III ZP 23/98

Uchwała z dnia 16 września 1998 r.

III ZP 23/98

Przewodniczący SSN: Zbigniew Myszka (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Maria Mańkowska, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, przy udziale prokuratora Prokuratury Krajowej Witolda Bryndy

po rozpoznaniu w dniu 16 września 1998 r. sprawy z wniosku Zofii W. przeciwko

Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi we Wrocławiu o wysokość emery-

tury, na skutek zagadnienia prawnego przekazanego postanowieniem Sądu Apela-

cyjnego we Wrocławiu z dnia 4 marca 1998 r. [...] do rozstrzygnięcia w trybie art. 390

§ 1 KPC:

Czy przy ustaleniu wysokości emerytury uwzględnia się, przypadające po

przyznaniu tego świadczenia, okresy niewykonywania pracy w granicach do 6 lat,

spowodowane koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny, zali-

czonym do I grupy inwalidów, tj. okresy nieskładkowe wymienione w art. 4 ust. 1 pkt

8 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach

ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104 poz. 450 z

późn. zmianami), pomimo że zaprzestanie wykonywania zatrudnienia przez osobę

zainteresowaną nie zostało spowodowane koniecznością sprawowania opieki nad

członkiem rodziny ?

p o d j ą ł następująca uchwałę:

Przy ponownym ustaleniu wysokości emerytury uwzględnia się przypa-

dające po przyznaniu tego świadczenia okresy niewykonywania pracy w grani-

cach do 6 lat, spowodowane koniecznością opieki nad innym niż dziecko

członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów, tj. okresy nieskładkowe

wymienione w art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewalo-

ryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie nie-

których ustaw (Dz. U. Nr 104, poz. 450 ze zm.).

2

U z a s a d n i e n i e

Rozpatrywane zagadnienie prawne wyłoniło się na tle następującego stanu

faktycznego. Ubezpieczona Zofia W., urodzona 14 stycznia 1940 r., została zwol-

niona z pracy z dniem 30 września 1993 r. z przyczyn dotyczących zakładu pracy. Po

rozpoznaniu wniosku emerytalnego z dnia 12 września 1993 r. ubezpieczona

uzyskała od dnia 1 października 1993 r. prawo do wcześniejszej emerytury. Do obli-

czenia wysokości przyznanego świadczenia organ rentowy przyjął 35 lat okresów

składkowych oraz 2 miesiące okresów nieskładkowych - okresów zasiłkowych.

W dniu 19 października 1995 r. ubezpieczona złożyła wniosek o uwzględnie-

nie jej do wzrostu świadczenia - okresu nieskładkowego od dnia 7 grudnia 1994 r.,

będącego okresem niewykonywania pracy z powodu sprawowania opieki nad siostrą

Franciszką, zaliczoną od dnia 25 sierpnia 1992 r. do I grupy inwalidów z ogólnego

stanu zdrowia, przedkładając dokumenty potwierdzające inwalidztwo siostry oraz

kserokopię wypisu z dowodu osobistego o zameldowaniu w miejscu zamieszkania

siostry. Organ rentowy uwzględnił ten wniosek i zaliczył ubezpieczonej okres nies-

kładkowy od dnia 7 grudnia 1994 r. do dnia 17października 1995 r. (data sporządze-

nia wniosku), tj. 10 miesięcy i 13 dni oraz zwiększył od dnia 1 lipca 1995 r. wysokość

wypłacanej ubezpieczonej emerytury.

W dniu 24 października 1996 r. ubezpieczona wystąpiła z kolejnym wnioskiem

o zaliczenie jej dalszego okresu sprawowania opieki nad siostrą. Tym razem organ

rentowy - powołując się na stanowisko Departamentu Emerytur i Rent Zakładu

Ubezpieczeń Społecznych w Warszawie z dnia 21 maja 1996 r. - wydał w dniu 9

grudnia 1996 r. decyzję negatywną, argumentując, że przypadający po przyznaniu

emerytury lub renty okres niewykonywania pracy z powodu konieczności opieki nad

członkiem rodziny - inwalidą I grupy - podlega uwzględnieniu jako okres nieskładko-

wy wyłącznie w przypadku, gdy konieczność takiej opieki była przyczyną zaprzesta-

nia wykonywania zatrudnienia.

Odwołanie ubezpieczonej uwzględnił Sąd pierwszej instancji, który wyrokiem z

dnia 10 października 1997 r. zmienił zaskarżoną decyzję, ustalając, że ubezpieczona

udowodniła okres nieskładkowy - okres opieki nad siostrą - inwalidką I grupy, nad

którą sprawuje opiekę od 1982 r., w którym siostra, będąca osobą samotną, uległa

wypadkowi.

3

Przedstawione Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia zagadnienie prawne

Sąd Apelacyjny odniósł do potrzeby wyjaśnienia kwestii prawidłowej interpretacji art.

4 ust. 1 pkt 8 ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o

zasadach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz. U. Nr 104,

poz. 450 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa rewaloryzacyjna lub ustawa). Z jed-

nej strony treść tej normy - w kontekście całego przepisu art. 4 ustawy - przemawia

za tym, aby „zastępowanie okresów składkowych okresami nieskładkowymi przy

ustalaniu prawa i wysokości świadczeń miało na celu zrekompensowanie osobom

zainteresowanym sytuacji, gdy z przyczyn wymienionych w tym artykule nie mogły

wykonywać pracy”. Przy takim ujęciu sprawy należałoby podzielić stanowisko organu

rentowego, że przy ustaleniu prawa i wysokości świadczeń uwzględnia się wyłącznie

okresy nieskładkowe, które przypadały przed nabyciem uprawnień emerytalno-ren-

towych.

Z drugiej strony przepis art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej nie posłu-

guje się określeniem „okresy przerw w pracy”, jak to ma miejsce w art. 4 ust. 1 pkt 9

ustawy, lecz stanowi jedynie o okresach „niewykonywania pracy” z powodu koniecz-

ności sprawowania opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny - inwalidą I

grupy, a jedyne ograniczenie przewidziane w art. 4 ust. 2 ustawy dotyczy ustawowo

określonego maksymalnego wymiaru uwzględnianego okresu nieskładkowego. W

ocenie Sądu Apelacyjnego taka regulacja bardziej uzasadnia stanowisko, że przy

ustalaniu wysokości emerytury lub renty inwalidzkiej uwzględnia się każdy okres

sprawowania opieki nad członkiem rodziny - inwalidą I grupy, choćby zaprzestanie

zatrudnienia nie było spowodowane koniecznością takiej opieki, której sprawowanie

przypada po przyznaniu świadczenia. Skoro emeryt lub rencista ma prawo do zwięk-

szenia pobieranego świadczenia z ubezpieczenia społecznego z tytułu wykonywania

zatrudnienia po przyznaniu świadczenia, to nie może być w gorszej sytuacji emeryt,

który nie może podjąć zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu

konieczności sprawowania opieki nad członkiem rodziny zaliczonym do I grupy in-

walidów.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Pozytywna odpowiedź na przedstawione zagadnienie prawne wynika już z

samego gramatycznego brzmienia art. 4 ust. 1 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej, który

4

nakazuje uwzględniać wymienione w nim okresy niewykonywania pracy, w granicach

do 6 lat, spowodowane koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem rodzi-

ny zaliczonym do I grupy inwalidów jako okresy nieskładkowe przy ustalaniu prawa i

wysokości świadczeń bez jakichkolwiek dalszych warunków, za wyjątkiem łącznego

ograniczenia rozmiaru okresów nieskładkowych, które nie mogą przekraczać jednej

trzeciej uwzględnionych okresów składkowych (art. 4 ust. 2 tej ustawy). Regulacja ta

wynikała z wielokrotnie podkreślanej jakościowej zmiany normatywnej w zakresie

uwzględnienia okresów składkowych i nieskładkowych, która pozwalała uwzględniać

jako okresy nieskładkowe również okresy niewykonywania pracy z powodu opieki,

które nie były przerwami w pracy, ale były związane ze sprawowaniem opieki nad

innym niż dziecko członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów (art. 13 ust. 3

pkt 1 b ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i

ich rodzin - Dz. U. Nr 40, poz. 267 ze zm., powoływanej dalej jako ustawa o z.e.p.).

Po wejściu w życie ustawy rewaloryzacyjnej nie jest zatem niezbędne wykazanie

związku przyczynowego pomiędzy zaprzestaniem pracy a sprawowaniem takiej

opieki, skoro okresami nieskładkowymi są już okresy niewykonywania pracy, w gra-

nicach do 6 lat, spowodowane sprawowaniem opieki nad innym niż dziecko człon-

kiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów, które niekonieczne stanowiły okresy

przerwania pracy dla sprawowania takiej opieki. Uznając takie okresy niewykonywa-

nia pracy za okresy nieskładkowe ustawodawca wyszedł z założenia, że zakres

niezbędnej opieki ze względu na niemożność samodzielnej egzystencji inwalidy I

grupy wymaga tak znacznego rozmiaru i nakładu czynności opiekuńczych, że nie jest

możliwe ich pogodzenie z równoczesnym wykonywaniem pracy. W konsekwencji

zawarte w zakwestionowanej decyzji odmienne stanowisko organu rentowego o

możliwości uwzględniania tylko takich okresów opieki, które wymagały faktycznego

zaprzestania zatrudnienia ( okresów przerw w pracy) jest oczywiście bezzasadne na

gruncie art. 4 ust. 2 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej.

W dalszej kolejności należało podkreślić, że analizowany przepis nie ograni-

cza dopuszczalności zaliczania takiego okresu nieskładkowego wyłącznie przy

pierwszorazowym ustaleniu uprawnień emerytalno-rentowych, skoro ubezpieczony

może zgłaszać wnioski o zaliczenie do stażu emerytalno-rentowego okresów skład-

kowych i nieskładkowych, jeżeli poprzednio okresy takie nie był uwzględnione, bądź

były uwzględnione w mniejszym rozmiarze. Taka konstatacja wynika z wyraźnych

dyspozycji określonych w art. 33 ust. 2 oraz art. 33

1

ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej,

5

które dopuszczają każdorazowo ponowne ustalenie wysokości emerytury lub renty,

w razie złożenia wniosku o doliczenie nie uwzględnionych dotychczas w wymiarze

świadczenia okresów składkowych lub nieskładkowych, nie wiążąc tego z wymaga-

niem wykonywania zatrudnienia po przyznaniu tych świadczeń. Takie bowiem ogra-

niczenie wynikające w poprzednim stanie prawnym z art. 79 ustawy o z.e.p. jest

sprzeczne z treścią art. 33 ust. 2 i 33

1

ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, a przez to poz-

bawione waloru prawnego, stosownie do art. 45 ust. 1 tej ustawy.

Równocześnie w judykaturze Sądu Najwyższego, wyjaśniającej art. 33 ust. 2

ustawy rewaloryzacyjnej, przekonująco wskazano, że nowe uregulowania prawne

wprowadzające - w miejsce dotychczasowego podziału okresów wpływających na

powstanie prawa i wysokość świadczeń emerytalno-rentowych na okresy: zatrud-

nienia, równorzędne z zatrudnieniem i zaliczalne do okresów zatrudnienia - podział

na okresy: składkowe i nieskładkowe, stosuje się zarówno do okresów pochodzących

sprzed daty złożenia wniosku o świadczenie, jak i przypadających po tej dacie (por.

uchwały Sądu Najwyższego: z dnia 25 maja 1994 r., II UZP 12/94 i z dnia 8 lipca

1994 r., II UZP 6/94, OSNAPiUS 1994 nr 8 poz. 132 i 133). Przy ponownym

ustaleniu wysokości emerytury lub renty należy zatem uwzględniać wnioski o doli-

czenie wszystkich nie uwzględnionych dotychczas okresów nieskładkowych, tj. za-

równo tych, które przed wejściem w życie ustawy rewaloryzacyjnej nie podlegały

zaliczeniu do wzrostu świadczenia i które dopiero po przyznaniu świadczenia zostały

normatywnie określone w art. 4 ust. 2 jako okresy nieskładkowe, jak i tych okresów

nieskładkowych, które zaistniały (wystąpiły) po przyznaniu świadczenia. Dlatego przy

rozpatrywaniu wniosku o doliczenie kolejnych okresów ubezpieczenia do wymiaru

świadczeń emerytalno-rentowych zachodziła konieczność uwzględnienia również

okresów składkowych jak i nieskładkowych przypadających po przyznaniu

świadczenia, co zostało w sposób jednoznaczny potwierdzone w wyroku Sądu Naj-

wyższego z dnia 15 lutego 1995 r. (II URN 4/95, OSNAPiUS 1995 nr 15 poz. 194). W

aktualnym stanie prawnym obowiązek taki znalazł normatywny wyraz w treści art. 33

1

ust. 1 ustawy rewaloryzacyjnej, który nakazuje doliczać wszelkie okresy składkowe

lub nieskładkowe dotychczas nie uwzględnione w wymiarze świadczenia, jeżeli

emeryt lub rencista zgłosi wniosek o ponowne ustalenie wysokości świadczenia, tj. w

szczególności te okresy, które miały miejsce po przyznaniu świadczenia i wpływają

na jego wzrost.

6

Podejmując uchwałę w sprawie, w której Sąd Apelacyjny w istocie rzeczy nie

miał zasadniczych wątpliwości co do twierdzącej odpowiedzi na przedstawione za-

gadnienie prawne, Sąd Najwyższy kierował się nadto potrzebą zasygnalizowania

istotnych elementów składowych pojęcia nieskładkowego okresu niewykonywania

pracy, spowodowanego koniecznością opieki nad innym niż dziecko członkiem ro-

dziny zaliczonym do I grupy inwalidów. W ocenie Sądu Najwyższego w tym składzie

orzekającym, analizowany okres nieskładkowy powinien odpowiadać rygorom prawa

ubezpieczeń społecznych, przeciwdziałającym wykładni rozszerzającej analizowa-

nego przepisu, bądź nadużywaniu przewidzianego w nim uprawnienia wobec bez-

względnie obowiązującego charakteru norm prawnych systemu ubezpieczeń spo-

łecznych. Nie może być kwestyjne, że uwzględnienie wymienionego w art. 4 ust. 2

pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej okresu nieskładkowego umożliwia jedynie niewyko-

nywanie pracy spowodowane sprawowaniem opieki nad członkiem rodziny - inwalidą

I grupy. Dlatego nie jest takim okresem nieskładkowym niewykonywanie pracy

spowodowane koniecznością opieki nad inwalidą I grupy, nie będącym członkiem

rodziny ubezpieczonego.

Dopuszczalność doliczenia analizowanego okresu nieskładkowego wymaga

odniesienia się do określenia członków rodziny w pojęciu prawa ubezpieczeń spo-

łecznych, wyraża się przede wszystkim osoby uprawnione do nabycia świadczeń z

ubezpieczenia społecznego, tj. prawa do renty rodzinnej (art. 38 ustawy o z.e.p.) lub

do zasiłku opiekuńczego (art. 35 ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach

pieniężnych z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa - jedno-

lity tekst: Dz. U z 1983 r. Nr 30, poz. 143 ze zm.), które pozostają we wspólnym

gospodarstwie domowym z ubezpieczonym. Ustalenie stosunku rzeczywistej wspól-

noty domowej między ubezpieczonym sprawującym opiekę a podopiecznym człon-

kiem rodziny, będącym inwalidą I grupy, jest z reguły konieczne dla wyeliminowania

ewentualnych nadużyć w zakresie korzystania z uprawnień przewidzianych w prawie

ubezpieczeń społecznych. Równocześnie jednak pojęcie wspólnoty domowej nie

może być pojmowane nazbyt rygorystyczne, jako konieczność wspólnego za-

mieszkiwania i prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego, jeżeli okoliczności

faktyczne konkretnej sprawy potwierdzają rzeczywiste sprawowanie opieki nad

członkiem rodziny - inwalidą I grupy. Taka sytuacja miała miejsce w rozpoznawanej

sprawie i znalazła wyraz w trafnym uznaniu uprawnień ubezpieczonej, która spra-

wuje opiekę nad mieszkającą w pobliżu siostrą inwalidą I grupy - osobą samotną,

7

nad którą ze względu na rodzaj ciężkiego schorzenia roztoczyła stałe czynności

opiekuńcze, a w ostatnim okresie uzyskała wspólne zameldowanie w lokalu siostry.

Konieczność realnego sprawowania opieki przez ubezpieczonego nad członkiem

rodziny - inwalidą I grupy wymaga nadto ustalenia, że - poza ubezpieczonym ubie-

gającym się o uwzględnienie tego okresu - nie ma innych domowników, mogących i

zobowiązanych zapewnić opiekę niesprawnemu członkowi rodziny - inwalidzie I

grupy. Nadto - okres sprawowania opieki nad innym niż dziecko członkiem rodziny

zaliczonym do I grupy inwalidów może być uwzględniony jako okres nieskładkowy w

zasadzie tylko jednej osobie uprawnionej, a w razie szczególnych przypadków

sprawowania dalszej opieki przez innego (kolejnego) członka rodziny - w łącznym

rozmiarze opieki nie przekraczającym 6 lat. Innymi słowy, nie jest uzasadniony

swoisty „zbieg” uprawnień do uwzględnienia analizowanego okresu nieskładkowego

więcej niż jednej osobie z tytułu sprawowania opieki w tym samym okresie nad tym

samym członkiem rodziny zaliczonym do I grupy inwalidów, bądź w większym wy-

miarze niż 6 lat opieki łącznie.

Ustalenie zasygnalizowanych uwarunkowań jest niezbędne dla prawidłowego

stosowania wynikających z art. 4 ust. 2 pkt 8 ustawy rewaloryzacyjnej.

========================================