I PKN 198/98

Wyrok z dnia 24 czerwca 1998 r.

I PKN 198/98

1. Powództwo o ustalenie okresu zatrudnienia wymaganego do nieod-

płatnego nabycia akcji jest bezzasadne z uwagi na brak interesu prawnego

przewidzianego w art. 189 KPC, gdy pracownik może dochodzić zawarcia z nim

umowy nieodpłatnego nabycia akcji.

2. Przedsiębiorstwom państwowym w rozumieniu art. 2 pkt 5 ustawy z

dnia 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw pańs-

twowych (Dz.U. Nr 188, poz. 561 ze zm.) jest przedsiębiorstwo jako jednostka

określona w przepisach o przedsiębiorstwach państwowych (ustawa z dnia 25

września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych, jednolity tekst: Dz.U. z

1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.).

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Józef Iwulski, Andrzej Wasilewski.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 24 czerwca 1998 r. sprawy z po-

wództwa Władysława C. przeciwko L.B. SP. z o.o. w B. o zaliczenie okresu zatrud-

nienia, na skutek kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i

Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 10 grudnia 1997 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Powód Władysław C. wniósł kasację od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kielcach z dnia 10 grudnia 1997 r. [...], którym

Sąd ten oddalił jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Jędrzejo-

wie z dnia 30 września 1997 r. [...].

Władysław C. pozwem z dnia 15 września 1997 r. wniósł o zaliczenie mu

okresu pracy w Zakładach Przemysłu Wapienniczego w M. (od 2 stycznia 19971 r.

2

do 31 października 1978 r.) do okresu pracy, od którego zależy uprawnienie do

nieodpłatnego nabycia należących do Skarbu Państwa akcji w „L.B.” Sp. z o.o. Sąd

Pracy ustalił, że powód w okresie od 2 stycznia 1971 r. do 31 października 1978 r.

był zatrudniony w [...] Kombinacie Cementowo-Wapienniczym - Zakładzie Przemysłu

Wapienniczego w M. Po rozwiązaniu umowy o pracę za porozumieniem stron powód

z dniem 2 listopada 1978 r. został zatrudniony w Zakładach Przemysłu Wapienni-

czego w B. Ten stosunek pracy rozwiązał się w dniu 31 sierpnia 1982 r. w związku z

przejściem powoda na wcześniejszą emeryturę. Zakłady Przemysłu Wapienniczego

w M., jak i Zakłady Przemysłu Wapienniczego w B. wchodziły w przeszłości w skład

[...] Kombinatu Cementowo-Wapienniczego w K. Z uchwały nr 193 Rady Ministrów z

dnia 23 października 1969 r. w sprawie kombinatów przemysłowych i budowlanych

(M.P. Nr 45, poz. 362) wynika, iż zakłady wchodzące w skład kombinatu prowadzone

są według zasad wewnętrznego pełnego rozrachunku gospodarczego, mają wy-

dzielone środki własne oraz sporządzają własny bilans i rachunek wyników. W kon-

sekwencji Sąd Pracy stwierdził, iż ZPW w M. oraz ZPW w B. były odrębnymi zakła-

dami, jednostkami organizacyjnymi zatrudniającymi samodzielnie pracowników w

rozumieniu art. 3 KP. Dodatkowo świadczy o tym fakt otrzymania przez powoda

świadectwa pracy z zakładu w M. po rozwiązaniu z tym zakładem umowy o pracę w

1978 r. Co za tym idzie, powód nie spełnia kryteriów pozwalających na uznanie go za

„pracownika uprawnionego” w rozumieniu ustawy z dnia 30 sierpnia 1996 r. o

komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych (Dz.U. Nr 188, poz. 561

ze zm.).

Oddalając apelację powoda Sąd drugiej instancji w szczególności stwierdził,

że zgodnie z art. 3 KP pracodawcą jest jednostka organizacyjna, choćby nie posia-

dała osobowości prawnej, a także osoba fizyczna, jeżeli zatrudniają one pracowni-

ków. Jak podkreśla doktryna, jest to definicja pracodawcy w znaczeniu przedmioto-

wym, która obejmuje wszystkie podmioty zatrudniające pracowników; zarówno te,

które występują w przewidzianych prawem formach organizacyjno-prawnych, jak też

osoby fizyczne prowadzące działalność gospodarczą lub zatrudniające pracowników

w celach niezarobkowych. Na istotę podmiotu określonego mianem pracodawcy

składają się dwa czynniki: element organizacyjny (niezależnie od posiadania osobo-

wości prawnej) oraz wymaganie zatrudnienia pracowników. Według ustawy z dnia 30

sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych

uprawnionym pracownikom prywatyzowanych przedsiębiorstw przysługuje prawo

3

nieodpłatnego nabycia części akcji spółki należących do Skarbu Państwa. Zgodnie z

art. 2 pkt 5 lit. „c” tej ustawy uprawnionymi pracownikami są osoby, które przepraco-

wały w przekształconym przedsiębiorstwie co najmniej dziesięć lat, a rozwiązanie

stosunku pracy nastąpiło wskutek przejścia na emeryturę lub rentę albo z przyczyn

określonych w art. 1 ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa-

dach rozwiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zak-

ładu pracy oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Pojęcie przedsiębiorstwa definiuje art. 2 pkt 3 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych stanowiąc, że rozumie się przez nie przedsiębiorstwo

w znaczeniu określonym w art. 55

1

KC. Na gruncie ustawy o komercjalizacji i prywa-

tyzacji przedsiębiorstw państwowych oraz Kodeksu cywilnego pojęcie przedsiębiors-

twa charakteryzuje oderwanie od podmiotu, któremu przysługują prawa i obciążają

obowiązki składające się na to przedsiębiorstwo. Składniki materialne i niematerialne

tworzą pewien zorganizowany kompleks przeznaczony do realizacji zadań gospo-

darczych i mogący być przedmiotem obrotu. W skład przedsiębiorstwa wchodzą

także wszelkie zobowiązania i obciążenia związane z jego prowadzeniem. Przymiot

osobowości prawnej nie jest więc niezbędnym składnikiem pojęcia przedsiębiorstwa

w rozumieniu art. 55

1

KC, do którego odwołuje się ustawa o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw. Według Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych, Sąd

pierwszej instancji słusznie przywołał przepisy uchwały nr 193 Rady Ministrów z dnia

23 października 1969 r. w sprawie kombinatów przemysłowych i budowlanych, gdyż

miały one zastosowanie do ówcześnie istniejącego [...] Kombinatu Cementowo-

Wapienniczego, w którego skład, jako zakłady przemysłu wapienniczego, wchodziły

jednostki organizacyjne w M. i B. Zgodnie z § 1 ust. 1 i 2 tej uchwały kombinat

stanowił zespół zakładów przemysłowych, budowlanych lub budowlano-

przemysłowych; był przedsiębiorstwem państwowym, tworzonym na podstawie dek-

retu o przedsiębiorstwach państwowych i posiadał osobowość prawną. Według § 1

ust. 3 uchwały, zakłady wchodzące w skład kombinatu prowadzone były według za-

sad pełnego rozrachunku gospodarczego, miały wydzielone środki własne, sporzą-

dzały własny bilans i rachunek wyników. Samodzielnie zatrudniały też pracowników.

Prowadzi to do konstatacji, że Zakłady Przemysłu Wapienniczego w M. i B. były od-

rębnymi zakładami pracy w rozumieniu przepisów Kodeksu pracy oraz odrębnymi

przedsiębiorstwami w rozumieniu prawa cywilnego. W konsekwencji nie można

uznać twierdzeń powoda, jakoby staż pracy w obu tych zakładach był stażem pracy

4

w jednym i tym samym przedsiębiorstwie, w rozumieniu ustawy o komercjalizacji i

prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych.

W kasacji powód zarzucił zaskarżonemu wyrokowi naruszenie art. 2 pkt 5 lit.

„c” i pkt 3 ustawy z 30 sierpnia 1996 r. o komercjalizacji i prywatyzacji przedsię-

biorstw państwowych w związku z art. 55

1

KC i § 1 uchwały nr 193 z 23 października

1969 r. w sprawie kombinatów przemysłowych i budowlanych „przez ich błędną wyk-

ładnię i niewłaściwe przyjęcie, że zakłady wchodzące w skład jednego kombinatu

stanowiły odrębne przedsiębiorstwa w rozumieniu prawa cywilnego, co nie pozwoliło

na zaliczenie powodowi stażu pracy w jednym z tych zakładów do czasu pracy

uprawniającego do nieodpłatnego nabycia akcji Skarbu Państwa”.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie może zostać uwzględniona, nie z tego jednakże powodu, iż pos-

tawiony w niej zarzut naruszenia prawa materialnego jest bezzasadny. Powód Wła-

dysław C. wniósł bowiem powództwo o zaliczenie okresu pracy w ZPW w M. do

okresu pracy, od którego zależy uprawnienie do nieodpłatnego nabycia akcji. Jest to

powództwo o ustalenie, a to oznacza, że dopuszczalność jego wniesienia jest uza-

leżniona od spełnienia warunków przewidzianych w art. 189 KPC. W myśl zaś tego

przepisu powód może żądać ustalenia przez sąd istnienia lub nieistnienia stosunku

prawnego lub prawa, gdy ma w tym interes prawny. Zgodnie z art. 36 ustawy o ko-

mercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych uprawnionym pracownikom

przysługuje prawo do nieodpłatnego nabycia akcji spółki należących do Skarbu

Państwa. Przysługuje więc im roszczenie wobec Skarbu Państwa o nieodpłatne

udostępnienie akcji. Roszczenie to może być zrealizowane na drodze postępowania

sądowego, a to oznacza, iż pracownik nie ma interesu prawnego (w rozumieniu art.

189 KPC) w żądaniu ustalenia, iż ma wymagany staż pracy, który stanowi warunek

przyznania mu nieodpłatnych akcji w związku z prywatyzacją przedsiębiorstwa, w

którym był on zatrudniony. Jego żądanie ustalenia przez sąd istnienia stosunku

pracy o określonej treści (między określonymi podmiotami), a ściślej biorąc pewnego

jedynie elementu tego stosunku, a mianowicie czasu jego trwania i pracodawcy,

który był jego stroną, związane jest ze ściśle określonym celem, z ubieganiem się o

nieodpłatne nabycie akcji. Idzie bowiem o ustalenie, czy powód jest uprawnionym

pracownikiem w rozumieniu art. 2 pkt 5 lit.

c

ustawy o prywatyzacji i komercjalizacji

5

przedsiębiorstw państwowych, a ustalenie to jest istotne (ma znaczenie) tylko z

punktu widzenia nabycia prawa do akcji, które są udostępniane przez Skarb Państwa

nieodpłatnie. Skoro zaś akcji tych może powód dochodzić w osobnym procesie,

domagając się zawarcia z nim stosownej umowy o nieodpłatne nabycie akcji, to nie

ma tym samym interesu prawnego w dochodzeniu we wcześniejszym procesie usta-

lenia, że ma staż pracy, który sprawia, iż jest „uprawnionym pracownikiem” w rozu-

mieniu art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwo-

wych. W tym też sensie powództwo o dokonanie przez sąd tego typu ustalenia jest

przedwczesne. Oznacza to, że brak było podstaw do uwzględnienia przez Sąd dru-

giej instancji apelacji powoda od wyroku Sądu Pracy, którym Sąd ten oddalił jego

powództwo o ustalenie, iż jest „uprawnionym pracownikiem” w rozumieniu art. 2 ust.

5 lit. c ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych. Po-

wództwo wniesione przez Władysława C. nie spełnia bowiem wymagania przewi-

dzianego w art. 189 KPC, gdyż nie miał on interesu prawnego (w rozumieniu tego

przepisu) w jego wniesieniu. Oddalenie apelacji było więc zasadne, jakkolwiek nie z

tych powodów, które zostały wskazane w zaskarżonym wyroku Sądu Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych. W tym stanie rzeczy zaszła konieczność oddalenia kasacji,

gdyż zgodnie z art. 393

12

KPC Sąd Najwyższy oddala kasację także wtedy, gdy zas-

karżony wyrok mimo błędnego uzasadnienia odpowiada prawu.

Dokonana przez Sąd drugiej instancji wykładnia art. 2 ustawy o komercjalizacji

i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych ma wady. Sąd ten przyjmuje - co zresztą

na tle jego wywodów nie ma większego znaczenia - że w art. 3 KP zawarta jest

definicja pracodawcy w znaczeniu przedmiotowym, podczas gdy w przepisie tym

idzie o pracodawcę jako stronę stosunku pracy (a także stronę innych stosunków

prawa pracy), a więc o pracodawcę w znaczeniu podmiotowym. Istotniejsze jest jed-

nak to, że w przepisie art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsię-

biorstw państwowych ustawodawca operuje pojęciem „pracowników przedsiębiors-

twa państwowego”, które różne jest od pojęcia „pracowników przedsiębiorstwa”, czy

też od pojęcia „pracowników danego pracodawcy” lub „pracowników zakładu pracy”

(w znaczeniu podmiotowym). W art. 2 pkt 3 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych mamy definicję „przedsiębiorstwa” (przez które rozu-

mie się przedsiębiorstwo w znaczeniu określonym w art. 55

1

KC), które nie może być

identyfikowane z „przedsiębiorstwem państwowym”, bo inaczej definicja ta powinna

się odnosić do „przedsiębiorstwa państwowego”, a nie do „przedsiębiorstwa”. Płynie

6

stąd wniosek, że przedsiębiorstwo państwowe na tle art. 2 pkt 5 ustawy o komercja-

lizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw powinno być tak pojmowane, jak pojmuje się je

w ustawie z dnia 25 września 1981 r. o przedsiębiorstwach państwowych (jednolity

tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 18, poz. 80 ze zm.) oraz w przepisach, które tę ustawę po-

przedzały. Zgodnie ze wskazanymi wyżej przepisami kombinaty przemysłowe i bu-

dowlane były przedsiębiorstwami państwowymi, a to oznacza, iż aczkolwiek pracow-

nik takiego kombinatu był z reguły zatrudniony w jakimś zakładzie kombinatu, który

był stroną jego stosunku pracy, a więc pracodawcą, czy zakładem pracy w znaczeniu

podmiotowym, to jednocześnie był on pracownikiem przedsiębiorstwa państwowego

(kombinatu). W art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw

państwowych nie idzie przecież o pracowników zakładów pracy (danego pracodawcy

w rozumieniu art. 3 KP), a o „pracowników przedsiębiorstwa państwowego”. Ustawa

posługuje się w tym wypadku innym terminem niż występujący w Kodeksie pracy i

czyni to nieprzypadkowo. Ściśle bowiem biorąc, nie jest się pracownikiem przedsię-

biorstwa państwowego (które jest kategorią prawa gospodarczego), lecz pracowni-

kiem danego pracodawcy. Skoro więc w art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji i pry-

watyzacji przedsiębiorstw państwowych mowa jest o pracownikach przedsiębiorstwa

państwowego (jako osoby prawnej), to należy przyjąć, iż ustawodawca terminowi

temu nadaje szczególny zakres znaczeniowy, a mianowicie idzie mu o pracowników,

którzy wykonują pracę na rzecz przedsiębiorstwa państwowego jako pewnej organi-

zacyjnej i prawnej (mającej osobowość prawną) całości, bez względu zaś na to, czy z

punktu widzenia art. 3 KP przedsiębiorstwo to (kombinat) jest dla nich pracodawcą w

rozumieniu tego przepisu, czy też są nimi poszczególne jego wewnętrzne jednostki

organizacyjne. Innymi słowy, pracownik, który zatrudniony jest w zakładzie przedsię-

biorstwa państwowego, które (zakład) jest dla niego pracodawcą w rozumieniu art. 3

KP, nie przestaje być równocześnie pracownikiem tego przedsiębiorstwa w szerszym

rozumieniu. O takie zaś rozumienie kategorii „pracownik przedsiębiorstwa pańs-

twowego” idzie w przepisie art. 2 pkt 5 ustawy o komercjalizacji i prywatyzacji

przedsiębiorstw państwowych. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w gruncie

rzeczy przyjmuje zaś inny sposób rozumienia tego przepisu „podkładając” pod poję-

cie „przedsiębiorstwa państwowego” raz „przedsiębiorstwo” w znaczeniu wynikają-

cym z art. 55

1

KC, innym zaś razem „pracodawcę” w rozumieniu art. 3 KP, co jest

nieuprawnione, gdyż nie zawsze pojęcie „przedsiębiorstwa państwowego” pokrywa

7

się z pojęciem pracodawcy. Dotyczy to zaś zwłaszcza takich szczególnych przedsię-

biorstw państwowych jak kombinaty przemysłowe i budowlane.

Ostatecznie, mimo błędnej wykładni przepisu art. 2 pkt 5 lit. c ustawy o ko-

mercjalizacji i prywatyzacji przedsiębiorstw państwowych, zaskarżony wyrok odpo-

wiada prawu i wobec tego kasacja powoda została oddalona, a to oznacza, iż odda-

lone jest także jego powództwo o ustalenie stażu pracy, od którego zależy jego

uprawnienie do nieodpłatnego nabycia akcji. Nie znaczy to jednakże, że prawa tego

nie może on dochodzić w osobnym procesie, domagając się, by zawarto z nim

umowę o nieodpłatnym nabyciu akcji.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393

12

KPC orzekł

jak w sentencji.

========================================