II UKN 104/98

Wyrok z dnia 19 czerwca 1998 r.

II UKN 104/98

Jeżeli zgodnie z obowiązującym porozumieniem płacowym i regulaminem

wynagradzania prowizyjnego, wynagrodzenie to przysługiwało wyłącznie za

czas faktycznie przepracowany, to za okres nieobecności w pracy, spowodo-

wanej pobytem w areszcie tymczasowym, prowizja nie przysługuje i nie może

być uwzględniona przy ustalaniu wysokości zasiłku chorobowego.

Przewodniczący SSN: Jerzy Kuźniar, Sędziowie SN: Roman Kuczyński, Maria

Tyszel (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 19 czerwca 1998 r. sprawy z wniosku

Henryka R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w B. o wy-

sokość świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjne-

go-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 3 grudnia 1997 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział w B., decyzją z dnia 21 marca 1995

r., odmówił Henrykowi R. uwzględnienia w podstawie wymiaru jego zasiłku cho-

robowego ruchomego wynagrodzenia prowizyjnego wobec ustalenia, że wynagro-

dzenie to nie zostało wnioskodawcy wypłacone, zgodnie z uregulowaniami porozu-

mienia płacowego z 1991 r., że za okres tymczasowego aresztowania pracownika ta

część wynagrodzenia nie przysługuje. Z tego też powodu Oddział odmówił wniosko-

dawcy podwyższenia wysokości zasiłku chorobowego i świadczenia rehabilitacyjne-

go.

W odwołaniu do Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych w Białymstoku wnioskodawca domagał się obliczenia zasiłku chorobowego i

2

świadczenia rehabilitacyjnego według wynagrodzenia w pełnej wysokości tj. od wy-

nagrodzenia stałego i prowizyjnego wynagrodzenia ruchomego.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku wyro-

kiem z dnia 30 września 1997 r. oddalił odwołanie. Sąd ten ustalił, że wnioskodawca

pracował od 1 kwietnia 1991 r. w Powszechnym Zakładzie Ubezpieczeń w B., (od

1992 r. w Spółce Akcyjnej) na stanowisku dyrektora i inspektora w B. W dniu 4

stycznia 1993 r. został tymczasowo aresztowany i z uwagi na 3 miesięczną nieobec-

ność w pracy umowa o pracę wygasła z dniem 4 kwietnia 1993 r.

Od dnia 15 kwietnia 1993 r. wnioskodawca pobierał zasiłek chorobowy przez

okres sześciu miesięcy a przez kolejnych sześć miesięcy - świadczenie rehabilita-

cyjne. Za podstawę wymiaru tych świadczeń organ rentowy przyjął stałe wynagro-

dzenie wnioskodawcy, w pełnej wysokości, za miesiące styczeń, luty i marzec 1993

r., bez uwzględnienia prowizyjnego wynagrodzenia ruchomego. Sąd ten ustalił, że

stosownie do przepisów regulaminu i porozumienia płacowego, obowiązujących w

zakładzie pracy wnioskodawcy, ruchome wynagrodzenie w postaci prowizji przysłu-

giwało za faktycznie przepracowany czas pracy. Według Sądu, skoro wynagrodzenie

prowizyjne za okres przebywania wnioskodawcy w areszcie śledczym nie przysługi-

wało, to podstawa wymiaru zasiłku chorobowego oraz świadczenia rehabilitacyjnego

wnioskodawcy została ustalona prawidłowo. Zgodnie bowiem z art. 12 ustawy z dnia

17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w

razie choroby i macierzyństwa (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze

zm.) w związku z § 1 ust. 1 pkt 1 i § 9 ust. 2 Rozporządzenia Rady Ministrów z 6

czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego i

pokrywania wydatków na te zasiłki (jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 33, poz. 157 ze

zm.) podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowi przeciętne miesięczne wy-

nagrodzenie wypłacone pracownikowi za okres trzech miesięcy poprzedzających

miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku

W uzasadnieniu swego wyroku powołał się Sąd także na prawomocny wyrok

Sądu Rejonowego [...], którym oddalono powództwo Henryka R. przeciwko PZU S.A.

Oddział Okręgowy w B. i PZU S.A. Inspektoratowi w B. o zasądzenie między innymi

nie wypłaconego wynagrodzenia prowizyjnego za okres od grudnia 1992 r. do 4

kwietnia 1993 r.

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku, wyro-

kiem z dnia 3 grudnia 1997 r. [...] oddalił apelację wnioskodawcy, uznając za prawid-

3

łowe zarówno stan faktyczny ustalony przez Sąd pierwszej instancji, jak i wskazaną

podstawę prawną rozstrzygnięcia.

W kasacji od tego wyroku wnioskodawca, który wskazując jako jej podstawę

naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię § 11 Rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpie-

czenia społecznego oraz pokrywania wydatków na te zasiłki „poprzez uznanie, iż do

wynagrodzenia w pełnej wysokości uwzględnianego przy ustalaniu podstawy wymia-

ru zasiłku chorobowego mimo, iż pracownik pobierał wynagrodzenie zmniejszone w

związku z pobytem w areszcie tymczasowym nie zalicza się części ruchomej-prowi-

zyjnej wynagrodzenia powoda” wnosił o „rozstrzygnięcie co do istoty sprawy poprzez

zmianę zaskarżonego wyroku Sądu drugiej instancji polegającą na uwzględnieniu

roszczenia powoda tj. ustaleniu, że do podstawy wymiaru zasiłku chorobowego na-

leży przyjąć w przedmiotowej sprawie wynagrodzenie w pełnej wysokości a więc

składające się z części stałej i części ruchomej-prowizyjnej...”

Sąd Najwyższy wziął pod uwagę, co następuje:

Jest poza sporem, że wnioskodawca w okresie trzech miesięcy kalendarzo-

wych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku chorobowego

oraz następnie do świadczenia rehabilitacyjnego, otrzymał wynagrodzenie bez

uwzględnienia jego części prowizyjnej. Bezsporne jest również, że prawomocnym

wyrokiem Sądu Rejonowego w Białymstoku z dnia 24 kwietnia 1996 r. [...], oddalono

powództwo wnioskodawcy wniesione przeciwko Powszechnemu Zakładowi Ubezpie-

czeń Społecznych S.A. i Inspektoratowi w B. o wypłatę między innymi „połowy wyna-

grodzenia prowizyjnego należnego w okresie od stycznia do marca 1993 r.” Rewizja

wnioskodawcy od tego wyroku została oddalona wyrokiem Sądu Wojewódzkiego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku z dnia 2 grudnia 1996 r. [...],

a Sąd Najwyższy wyrokiem z dnia 10 kwietnia 1997 r., I PKN 78/97 oddalił jego ka-

sację.

Sąd Najwyższy podziela pogląd wyrażony w uzasadnieniu Sądu Wojewódz-

kiego i zaakceptowany przez Sąd Apelacyjny, że skoro zgodnie z obowiązującym w

zakładzie pracy wnioskodawcy porozumieniem płacowym i regulaminem wynagra-

dzania prowizyjnego, wynagrodzenie to przysługiwało wyłącznie za czas faktycznie

przepracowany, to za okres nieobecności w pracy, spowodowanej pobytem w aresz-

4

cie tymczasowym, prowizja nie przysługiwała. Bezpodstawny jest zarzut kasacji, że z

takim stanowiskiem Sądu nie można się zgodzić, „(...) ponieważ powód w związku z

tymczasowym aresztowaniem oczywiście nie mógł świadczyć pracy i wskutek tego

otrzymywał zmniejszone wynagrodzenie a poprzez „pełne wynagrodzenie”, o którym

mowa w § 11 rozporządzenia należy rozumieć takie wynagrodzenie, jakie pracownik

by otrzymywał, gdyby nie był aresztowany”.

Jak wynika z wyjaśnienia Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń Społecznych

S.A. z dnia 28 czerwca 1993 r. [...] do § 9 ust. 2 porozumienia płacowego z 1991 r.,

stanowiącego, że: „ruchome wynagrodzenie prowizyjne przysługuje pracownikowi za

faktycznie przepracowany czas pracy oraz okres urlopu wypoczynkowego” wprowa-

dzono aneks z dnia 21 lutego 1992 r. dodając do § 9 ust. 3 o następującej treści: „Za

okres choroby wypłaca się prowizję pracowniczą w wysokości 50-70% stawki jaka

przysługuje pracownikowi. Do podstawy obliczenia zasiłku macierzyńskiego i opie-

kuńczego włącza się prowizję pracowniczą w wysokości przeciętnej prowizji z trzech

ostatnich miesięcy.” To szczegółowe uregulowanie wypłacania wynagrodzenia pro-

wizyjnego za okresy, w których pracownik nie świadczył pracy z określonych przy-

czyn wskazuje, że aneksem w sposób świadomy i jednoznaczny, wyłączono możli-

wość wypłacania prowizyjnej części wynagrodzenia tym pracownikom, którzy nie

mogli świadczyć pracy z powodu tymczasowego aresztowania.

Zgodnie z § 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 6 czerwca 1983 r. w

sprawie zasad obliczania zasiłków z ubezpieczenia społecznego oraz pokrywania

wydatków na te zasiłki (Dz.U. Nr 33, poz. 157 ze zm.) zwanego dalej rozporządze-

niem, które obowiązywało do dnia 1 marca 1995 r., podstawę wymiaru zasiłku cho-

robowego stanowiło (...) przeciętne miesięczne wynagrodzenie wypłacone pracowni-

kowi. Przepisu tego nie można pominąć przy dokonywaniu wykładni przepisu § 11

rozporządzenia, który ma zastosowanie w rozpatrywanej sprawie. Przepis ten sta-

nowi, że: „Jeżeli w okresie, z którego wynagrodzenie przyjmuje się do ustalenia

podstawy wymiaru zasiłku chorobowego, pracownik pobierał wynagrodzenie w

zmniejszonej wysokości w związku z pobytem w areszcie tymczasowym, przy ustala-

niu podstawy wymiaru zasiłku chorobowego uwzględnia się wynagrodzenie w pełnej

wysokości.” W obydwu tych przepisach ustawodawca użył czasowników w czasie

przeszłym, jednakże w § 1 w postaci dokonanej (wynagrodzenie wypłacone), nato-

miast w § 11 w postaci niedokonanej (pracownik pobierał). Ta gramatyczna różnica,

zwłaszcza postać czasownika „pobierać” prowadzi - zdaniem składu orzekającego -

5

do wniosku, że stosownie do § 11 rozporządzenia za podstawę wymiaru zasiłku cho-

robowego pracownika, który w związku z pobytem w areszcie tymczasowym (w okre-

sie, z którego wynagrodzenie przyjmuje się do ustalenia podstawy wymiaru zasiłku

chorobowego) pobierał wynagrodzenie w zmniejszonej wysokości, przyjmuje się wy-

nagrodzenie w pełnej wysokości, niezależnie od tego, czy spełnione zostały przes-

łanki warunkujące wyrównanie wynagrodzenia za ten okres, określone w § 6 ust. 2

rozporządzenia Ministra Pracy, Płac i Spraw Socjalnych z dnia 18 grudnia 1974 r. w

sprawie obliczania wynagrodzenia za czas niewykonywania pracy... (Dz.U. Nr 51,

poz. 334 ze zm.) obowiązującego do dnia 2 czerwca 1996 r. Przepis § 11 rozporzą-

dzenia jest przepisem szczególnym, stanowiącym wraz z § 10 wyjątek od zasady

określonej w § 1 tj. zasady uwzględniania w podstawie wymiaru zasiłku chorobowego

wynagrodzenia wypłaconego pracownikowi i jako przepis szczególny podlega

wykładni ścisłej. Wysokość podstawy wymiaru zasiłku chorobowego była i jest ściśle

powiązana z wysokością wynagrodzenia realnie uzyskanego przez pracownika w

okresie poprzedzającym zachorowanie i omawiane rozporządzenie w sposób jedno-

znaczny, w poszczególnych przepisach wskazywało sytuacje, w których w podstawie

wymiaru zasiłku chorobowego uwzględniane było wynagrodzenie przysługujące a nie

wypłacone (§ 3, § 5).

Sąd Najwyższy nie podziela poglądu wyrażonego w kasacji, że przez zawarte

w § 11 rozporządzenia sformułowanie „wynagrodzenie w pełnej wysokości” należy

rozumieć takie wynagrodzenie jakie pracownik by otrzymał, gdyby nie był areszto-

wany. Wnoszący kasację nie przedstawił żadnego wywodu prawnego dla poparcia

tego poglądu, a nie potwierdza go ani wykładnia gramatyczna, jak wyżej wskazano,

ani też inne metody wykładni. Poprzez „wynagrodzenie w pełnej wysokości”, o któ-

rym mowa w § 11 rozporządzenia należy więc rozumieć wynagrodzenie wypłacone

pracownikowi w wysokości ograniczonej, zgodnie z § 11 ust. 2 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 20 grudnia 1974 r. w sprawie regulaminów pracy oraz zasad

usprawiedliwiania nieobecności w pracy i udzielania zwolnień od pracy (Dz.U. Nr 49,

poz. 299 ze zm.) do połowy wynagrodzenia wynikającego z osobistego zaszerego-

wania, zwiększone o pozostałą połowę tegoż wynagrodzenia.

Bezprzedmiotowe jest powołanie w kasacji, instrukcji Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych z dnia 6 lipca 1983 r. w sprawie świadczeń pieniężnych z ubezpiecze-

nia społecznego w razie choroby i macierzyństwa (Dz.Urz. ZUS z 1983 r. Nr 6, poz.

19) według której w razie pobierania wynagrodzenia w zmniejszonej wysokości w

6

związku z pobytem w areszcie tymczasowym przy ustalaniu podstawy wymiaru zasił-

ku chorobowego uwzględnia się wynagrodzenie w pełnej wysokości jedynie z wyłą-

czeniem składników nie uwzględnionych w podstawie wymiaru zasiłku. Zdaniem

wnoszącego kasację skoro w załączniku nr 1 do tej instrukcji zawierającym wykaz

składników wynagrodzenia, których nie uwzględnia się w podstawie zasiłku choro-

bowego, nie wymieniono prowizji, to również wynagrodzenie prowizyjne, którego

wnioskodawca nie otrzymał za okres przebywania w tymczasowym areszcie powinno

być uwzględnione przy ustalaniu podstawy wymiaru jego zasiłku chorobowego. Sąd

Najwyższy nie podziela tego poglądu. Przede wszystkim instrukcja Zakładu Ubez-

pieczeń Społecznych nie jest normą prawną, rodzącą podmiotowe roszczenia, lecz

regułą interpretacyjną stosowaną w praktyce organów rentowych. Ponadto, w syste-

mie ekonomicznym w roku 1983, wynagrodzenie prowizyjne było stosowane w bar-

dzo ograniczonym zakresie, najczęściej stanowiło wynagrodzenie osób wykonują-

cych pracę na podstawie umowy agencyjnej lub umowy zlecenia na rzecz jednostek

gospodarki uspołecznionej, które to osoby podlegały odrębnemu od pracowniczego

ubezpieczeniu społecznemu. Odrębnie też uregulowano ustalanie składek i zasady

obliczania podstawy wymiaru świadczeń przysługujących tym osobom.

Sąd Najwyższy zauważa, że na podstawie § 2 ust. 1 pkt 8 rozporządzenia

wynagrodzenie osiągane przez pracowników zatrudnionych w charakterze pośredni-

ków ubezpieczeniowych Państwowego Zakładu Ubezpieczeń mogło być uważane za

wynagrodzenie ulegające znacznemu wahaniu a wówczas, zgodnie z § 1 pkt 2 tegoż

rozporządzenia, podstawę wymiaru zasiłku chorobowego stanowiło przeciętne, mie-

sięczne wynagrodzenie wypłacone pracownikowi za okres 12 miesięcy kalendarzo-

wych poprzedzających miesiąc, w którym powstało prawo do zasiłku chorobowego,

lecz rozważania na ten temat wykraczają poza ramy rozpatrywanej kasacji.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy uznał, że zaskarżony wyrok nie

narusza wskazanych w kasacji przepisów prawa materialnego a kasacja, wobec

braku usprawiedliwionych podstaw, podlega oddaleniu i na podstawie art. 393

12

KPC

orzekł jak w sentencji wyroku.

========================================