I PKN 310/98

Wyrok z dnia 10 września 1998 r.

I PKN 310/98

1. W razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy przepis art. 32

ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234

ze zm.) nie ma zastosowania (art. 41

1

§ 1 KP).

2. Przepis art. 23

1

KP nie ustanawia wyjątku od zasady wyrażonej w art.

41

1

§ 1 KP.

Przewodniczący SSN: Walerian Sanetra (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Andrzej Kijowski, Roman Kuczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 10 września 1998 r. sprawy z po-

wództwa Jerzego C. i Krzysztofa S. przeciwko Zakładom Naprawczym Taboru Kole-

jowego Spółce Akcyjnej w P. w likwidacji o zapłatę, na skutek kasacji Jerzego C. od

wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z

dnia 19 marca 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Pełnomocnik powoda Jerzego C. wniósł kasację od wyroku Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Poznaniu z dnia 19 marca 1998 r.

[...], którym Sąd ten oddalił jego apelację od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy

w Pile z dnia 16 października 1997 r. [...].

Sąd pierwszej instancji oddalił powództwo Jerzego C. o przywrócenie do pracy

(oddalił także powództwo Krzysztofa S. o zapłatę odszkodowania, który jednakże -

po oddaleniu jego apelacji - nie wystąpił ze skargą kasacyjną, a to oznacza, iż wyrok

w części dotyczącej tego powoda stał się prawomocny). Z ustalonego przez ten Sąd

stanu faktycznego wynika, że powód był zatrudniony w Zakładach Naprawczych

Taboru Kolejowego SA w P. w likwidacji do dnia 31 kwietnia 1997 r. Jedyną

2

przyczyną wypowiedzenia mu umowy o pracę było ogłoszenie likwidacji strony poz-

wanej. Powód otrzymał odprawę oraz odszkodowanie za skrócenie okresu wypowie-

dzenia. Przeprowadzona u strony pozwanej restrukturyzacja spowodowała wydziele-

nie z jego majątku 4 spółek z ograniczoną odpowiedzialnością. Strona ta nie ingero-

wała w proces zatrudniania pracowników przez nowo powstałe spółki; w tej części

decyzje należały do zarządów nowo powstałych spółek. Żaden z tych zarządów nie

złożył powodom propozycji zatrudnienia. Pismem z dnia 21 marca 1997 r. strona

pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę w związku z ogłoszeniem likwi-

dacji, skracając okres wypowiedzenia do 1 miesiąca. Strona pozwana nie prowadzi

żadnej działalności produkcyjnej i aktualnie zatrudnia około 40 pracowników, którzy

są jej niezbędni do zakończenia likwidacji.

Rozpoznając apelację Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w szczególności

stwierdził, że bezsporną okolicznością w sprawie jest to, że strona pozwana została

postawiona w stan likwidacji, że z jej majątku zostały „utworzone” 4 spółki oraz że na

zatrudnienie pracowników w tych spółkach nie miała ona żadnego wpływu. Przyjęcie

pracowników do tych spółek zależało od swobodnego uznania zarządu tych spółek.

Ogłoszenie likwidacji oznacza unieruchomienie zakładu pracy jako całości. Zgodnie z

art. 41

1

§ 1 KP w razie ogłoszenia upadłości lub likwidacji pracodawcy nie stosuje się

przepisów art. 38, 39 i 41 ani przepisów szczególnych dotyczących ochrony pra-

cowników przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę. Przyczyną wy-

powiedzenia powodowi umowy o pracę była likwidacja jego dotychczasowego zak-

ładu pracy. „W świetle art. 41

1

§ 1 KP, pełnienie przez powoda funkcji związkowych

nie chroni go przed wypowiedzeniem mu umowy o pracę”.

W kasacji zaskarżonemu wyrokowi postawiony został zarzut - powtórzony za

tym co znalazło się już wcześniej w apelacji powoda - błędnej wykładni i niewłaści-

wego zastosowania art. 45 § 1 i 2 KP w związku z art. 41

1

KP; „przez przyjęcie, że

nastąpiła likwidacja zakładu pracy, a w związku z tym wypowiedzenie umowy o pracę

powodowi nie narusza przepisów o wypowiedzeniu umowy o pracę, oraz art. 32

ustawy o związkach zawodowych (Dz. U. Nr 55, poz. 244 ze zm. z 1991 r.) przez

przyjęcie, że powód nie korzysta ze szczególnej ochrony przed rozwiązaniem umowy

o pracę, oraz art. 23

1

KP przez przyjęcie, że powód nie jest pracownikiem prze-

kształconego zakładu pracy”.

3

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zasługuje na uwzględnienie, gdyż nie ma usprawiedliwionych

podstaw. Nie jest trafny jej zarzut, iż „nie nastąpiła likwidacja zakładu pracy”, a wo-

bec tego nie doszło - na mocy art. 41

1

KP - do wyłączenia ochrony, z której powód

korzystał na podstawie art. 32 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o związkach zawodo-

wych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). Z przepisu art. 41

1

§ 1 KP wynika bowiem, że w

razie ogłoszenia upadłości lub (zarządzenia) likwidacji pracodawcy między innymi nie

mają zastosowania przepisy szczególne dotyczące ochrony pracowników przed

wypowiedzeniem lub rozwiązaniem umowy o pracę, a więc także przepisy art. 32

ustawy o związkach zawodowych. Ochrona ta ustaje przy tym z chwilą ogłoszenia

(zarządzenia) likwidacji pracodawcy, co wynika z wykładni logiczno-językowej art. 41

1

KP, jak i względów natury funkcjonalnej, gdyż trudno przyjąć, że możliwość wy-

powiadania umów miałaby powstawać dopiero po zlikwidowaniu (a nie w trakcie lik-

widacji) pracodawcy, gdyż w takim przypadku nie wiadomo, kto miałby to czynić i w

czyim imieniu. Przemawia za tym także wykładnia systemowa, uwzględniająca, iż

ochrona przed wypowiedzeniem jest wyłączona w razie ogłoszenia upadłości, jak i

przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.), w tym zwłaszcza jej

art. 1 ust. 2 i art. 7a. „Likwidacja” z art. 41

1

KP dotyczy pracodawcy, a więc jednostki

organizacyjnej zatrudniającej pracowników (art. 3 KP), to jest jednego z podmiotów

(strony) stosunku pracy. Nie odnosi się ona natomiast do zakładu pracy (w znacze-

niu przedmiotowym), a to oznacza, iż w przepisie tym idzie o prawne „zlikwidowanie”

(utratę bytu prawnego) danego pracodawcy (jako jednostki organizacyjnej zatrud-

niającej w sensie „prawnym” pracowników) nie zaś o likwidację zakładu pracy (pla-

cówek zatrudnienia), który on prowadzi. Tego rodzaju stanowisko znalazło wyraz

między innymi w uzasadnieniu uchwały Sądu Najwyższego z dnia 21 września 1990

r., III PZP 4/90 (OSP 1991 z. 9, poz. 209), w którym stwierdza się, że likwidacja zak-

ładu pracy w rozumieniu art. 41

1

§ 1 KP może nastąpić, mimo iż nie dochodzi do

„stałego, faktycznego unieruchomienia” zakładu pracy. Likwidacja pracodawcy z

istoty rzeczy dotyczy utraty przez niego bytu prawnego i wobec tego zawsze jest lik-

widacją „w całości” (całego podmiotu prawnego); nie ma częściowej likwidacji pod-

miotu prawnego (podmiot ten istnieje albo nie). Jest to jednocześnie likwidacja stała i

4

faktyczna, gdyż zlikwidowany pracodawca przestaje istnieć jako jednostka organiza-

cyjna, zatrudniająca pracowników. Ponadto należy zauważyć, że z ustaleń Sądu

pierwszej instancji, które pośrednio zostały zaakceptowane przez Sąd Pracy i Ubez-

pieczeń Społecznych, wynika, iż w istocie doszło nie tylko do prawnej i faktycznej

likwidacji pracodawcy, ale także do faktycznej likwidacji placówki zatrudnienia (zak-

ładu pracy w znaczeniu przedmiotowym), w której był zatrudniony powód, gdyż pra-

cował on przy naprawie wózków akumulatorowych, a żadna z powstałych spółek nie

ma warsztatu naprawy takich wózków. W tym stanie rzeczy nie ma podstaw dla

sformułowanego w kasacji twierdzenia, że „nie nastąpiła likwidacja zakładu pracy” w

rozumieniu art. 41

1

KP, gdyż w przepisie tym idzie o likwidację pracodawcy jako jed-

nostki organizacyjnej zatrudniającej pracowników (art. 3 KP), a więc podmiotu sto-

sunków pracy, a celem prowadzonego postępowania likwidacyjnego było niewątpli-

wie doprowadzenie do zakończenia bytu prawnego Zakładów Naprawczych Taboru

Kolejowego SA w P. w likwidacji (wykreślania ich z rejestru handlowego).

W kasacji, z jednej strony, stawiany jest zarzut, iż w zaskarżonym wyroku na-

ruszając art. 23

1

KP błędnie przyjęto, że powód nie jest „pracownikiem przekształco-

nego zakładu pracy”, z drugiej zaś strony, z wywodów jej uzasadnienia wynika, iż w

przypadku przejęcia zakładu pracy - co według niej miało miejsce - przepis art. 41

1

KP nie ma zastosowania. Innymi słowy, gdy zachodzi stan faktyczny wskazany w art.

23

1

§ 1 KP, to wyłączone jest stosowanie art. 41

1

KP, a więc że w tym zakresie to

pierwsze uregulowanie jest unormowaniem szczególnym względem art. 41

1

KP. Jest

tu pewna sprzeczność, gdyż skoro powód miałby być - na mocy art. 23

1

KP - pra-

cownikiem „przekształconego zakładu pracy”, a więc ZNTK SA w likwidacji, to ozna-

czałoby, iż jego stosunek pracy ze stroną pozwaną nie został w ogóle rozwiązany

(mimo iż wypowiedziała mu ona umowę o pracę), co jest nie do przyjęcia. W

następstwie dokonanego mu wypowiedzenia umowy o pracę nie mógł stać się także

pracownikiem którejś z nowych spółek - gdyby nawet przyjąć, że ta część zakładu

pracy (w znaczeniu przedmiotowym), w której był zatrudniony, została przejęta przez

jedną z nich - gdyż skoro doszło już do rozwiązania stosunku pracy, to jego stroną

nie mógł stać się nowy pracodawca. Na mocy art. 23

1

KP nowy pracodawca może

stać się stroną stosunku pracy, jeżeli ten stosunek w chwili przejścia na niego zakła-

du pracy lub jego części jeszcze istnieje. Powód przy tym nie wytoczył powództwa

wobec nowych spółek o ustalenie, iż z mocy art. 23

1

KP jedna z nich jest jego praco-

5

dawcą. Trudno więc przyjąć, że Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych niewłaściwie

zastosował ten przepis.

Bezzasadny jest przy tym także drugi z wymienionych zarzutów, który spro-

wadza się do tezy, iż skoro dochodzi do przejścia zakładu pracy lub jego części na

innego pracodawcę, to wyłączone jest stosowanie art. 41

1

KP. Z przepisu art. 23

1

KP

nie wynika bowiem, że w razie przejścia zakładu pracy lub jego części na innego

pracodawcę, wykluczone jest wcześniejsze wypowiadanie umów o pracę. Określa on

tylko sytuację pracowników w przypadku, gdy pozostają oni w stosunku pracy i jed-

nocześnie dochodzi do przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodaw-

cę. Nie formułuje on jakiejś szczególnej ochrony przed wypowiadaniem umów w fa-

zie, która poprzedza to „przejście”. Tym samym brak też podstaw do twierdzenia, że

ustanawia on jakieś odstępstwo od zasady wyrażonej w art. 41

1

KP. Gdyby zamiar

ustawodawcy w tym względzie był inny, to z pewnością w przepisie art. 23

1

KP

wskazałby on, że w stanie faktycznym ujętym w jego § 1 przepis art. 41

1

nie ma zas-

tosowania bądź też w art. 41

1

KP wyraźnie zaznaczyłby, że reguła w nim ujęta zos-

taje wykluczona w przypadkach przewidzianych art. 23

1

§ 1 KP. Wykładnia językowo-

logiczna prowadzi niedwuznacznie do wniosku, iż z art. 23

1

§ 1 KP nie można

wyprowadzić zakazu stosowania art. 41

1

KP. Jednocześnie przesłanki natury celo-

wościowo-funkcjonalnej nie przemawiają jednoznacznie na rzecz tezy, iż zakaz taki -

wbrew wyraźnemu brzmieniu przepisów - z art. 23

1

KP należy wywodzić, zwłaszcza

jeżeli zważyć, że często w chwili rozpoczęcia likwidacji pracodawcy nie wiadomo, jaki

będzie los jego majątku (czy zostanie rozproszony, czy też jako zakład pracy lub jego

część zostanie przejęty przez innego pracodawcę), a jednocześnie istnieje ko-

nieczność zwolnienia załogi. Oznacza to, iż zarówno zarzut naruszenia art. 23

1

KP,

jak i naruszenia art. 41

1

w związku z art. 23

1

KP, są chybione.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy na podstawie art. 393

12

KPC orzekł

jak w sentencji.

========================================