I PKN 289/98

Wyrok z dnia 29 września 1998 r.

I PKN 289/98

Zmiana umowy o pracę zawartej na czas nie określony w umowę na czas

określony wskutek zgodnego oświadczenia woli stron nie narusza art. 18 § 1

KP.

Przewodniczący SSN: Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę-

dziowie SN: Kazimierz Jaśkowski: Walerian Sanetra.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu dniu 29 września 1998 r. sprawy z powództwa

Grażyny A. przeciwko Wojewódzkiemu Szpitalowi Zespolonemu [...] w R. o uznanie

za bezskuteczne zmiany umowy o pracę z czasu nie określonego na czas określony i

ustalenie, iż strony łączy umowa o pracę na czas nie określony, o uznanie za

bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy, o uznanie za bezskuteczne

rozwiązania umowy o pracę z dniem 17 września 1997 r. i uznanie za nieważne wy-

danego świadectwa pracy oraz o ustalenie wysokości wynagrodzenia zasadniczego,

na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 26 lutego 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 11 grudnia 1997 r. oddalił po-

wództwo Grażyny A. przeciwko Wojewódzkiemu Szpitalowi Zespolonemu [...] w R. o

uznanie za bezskuteczne zmiany umowy o pracę z czasu nie określonego na czas

określony i ustalenie, że strony łączy umowa o pracę na czas nie określony, o uzna-

nie za bezskuteczne wypowiedzenia warunków pracy, o uznanie za bezskuteczne

rozwiązania umowy o pracę z dniem 17 września 1997 r. i uznanie za nieważne wy-

danego świadectwa pracy oraz o ustalenie wysokości wynagrodzenia zasadniczego.

Ponadto Sąd Rejonowy umorzył postępowanie w części dotyczącej wypłacenia

2

ekwiwalentu za nie wykorzystany przez powódkę urlop wypoczynkowy w 1995 r. i w

1996 r.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka była zatrudniona w pozwanym Szpitalu na

podstawie umowy o pracę na czas nie określony w charakterze asystenta - najpierw

w Klinice Otolaryngologicznej, a następnie w Oddziale Ortopedii. W dniu 26 lutego

1993 r. powódka wygrała konkurs na stanowisko naczelnej pielęgniarki pozwanego

Szpitala i objęła to stanowisko na okres 5 lat. W dniu 14 grudnia 1995 r. strona poz-

wana wypowiedziała powódce umowę o pracę dotyczącą stanowiska naczelnej pie-

lęgniarki. Sąd Rejonowy w Rzeszowie wprawdzie uznał, że wypowiedzenie to było

niezgodne z prawem, ale wyrokiem z dnia 4 lipca 1996 r. nie przywrócił jej do pracy,

lecz zasądził odszkodowanie. Również Sąd Wojewódzki w Rzeszowie przyjął, że

powództwo o przywrócenie do pracy było niezasadne, wobec czego wyrokiem z dnia

25 października 1996 r. oddalił apelację powódki. Jednak Sąd ten wyraził pogląd, że

zatrudnienie powódki na stanowisku naczelnej pielęgniarki spowodowało zawiesze-

nie dotychczasowego stosunku pracy do czasu zajmowania stanowiska naczelnej

pielęgniarki, co oznacza, że powódka ma roszczenie o dopuszczenie jej do pracy na

stanowisku zajmowanym przed wygraniem konkursu. W związku z tym powódka zło-

żyła pozew o dopuszczenie do pracy na stanowisku asystenta. Jej żądanie Sąd Re-

jonowy w Rzeszowie oddalił wyrokiem z dnia 8 stycznia 1997 r. Na skutek apelacji

powódki Sąd Wojewódzki w Rzeszowie zmienił ten wyrok wyrokiem z dnia 20 marca

1997 r. i nakazał stronie pozwanej dopuścić powódkę do pracy na wymienionym sta-

nowisku w Oddziale Ortopedii. Strona pozwana wykonując wyrok zwróciła się do

powódki o dopełnienie wszystkich formalności związanych z przyjęciem do pracy na

stanowisku asystenta, lecz nie godząc się z orzeczeniem wniosła kasację do Sądu

Najwyższego, a także poinformowała powódkę, że dopuszczenie do pracy następuje

na czas określony od 21 marca 1997 r. do czasu rozstrzygnięcia kasacji przez Sąd

Najwyższy. Wyrokiem z dnia 17 września 1997 r., I PKN 267/97, Sąd Najwyższy

zmienił wyrok Sądu Wojewódzkiego i oddalił powództwo.

W świetle tych ustaleń Sąd Rejonowy uznał, że żądania powódki są bezza-

sadne. Po wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 20 września 1997 r. pozwany Szpital

zatrudnił powódkę na czas określony, zaznaczając wyraźnie, że chodzi o czas do

wydania wyroku przez Sąd Najwyższy. Oświadczenie pozwanego Szpitala w tym

przedmiocie nie stanowi zmiany poprzedniej umowy o pracę, która wcześniej uległa

rozwiązaniu. Powódka, wyrażając zgodę na objęcie stanowiska naczelnej pielęgniar-

3

ki, zgodziła się na przekształcenie istniejącego do tej pory stosunku pracy (na sta-

nowisku asystenta), wobec czego nie przysługuje jej prawo powrotu na to stanowis-

ko. Sąd Rejonowy zaznaczył również, że po dniu 17 września 1997 r. powódka nie

stawiła się do pracy i nie doszło do nawiązania przez strony stosunku pracy, dlatego

też żądanie ustalenia, że taki stosunek istnieje, nie ma uzasadnienia w materiale do-

wodowym sprawy. Nie mają w związku z tym uzasadnienia pozostałe roszczenia po-

wódki, z wyjątkiem roszczenia o ekwiwalent za nie wykorzystany urlop wypoczynko-

wy w latach 1995-96, co do którego strony zawarły ugodę.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie wyro-

kiem z dnia 26 lutego 1998 r. oddalił apelację powódki, nie obciążając jej obowiąz-

kiem zwrotu stronie pozwanej kosztów postępowania za instancję apelacyjną.

Sąd drugiej instancji podzielił ustalenia i wnioski Sądu Rejonowego i podkre-

ślił, że powódka wiedziała, iż zawarła umowę na czas oznaczony, gdyż stanowisko

strony pozwanej było w tej kwestii jasne. Nie wzbudzały także wątpliwości inne wa-

runki tej umowy, takie jak stanowisko i wynagrodzenie. Nie miał również Sąd Rejo-

nowy podstaw do ustalenia, że po dopuszczeniu powódki do pracy strona pozwana

powierzyła jej czynności przekraczające poprzedni zakres, gdyż zobowiązanie się

powódki do podjęcia zatrudnienia w dowolnej komórce organizacyjnej nie spowodo-

wało zmiany rodzaju umowy o pracę.

Od powyższego wyroku powódka złożyła kasację opartą na zarzucie narusze-

nia prawa materialnego, tj. art. 11 i art. 18 § 1 KP. Naruszenie tych przepisów polega

- zdaniem powódki - na przyjęciu, że zawarła z pozwanym Szpitalem umowę o pracę

na czas określony, podczas gdy po stronie pracodawcy istniał obowiązek zawarcia

umowy o pracę na czas nie określony oraz na bezpodstawnym przyjęciu, że w spo-

sób dorozumiany wyraziła zgodę na zmianę warunków umowy o pracę wskutek

przystąpienia do wykonywania pracy i przyjmowania wynagrodzenia, podczas gdy

wystąpiła do sądu z pozwem, co przeczy wnioskowi Sądu Wojewódzkiego, że wyra-

ziła zgodę na zawarcie umowy o pracę na czas określony. Według powódki, ustale-

nie Sądu Wojewódzkiego, że w sposób dorozumiany zawarła umowę o pracę na

czas określony, jest sprzeczne z jej oświadczeniem woli wyrażonym w pozwie. Poza

tym powyższe ustalenie prowadzi do akceptacji sytuacji, w której osoba wygrywająca

konkurs na stanowisko u tego samego pracodawcy, dający prawo do zatrudnienia w

zamkniętym okresie, nie ma powrotu na poprzednio zajmowane stanowisko wynika-

jące z zawarcia umowy o pracę na czas nie określony. Jest to dla pracownika krzyw-

4

dzące. Poza tym skoro przepisy prawa pracy nie stanowią o tym, na jakich zasadach

następuje powrót pracownika na poprzednio zajmowane stanowisko, to luka w tym

zakresie nie powinna być wypełniana w drodze wykładni Sądu Najwyższego w skła-

dzie trzyosobowym. Uzasadnia to twierdzenie, że Sąd Wojewódzki nie był związany

wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 20 września 1997 r., I PKN 267/97.

W konkluzji powódka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie

sprawy Sądowi Wojewódzkiemu do ponownego rozpoznania albo o uchylenie także

wyroku Sądu Rejonowego i przekazanie sprawy do rozpoznania temu Sądowi,

ewentualnie o zmianę zaskarżonego wyroku i wydanie orzeczenia zgodnie z żąda-

niem pozwu, z zasądzeniem na jej rzecz w każdym wypadku kosztów postępowania

kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z art. 393

1

KPC istnieją dwie podstawy kasacji: naruszenie prawa

materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie i narusze-

nie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik

sprawy. Oparcie kasacji wyłącznie na zarzucie naruszenia prawa materialnego poz-

bawia stronę skarżącą możliwości kwestionowania ustaleń przyjętych w zaskarżo-

nym wyroku, dokonanej oceny dowodów, pominięcia środków dowodowych, nieprze-

prowadzenia określonych czynności. Sąd Najwyższy rozpoznaje bowiem sprawę w

granicach kasacji (art. 393

11

KPC).

W przedmiotowej sprawie podstawę kasacji stanowi wyłącznie zarzut naru-

szenia prawa materialnego. Oznacza to, że Sąd Najwyższy był uprawniony jedynie

do oceny, czy w przyjętym przez Sąd Wojewódzki stanie faktycznym doszło do naru-

szenia art. 11 i art. 18 § 1 KP wskutek błędnej wykładni tych przepisów lub ich nie-

właściwego zastosowania. Na pytanie to należy odpowiedzieć przecząco. W myśl

art. 11 KP nawiązanie stosunku pracy bez względu na jego podstawę wymaga zgod-

nego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. Sąd Wojewódzki, przyjmując jako

prawidłowe i własne ustalenia Sądu Rejonowego uznał, że powódka w sposób doro-

zumiany wyraziła zgodę na zatrudnienie jej na czas oznaczony, tj. do chwili rozs-

trzygnięcia przez Sąd Najwyższy zgodności z prawem wyroku Sądu Wojewódzkiego

z dnia 20 marca 1997 r. nakazującego stronie pozwanej dopuszczenie powódki do

pracy. Na rzecz takiej interpretacji woli powódki przemawiało bowiem - zdaniem

5

Sądu Wojewódzkiego - jej zachowanie polegające na przystąpieniu do pracy po wy-

daniu wymienionego wyżej wyroku, na warunkach określonych w piśmie strony poz-

wanej z dnia 8 maja 1997 r., które informowało, że dopuszczenie do pracy na stano-

wisku asystenta Oddziału Ortopedii i Traumatologii następuje na czas od dnia wy-

magalności wyroku do czasu rozstrzygnięcia kasacji strony pozwanej przez Sąd

Najwyższy.

Stanowisko Sądu Wojewódzkiego należy uznać za prawidłowe. Przepis art. 60

KC, który ma zastosowanie przy ocenie oświadczeń woli stosownie do art. 300 KP,

przewiduje, że wola osoby dokonującej czynności prawnych - z zastrzeżeniem

wyjątków w ustawie przewidzianych - może być wyrażona przez każde zachowanie

się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny. Wprawdzie z dokonanych

ustaleń wynika, że powódka nie podpisała wręczonego jej zakresu czynności,

określającego jej obowiązki w związku z wyrokiem Sądu Wojewódzkiego nakazują-

cym dopuszczenie do pracy, jak również wniosła pozew między innymi o uznanie za

bezskuteczną zmiany umowy o pracę zawartej w 1989 r. na czas nie określony na

umowę o pracę „na czas określony uwarunkowany zdarzeniem”, jednak mimo to wy-

konywała czynności ustalone dla niej w zakresie czynności i pobierała wynagrodze-

nie. Ten stan rzeczy trwał sześć miesięcy. Nie ulega też wątpliwości, że po otrzyma-

niu pisma strony pozwanej zawierającego oświadczenie o dopuszczeniu do pracy na

czas do rozstrzygnięcia kasacji przez Sąd Najwyższy, wniosła pozew „o uznanie za

bezskuteczną zmiany umowy o pracę” i „zmiany warunków pracy”, lecz z jego treści

nie wynika, że powódka zawarła w nim oświadczenie woli adresowane do strony poz-

wanej o niewyrażeniu zgody na dopuszczenie do pracy na czas określony.

Rozważając powyższe fakty Sąd Wojewódzki miał podstawę, by uznać, że powódka

przyjęła w sposób dorozumiany warunki strony pozwanej. Okoliczności przytoczone

przez nią należy uznać za mniejszej wagi przy tłumaczeniu woli stron. Przyjęcie za-

kresu czynności bez jego podpisania nie zawsze bowiem oznacza odmowę przysta-

nia na pozostałe warunki umowy, podobnie jak wniesienie pozwu kwestionującego

zmianę warunków pracy lub płacy nie jest z reguły równoznaczne ze złożeniem

oświadczenia o odmowie przyjęcia tych warunków. Powódka, powołując się na naru-

szenie przez Sąd Wojewódzki art. 11 KP, pominęła to, że o zawarciu umowy o

określonej treści decyduje wola obu stron. Zatem dla przyjęcia, że stosunek pracy

nadal istniał, chociaż Sąd Najwyższy uznał, iż w okolicznościach sprawy nie przysłu-

giwało powódce prawo powrotu na poprzednio zajmowane stanowisko i tym samym

6

roszczenie o dopuszczenie do wykonywania poprzedniej pracy, konieczne byłoby

wykazanie, że na mocy zgodnej woli obu stron stosunek taki powstał. Takiego zaś

zdarzenia Sąd Wojewódzki nie ustalił.

W orzecznictwie Sądu Najwyższego na gruncie przepisów o rewizji nadzwy-

czajnej rozważane było zagadnienie, jakie konsekwencje w zakresie bytu stosunku

pracy powoduje wydanie przez Sąd Najwyższy wyroku reformatoryjnego, oddalają-

cego roszczenie pracownika o przywrócenie do pracy uwzględnione wcześniej pra-

womocnym wyrokiem sądu pierwszej lub drugiej instancji. W tej kwestii Sąd Najwyż-

szy wypowiedział pogląd, że w takiej sytuacji ustaje obowiązek zatrudnienia pracow-

nika od dnia wydania wyroku przez Sąd Najwyższy (uchwała składu siedmiu sędziów

z dnia 28 grudnia 1978 r., V PZP 5/79, OSNCP 1980 z. 3, poz. 42). Z tych względów

nie można uznać za trafny poglądu powódki, iż zaskarżony wyrok naruszył art. 11

KP.

Sąd Najwyższy nie dostrzegł również podstaw do uznania zasadności zarzutu

naruszenia art. 18 § 1 KP. Powódka, formułując go, powołała się na istniejący -

według niej - obowiązek pozwanego Szpitala zatrudnienia jej na czas nie oznaczony,

wynikający z umowy zawartej w 1989 r. na stanowisku asystenta. Tymczasem w tej

kwestii zajął już stanowisko Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 20 września 1997 r., I

PKN 267/97, zmieniając wyrok Sądu Wojewódzkiego z dnia 20 marca 1997 r. i od-

dalając powództwo o dopuszczenie powódki do pracy. Jak wynika z wcześniejszych

uwag, w tymże wyroku Sąd Najwyższy w ślad za wcześniejszym orzecznictwem

przyjął, że powódka, wyrażając zgodę na objęcie stanowiska naczelnej pielęgniarki,

wyraziła tym samym zgodę na zmianę rodzaju pracy i czasu trwania stosunku pracy.

Z tego względu i stosownie do obowiązujących przepisów prawa pracy nie przysłu-

guje jej prawo powrotu na uprzednio zajmowane stanowisko. W tej sytuacji zarzut

naruszenia art. 18 § 1 KP odnoszący się do konsekwencji, jakie wynikają z przyto-

czonego wyroku Sądu Najwyższego i jakie uwzględnił Sąd Wojewódzki w zaskarżo-

nym wyroku, jest bezzasadny. Stosownie do powyższego przepisu nieważne są pos-

tanowienia umów, które są mniej korzystne dla pracowników niż przepisy prawa

pracy - wówczas zamiast tych postanowień stosuje się odpowiednie przepisy prawa

pracy. Jednak regulacja zawarta w art. 18 § 1 KP nie może być rozumiana jako

przeszkoda do zmiany umową stron rodzaju pracy pracownika, czasu trwania jego

stosunku pracy i innych elementów. Stosownie do tego przepisu niedopuszczalne

jest ograniczenie lub wyłączenie umową stron takich uprawnień pracownika, jak

7

uprawnienia do urlopu wypoczynkowego, wynagrodzenia, ustalonego ustawowo

okresu wypowiedzenia umowy, czasu pracy zgodnego z ustawowymi normami itp.

Strony natomiast mogły się umówić, że bez formalnego rozwiązania umowy o pracę

na stanowisku asystenta powódka - kontynuując stosunek pracy - przejdzie na sta-

nowisko naczelnej pielęgniarki na 5 lat. Przepisy Kodeksu pracy nie zakazują bo-

wiem zawierania umów o pracę na czas określony. Jak z przedstawionych uwag wy-

nika, zarzut naruszenia art. 18 § 1 KP okazał się również chybiony.

Z tych względów Sąd Najwyższy oddalił kasację nie zawierającą uzasadnio-

nych podstaw (art. 393

12

KPC).

========================================