II UKN 214/98

Wyrok z dnia 16 września 1998 r.

II UKN 214/98

Sąd ma obowiązek poinformowania strony o możliwości złożenia wnios-

ku o ustanowienie adwokata z urzędu, wówczas gdy sprawa jest skomplikowa-

na pod względem faktycznym lub prawnym, w stopniu przekraczającym umie-

jętności i możliwości obrony swych praw przez stronę (art. 5 KPC w związku z

art. 117 § 1 KPC).

Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Maria Mańkowska, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 września 1998 r. sprawy z wniosku

Wiesława M. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o

prawo do renty inwalidzkiej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apela-

cyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 6 listopada 1997 r.

[...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie, wyrokiem z

dnia 6 listopada 1997 r., oddalił apelację Wiesława M. od wyroku Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Siedlcach z dnia 28 maja 1997 r.

[...], oddalającego odwołanie wnioskodawcy od negatywnej decyzji rentowej. W

sprawie tej ustalono, że Wiesław M., który jest inwalidą drugiej grupy od dzieciństwa,

złożył w dniu 26 lipca 1995 r. wniosek o rentę inwalidzką. Zarówno komisje lekarskie

do spraw inwalidztwa i zatrudnienia, jak i biegli lekarze sądowi zaliczyli wnioskodaw-

cę do drugiej grupy inwalidów, przy czym biegli wskazali, że istniejące od dzieciństwa

inwalidztwo pogorszyło się w okresie stycznia-marca 1994 r.

Na tle takich ustaleń Sąd Apelacyjny uznał, że wnioskodawca nie nabył

uprawnień rentowych ani na podstawie art. 34 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o

2

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.,

powoływanej dalej jako ustawa o z.e.p.), albowiem w dziesięcioleciu poprzedzającym

datę złożenia wniosku nie udowodnił ustawowo wymaganego 5-letniego okresu za-

trudnienia, ani na podstawie art. 32 i 33 ustawy o z.e.p., ponieważ ustalone przez

biegłych pogorszenie się stanu jego zdrowia w okresie stycznia-marca 1994 r. nastą-

piło po upływie 18 miesięcy od ustania w dniu 28 marca 1991 r. ostatniego zatrud-

nienia wnioskodawcy, a w ostatnim dziesięcioleciu przed datą pogorszenia się stanu

jego zdrowia legitymował się on jedynie okresem zatrudnienia wynoszącym 2 lata 11

miesięcy i 21 dni. Wskazując, że wnioskodawca nie wypełnił ustawowych przesłanek

do przyznania mu uprawnień rentowych, Sąd Apelacyjny sygnalizował możliwość

wystąpienia do Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z wnioskiem o przyzna-

nie mu świadczenia rentowego w drodze wyjątku na podstawie art. 65 ustawy o

z.e.p.

W kasacji podniesiono zarzut nieważności postępowania, utrzymując, że

przebywający w zakładzie karnym wnioskodawca zaliczony do II grupy inwalidów z

powodu schorzenia psychicznego „był całkowicie niezdolny do samodzielnej możno-

ści obrony swych praw” przed Sądami obu instancji. W takiej sytuacji już Sąd pierw-

szej instancji powinien, stosownie do art. 5 KPC, pouczyć go o możliwości i potrzebie

złożenia wniosku o ustanowienie adwokata z urzędu, skoro trudna sytuacja osobista i

materialna uniemożliwiały mu ustanowienie pełnomocnika z wyboru.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Kasacyjny zarzut nieważności postępowania z powodu niemożności obrony

swoich praw przez wnioskodawcę jest nieuzasadniony. Procedury zmierzające do

przyznania prawa do renty inwalidzkiej opierają się bowiem na ustaleniu ustawowych

przesłanek warunkujących nabycie uprawnień rentowych, którymi są: stan inwalidz-

twa (całkowitej lub częściowej niezdolności do pracy), wymagany okres ubezpiecze-

nia oraz powstanie inwalidztwa w tym okresie albo nie później niż w ciągu 18 mie-

sięcy od jego ustania (art. 32 ustawy o z.e.p. w związku z art. 6 ust. 1 i 2 ustawy z

dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw - Dz.U Nr 104, poz. 450 ze zm.).

Przyznanie wnioskodawcy uprawnień rentowych - z uwagi na ustalenie u niego in-

walidztwa II grupy istniejącego od dzieciństwa - wymagało zatem wyłącznie spraw-

3

dzenia, czy legitymuje się on ustawowo wymaganym pięcioletnim okresem ubezpie-

czenia przypadającym w ciągu ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku

o rentę inwalidzką (art. 34 ust. 1 ustawy o z.e.p.).

W ramach przedstawionych ustawowych warunków przyznania prawa do renty

inwalidzkiej zweryfikowanie uprawnień rentowych wnioskodawcy nie wymagało -

poza zaskarżeniem negatywnej decyzji rentowej - dalszej inicjatywy procesowej

wnioskodawcy, skoro w każdej sprawie rentowej sądy ubezpieczeń społecznych we

własnym zakresie i niejako z urzędu są zobowiązane sprawdzić występowanie usta-

wowych przesłanek warunkujących nabycie prawa do renty. Temu obowiązkowi nie

uchybiły Sądy rozpoznające sprawę wnioskodawcy, które uzyskały wszelkie informa-

cje o okresach jego ubezpieczenia oraz potwierdziły występowanie u niego inwa-

lidztwa II grupy od dzieciństwa. W granicach ustalonych okoliczności, które nie były

kwestionowane również w kasacji, w szczególności Sąd drugiej instancji wszechs-

tronnie weryfikował możliwe warianty przyznania wnioskodawcy uprawnień rento-

wych i prawidłowo wykazał, że wnioskodawca nie spełnia ustawowych warunków

koniecznych do przyznania mu renty inwalidzkiej, albowiem nie legitymuje się wyma-

ganym pięcioletnim okresem ubezpieczenia, który powinien przypadać w ciągu

ostatniego dziesięciolecia przed zgłoszeniem wniosku rentowego (art. 34 ust. 1

ustawy o z.e.p.).

Wobec wyjaśnienia przez Sąd Apelacyjny wszystkich istotnych okoliczności

sprawy, które były niezbędne dla merytorycznego orzekania, nie było potrzeby po-

dejmowania żadnych innych czynności procesowych przez wnioskodawcę lub usta-

nowienia adwokata z urzędu w celu podejmowania takich czynności w sprawie

wszechstronnie zbadanej przez sądy orzekające. Konieczność informowania strony o

możliwości wystąpienia z wnioskiem o ustanowienie dla niej adwokata z urzędu

obarcza sądy tylko wówczas, gdy sprawa jest skomplikowana pod względem fak-

tycznym lub prawnym w stopniu przekraczającym możliwości procesowe i możność

obrony swych prawa przez stronę nieporadną lub pozbawioną wolności (art. 5 KPC w

związku z art. 117 § 1 KPC).

Taka sytuacja nie zachodziła w rozpoznawanej sprawie, w której wnioskodaw-

ca nie podejmował wadliwych czynności procesowych, wymagających ich skorygo-

wania, ani nie napotykał na niezależne do siebie trudności lub przeszkody w wyka-

zaniu przesłanek prawnych warunkujących zweryfikowanie jego prawa do świadcze-

nia rentowego. Dlatego chybiony był kasacyjny zarzut naruszenia art. 5 KPC, który

4

nadto był bezpośrednio określony jako procesowe uchybienie Sądu pierwszej ins-

tancji, przez co nie podlegał kontroli kasacyjnej, której granice wyznaczają wyłącznie

podstawy kasacyjne skierowane przeciwko wyrokowi sądu drugiej instancji (art. 392

§ 1 i 3931

KPC). Sąd Najwyższy zwrócił bowiem uwagę, że w postępowaniu pierw-

szoinstancyjnym pozbawiony wolności wnioskodawca bezpośrednio uczestniczył w

rozprawie w dniu 14 lutego 1997 r., następnie był poddany badaniom przez biegłych

lekarzy sądowych o specjalizacjach stosownych do zgłaszanych schorzeń oraz był

prawidłowo informowany przez sądy obu instancji o przysługujących mu środkach

zaskarżenia i z pouczeń tych korzystał, a w szczególności był pouczony o sposobie i

terminie wniesienia kasacji do Sądu Najwyższego za pośrednictwem adwokata i wys-

tąpił z wnioskiem o jego ustanowienie w postępowaniu kasacyjnym. Okoliczności te

jednoznacznie przekreślają twierdzenie skarżącego o pozbawieniu wnioskodawcy

możności obrony swych praw w stopniu prowadzącym do nieważności postępowania

(art. 397 pkt 5 KPC). Dlatego Sąd Najwyższy oddalił kasację na podstawie art. 39312

KPC.

Jedynie incydentalnie można zwrócić uwagę, że wnioskodawca z ustaloną II

grupą inwalidztwa od dzieciństwa legitymował się pięcioletnim okresem ubezpiecze-

nia liczonym w okresie dziesięciolecia od 4 stycznia 1979 r. do 4 stycznia 1989 r. [...],

co jest istotną okolicznością w staraniach o przyznanie mu świadczenia w drodze

wyjątku trybie w trybie art. 65 ustawy o z.e.p.

========================================