych i

ich uzasadnienia podlega odrzuceniu. Wobec braku przytoczenia podstaw kasacyj-

nych i ich uzasadnienia nie można bowiem wdać się w rozpoznanie ich zasadności,

nie można osądzić, czy są uzasadnione, wobec czego nie można po ich rozpoznaniu

uwzględnić lub oddalić skargi kasacyjnej. Może zatem zapaść tylko orzeczenie o od-

rzuceniu kasacji (por. uchwała składu siedmiu sędziów z dnia 30 kwietnia 1938 r., C

II 319/37, Zb. O 38/303 - cyt. za T. Erecińskim: Apelacja i kasacja w procesie cywil-

nym, Warszawa 1996, s. 190-196). Po nowelizacji KPC z 1996 r. Sąd Najwyższy

zajął podobne stanowisko, twierdząc, że brak przytoczenia podstawy kasacyjnej oraz

jej uzasadnienia jest wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako kasacji w ro-

zumieniu art. 3933

KPC i wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc kasację niedo-

puszczalną (por. postanowienie z dnia 20 listopada 1996 r., I PKN 22/96, OSNAPiUS

1997 nr 5 poz. 74, postanowienie z dnia 6 listopada 1996 r., II UKN 12/96,

OSNAPiUS 1997 nr 10 poz. 173). Wykorzystując przedstawione argumenty podnieść

wypada, że przepis art. 370 KPC, regulujący kontrolę zachowania wymogów formal-

nych skargi apelacyjnej, pozwala jedynie na usunięcie wad, które dotyczą strony

zewnętrznej skargi apelacyjnej, a nie jej treści. Zaś brak zarzutów i ich uzasadnienia

nie jest brakiem formalnym, a wadą treści apelacji (por. KPC - Komentarz pod red. K.

Piaseckiego, Warszawa 1996, s. 1119). Wada taka nie pozwala na przedstawienie w

trybie art. 377 KPC stanu sprawy, a w konsekwencji na ocenę zasadności apelacji.

Wydaje się zatem, że słuszny jest pogląd, że brak przytoczenia zarzutów i ich uza-

sadnienia jest wadą, która uniemożliwia traktowanie pisma jako apelacji w rozumie-

niu art. 368 KPC i wyklucza uzupełnienie tego braku, czyniąc apelację niedopusz-

czalną w rozumieniu art. 370 KPC. Jednak znajdują się również argumenty na po-

4

parcie stanowiska, że brak zarzutów i ich uzasadnienia stanowi brak formalny, który

może zostać uzupełniony w trybie przewidzianym w art. 130 KPC. Apelacja bowiem

ma na celu ponowne merytoryczne rozpoznanie sprawy, a Sąd Apelacyjny nie jest

związany granicami zarzutów. Nadto w KPC brak jest zakazu zmiany zarzutów ape-

lacyjnych w toku postępowania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Z przedstawionej argumentacji Sądu Apelacyjnego wynika, iż Sąd skłania się

raczej do tego, że niewskazanie w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia nie stanowi

braku formalnego apelacji, a jej wadę nie dającą się usunąć w trybie art. 130 KPC, co

czyni apelację niedopuszczalną, a więc podlegającą odrzuceniu na mocy art. 370

KPC. Za takim stanowiskiem ma przemawiać orzecznictwo Sądu Najwyższego wy-

kształcone pod rządami Kodeksu postępowania cywilnego obowiązującego do 1950

r., dotyczące w tym zakresie apelacji i kasacji, a także aktualne orzecznictwo Sądu

Najwyższego odnoszące się do tego zagadnienia gdy idzie o kasację. Wątpliwości

Sądu Apelacyjnego co do przyjęcia takiego stanowiska są spowodowane zaś tylko

tym, że apelacja ma na celu merytoryczne rozpoznanie sprawy, sąd apelacyjny nie

jest związany granicami zarzutów, a nadto w KPC brak jest zakazu zmiany zarzutów

apelacyjnych w toku postępowania. Te argumenty mogą więc przemawiać za stano-

wiskiem, że brak zarzutów i ich uzasadnienia stanowi brak formalny, który może być

uzupełniony w trybie art. 130 KPC.

W związku z powyższym należy podkreślić, ze wprawdzie wprowadzona na

mocy ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego

instytucja apelacji jest wzorowana na konstrukcji skargi apelacyjnej Kodeksu postę-

powania cywilnego z 1930 r. (jednolity tekst: Dz. U. z 1932 r. Nr 112, poz. 934.), jed-

nakże zawiera ono także odmienne uregulowania, co należy mieć na uwadze przy

wykładni odnośnych przepisów i nakazuje ostrożność przy odnoszeniu się wprost do

orzecznictwa Sądu Najwyższego wykształconego na podstawie obowiązujących

wówczas przepisów. I tak: Przepis art. 395 Kodeksu postępowania cywilnego z 1930

r. stanowił, iż skarga apelacyjna powinna zawierać, między innymi, zwięzłe wyłożenie

podstaw apelacji ze wskazaniem w razie potrzeby nowych faktów i dowodów nie

przytoczonych przed sądem okręgowym. W art. 368 KPC jest natomiast mowa nie o

podstawach apelacji, lecz o zarzutach, ponadto nie ma wymagania, by skarżący, jeśli

5

jest ku temu potrzeba, już w skardze apelacyjnej powoływał się na nowe fakty i do-

wody. Obecnie odmienne jest więc ujęcie podstaw apelacyjnego zaskarżenia orze-

czenia sądu I instancji, przy czym ustawodawca nie ogranicza zaskarżenia tych

orzeczeń w drodze apelacji poprzez wskazanie katalogu zarzutów, które mogą sta-

nowić jej podstawę. Jest to zrozumiałe z uwagi na charakter postępowania apelacyj-

nego, które jest postępowaniem merytorycznym, zmierzającym do rozpoznania istoty

sprawy. Dlatego nie wchodziło w grę jakiekolwiek skatalogowanie zarzutów.

W doktrynie zgodne jest stanowisko, że uregulowanie apelacji uprawnia do

twierdzenia, że nowela z 1 marca 1996 r. przyjęła w zasadzie system apelacji pełnej

oraz że w takim systemie postępowanie apelacyjne jest dalszym stadium postępo-

wania przed sądem I instancji. Dlatego na sądzie ciąży zasadniczo obowiązek osta-

tecznego rozstrzygnięcia sprawy przez zatwierdzenie (w całości lub w części) wyroku

sądu I instancji. Uchylenie wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania

dopuszczalne jest tylko wyjątkowo.

Oczywiście, w interesie strony wnoszącej apelację jest sprecyzowanie zarzu-

tów i ich uzasadnienia, jednakże nieprzytoczenie zarzutów i ich uzasadnienia, bądź

tylko ogólnikowe stwierdzenie, iż wyrok jest niesprawiedliwy itp., nie może być - z

uwagi na wyżej omówioną funkcję sądu apelacyjnego - poczytane jako wada apela-

cji, a tylko jako brak formalny uzasadniający wezwanie skarżącego w trybie art. 130

KPC do uzupełnienia apelacji w wyznaczonym terminie pod rygorem jej odrzucenia

(art. 370 KPC). Zarzut apelacyjny może wynikać także pośrednio z treści apelacji.

Istotne jest także - co Sąd Apelacyjny tylko zasygnalizował, iż sąd apelacyjny nie jest

związany zarzutami podniesionymi w apelacji. Wynika to z art. 378 § 1 KPC, który

stanowi o rozpoznaniu sprawy tylko w granicach wniosków apelacyjnych. Wiąże się

to z przyjęciem założenia, że w postępowaniu apelacyjnym sąd rozpoznaje sprawę w

pełnym zakresie i o treści rozstrzygnięcia, w tym o jego podstawie faktycznej i praw-

nej, decydują ustalenia poczynione w tym postępowaniu. Obowiązujący Kodeks

postępowania cywilnego także nie przewiduje zakazu zmiany zarzutów apelacyjnych,

co uzasadnia dopuszczalność ich zmiany w toku postępowania apelacyjnego.

Za stanowiskiem, iż nieprzytoczenie w apelacji zarzutów i ich uzasadnienia nie

może skutkować odrzucenia apelacji, przemawia także odstąpienie - w przeci-

wieństwie do przepisów Kodeksu postępowania cywilnego z 1930 r. - od przymusu

adwokackiego (radcowskiego) przy wnoszeniu apelacji. Przepis art. 86 powołanego

Kodeksu stanowił, że zastępstwo stron przez adwokatów obowiązuje w postępowa-

6

niu przed Sądem Najwyższym, sądem apelacyjnym i sądem okręgowym jako sądem

I instancji - w sprawach wszczętych przed sądami grodzkimi zastępstwo przez adwo-

katów obowiązywało do złożenia środka odwoławczego do Sądu Najwyższego. Od-

mienne uregulowanie w obecnie obowiązującym KPC, tj. odstąpienie od przymusu

adwokacko-radcowskiego przy wnoszeniu apelacji stanowi dowód intencji ustawo-

dawcy odformalizowania postępowania apelacyjnego w tym zakresie.

Nie jest trafne odwołanie się do orzeczeń Sądu Najwyższego dotyczących ka-

sacji; iż brak przytoczenia podstawy kasacyjnej oraz jej uzasadnienia jest wadą, która

uniemożliwia traktowanie pisma jako kasacji w rozumieniu art. 393 KPC i wyklucza

uzupełnienie tego braku, czyniąc kasację niedopuszczalną. W przeciwieństwie do

apelacji, co do której nie są przewidziane wyraźne i odrębne podstawy zaskarżenia,

skargę kasacyjną można wnieść jedynie z powodu ściśle określonych przyczyn uza-

sadniających uchylenie lub zmianę orzeczenia (art. 3931

KPC). Obowiązek przyto-

czenia podstaw kasacyjnych i ich uzasadnienia stanowi logiczną konsekwencję

ograniczonego charakteru postępowania kasacyjnego. W myśl bowiem art. 39311

KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji, z urzędu zaś bierze

pod rozwagę jedynie nieważność postępowania, a skarżący nie może rozszerzać

podstaw kasacyjnych w trakcie postępowania kasacyjnego. W przypadku kasacji jej

granice wyznaczają więc podstawy i jej wnioski, które ponadto powinny być opraco-

wane profesjonalnie, o czym świadczy wprowadzenie przymusu adwokacko-rad-

cowskiego.

W przeciwieństwie do apelacji, w ramach kasacji zaskarżenie orzeczenia sądu

II instancji ograniczone jest do pewnej tylko kategorii błędów prawnych, a kontrola

orzecznictwa dokonywana przez Sąd Najwyższy następuje na podstawie materiału,

jakim dysponował sąd II instancji. Kasacja jest zatem środkiem kontroli prawidłowości

stosowania prawa przez sądy, a nie instrumentem kontroli trafności ustaleń fak-

tycznych przyjętych za podstawę zaskarżonego orzeczenia, co ma miejsce w postę-

powaniu apelacyjnym. Celem kasacji jest zatem ostateczna kontrola zgodności z

prawem zaskarżonych przez nią orzeczeń sądów II instancji. Funkcje kasacji i apela-

cji są więc różne.

Kierując się powyższymi przesłankami Sąd Najwyższy podjął uchwałę o treści

przytoczonej w sentencji.

========================================