II UKN 334/98

Wyrok z dnia 7 października 1998 r.

II UKN 334/98

Okres urlopu bezpłatnego nie jest okresem zatrudnienia w rozumieniu

art. 32 pkt 3 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra-

cowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.) w związku z art. 6 ust. 2

ustawy z dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasa-

dach ustalania emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104,

poz. 450 ze zm.).

Przewodniczący: SSN Teresa Romer. Sędziowie: SA Beata Gudowska (spra-

wozdawca), SN Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 października 1998 r. sprawy z

wniosku Krystyny N. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w

G. o rentę rodzinną dla syna, na skutek kasacji wnioskodawczyni od wyroku Sądu

Apelacyjnego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Gdańsku z dnia 4 marca

1996 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok Sądu Apelacyjnego w Gdańsku i oddalił rewizję.

U z a s a d n i e n i e

Postanowieniem z dnia 20 grudnia 1995 r. Sąd Rejonowy w Gdańsku uznał

Kazimierza N. za zmarłego w dniu 4 września 1995 r. o godz. 2400

w następstwie

zaginięcia w dniu 3 września 1994 r. statku "I.A.", na którym pracował w Spółce z o.o.

E.S. C.O.

W tak ustalonej dacie zmarły - co wykazało postępowanie przed Oddziałem

Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w G., do którego wdowa złożyła wniosek o rentę

rodzinną dla małoletniego syna Andrzeja - nie spełnił warunków ustanowionych w

przepisie art. 37 ust. 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), bowiem jego zgon nastąpił

po upływie 18 miesięcy od ustania ostatniego okresu jego ubezpieczenia.

2

Wyrokiem z dnia 27 czerwca 1996 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Gdańsku z siedzibą w Gdyni uwzględnił odwołanie Krystyny N.

od decyzji organu rentowego z dnia 29 marca 1996 r., odmawiającej przyznania renty

rodzinnej. Zmienił tę decyzję i przyznał rentę rodzinną dla małoletniego Andrzeja N.,

bowiem we własnym zakresie - wbrew treści postanowienia o uznaniu za zmarłego -

ustalił, że zgon Kazimierza N. nastąpił w dniu 3 września 1994 r., a więc w chwili,

kiedy wszystkie sporne warunki do ustalenia prawa do tego świadczenia zostały

spełnione.

Rozpoznający rewizję organu rentowego Sąd Apelacyjny w Gdańsku za pods-

tawę swego orzeczenia z dnia 4 października 1996 r. o zmianie wyroku Sądu pierw-

szej instancji i oddaleniu odwołania przyjął, że Sąd Wojewódzki przy ferowaniu orze-

czenia kierował się - w sposób sprzeczny z regułami obowiązującymi w prawie ubez-

pieczeń społecznych - zasadą słuszności, pomijając treść art. 234 KPC oraz art. 31 §

1 KC, w myśl których należy domniemywać, że zaginiony zmarł w chwili oznaczonej

w orzeczeniu o uznaniu za zmarłego.

W kasacji opartej na obydwu podstawach z art. 3931

KPC wnioskodawczyni

zażądała zmiany niekorzystnego dla niej wyroku Sądu Apelacyjnego i oddalenia re-

wizji organu rentowego, ewentualnie uchylenia tego wyroku i przekazania sprawy do

ponownego rozpoznania Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku. Skarżąca wskazała na

naruszenie art. 37 ust. 1 powołanej już ustawy o ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r.

oraz art. 5, 233 § 1 i 316 § 1 KPC.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przepis art. 37 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników stanowi, że

prawo do renty rodzinnej przysługuje po pracowniku, który w chwili śmierci pozosta-

wał w zatrudnieniu i miał okres zatrudnienia nie krótszy, niż wymagany do renty in-

walidzkiej lub też w zatrudnieniu nie pozostawał, ale spełniał warunki do takiej renty,

a przyjmuje się, że osoba zmarła była inwalidą. Z kolei warunki prawa do renty okreś-

la art. 32 tej ustawy, stawiając w pkt 3 wymaganie, aby inwalidztwo powstało w cza-

sie zatrudnienia lub w okresie równorzędnym z okresem zatrudnienia, ale nie później

niż w ciągu 18 miesięcy od ustania tych okresów.

Z powołaniem się na tę regulację, w kasacji wyrażany jest pogląd, że osobę

korzystającą z urlopu bezpłatnego należy - w zakresie prawa do świadczeń z ubez-

3

pieczenia społecznego - traktować tak, jak osobę pozostającą w zatrudnieniu. Kon-

sekwencją tego poglądu jest wytknięcie naruszenia prawa materialnego polegające -

zdaniem skarżącego - na przyjęciu przez Sąd interpretacji idącej w kierunku wyklu-

czenia, iżby użyte w art. 32 pkt 2 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników

pojęcie “zatrudnienia” obejmowało także okres urlopu bezpłatnego.

W sporze co do znaczenia pojęcia "zatrudnienie” Sąd Najwyższy stwierdził, że

można go poszukiwać w powszechnym rozumieniu tego słowa, będącego rzeczow-

nikową formą czasownika "zatrudniać", a oznaczającego - dawać komuś pracę, po-

sadę, przyjmować kogoś do pracy, mieć go jako pracownika, lub w formie zwrotnej -

wykonywać samemu jakąś pracę, robotę, zajmować się, trudnić się czymś, a więc -

potocznie - wykonywać czynności intelektualne lub manualne, równoważne z poję-

ciem świadczenia pracy (patrz „Słownik języka polskiego” pod red. W. Doroszews-

kiego ,Warszawa 1968, t. X, s.835). W tym znaczeniu pojęcie "zatrudnienia " można

zatem rozumieć dwojako: albo jako aktywną realizację stosunku pracy przez jej

świadczenie, albo jako trwanie stosunku pracy jako takiego, bez względu na wykony-

wanie zatrudnienia. Na gruncie prawa można w konsekwencji przyjąć, że - jak chce

skarżąca - każdy pracownik pozostający w stosunku pracy jest "zatrudniony" w sze-

rokim tego słowa znaczeniu, choć nie każdy pracę wykonuje. Uprawniony jest też

dalszy wniosek, a mianowicie, że nie każdy nie wykonujący pracy (z jakichkolwiek

powodów, także przewidzianych w art. 174 § 1 KP) jest "zatrudnionym", tylko w węż-

szym znaczeniu tego pojęcia. Właściwe rozumienie “zatrudnienia” zwęża krąg lo-

giczny do zakresu tych tylko osób, które pracę świadczą lub doznają przerw w jej

świadczeniu bez zawieszenia praw i obowiązków pracowniczych, a takim pojęciem

posługuje się prawo ubezpieczeń społecznych, czemu daje wyraz w art. 5 ustawy o

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników, definiującym zatrudnienie jako wykony-

wanie pracy w ramach stosunku pracy.

Okres urlopu bezpłatnego nie jest okresem świadczenia pracy w przytoczo-

nym, wąskim rozumieniu tego pojęcia, gdyż mimo tego, że w czasie urlopu bezpłat-

nego umowa o pracę trwa nadal, obowiązki stron - świadczenie pracy i wypłata wy-

nagrodzenia - ulegają zawieszeniu (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 30 sierpnia

1973 r. I PR 408/73, OSNCP 1974 z. 5, poz. 96).

Nie jest zatem słuszna stawiana w kasacji teza, że pojęcie pozostawania w

stosunku pracy w czasie korzystania z urlopu bezpłatnego jest równoznaczne z poję-

ciem pozostawania w zatrudnieniu, jakim posługuje się przepis art. 32 pkt 3 ustawy o

4

zaopatrzeniu emerytalnym pracowników. Użyte w tekście przepisu sfromułowania,

właściwe dla regulacji prawnej obowiązującej przed dniem 15 listopada 1991 r., mia-

nowicie: “zatrudnienie lub okres równorzędny z zatrudnieniem”, pozostają w związku

z regulacją art. 11 ustawy, stanowiącą, że okresami zatrudnienia są okresy pozosta-

wania w stosunku pracy, za które pracownik otrzymywał wynagrodzenie lub zasiłki z

ubezpieczenia społecznego - chorobowy, macierzyński lub opiekuńczy. Tym defini-

cjom nie odpowiada okres przebywania na urlopie bezpłatnym, z którego istoty wyni-

ka brak prawa do wynagrodzenia i zasiłków.

Okres ten nie odpowiada także określeniom okresów składkowych i nieskład-

kowych, jakimi posługuje się obowiązująca od dnia 15 listopada 1991 r. ustawa z

dnia 17 października 1991 r. o rewaloryzacji emerytur i rent, o zasadach ustalania

emerytur i rent oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 104, poz. 450 ze zm.) oraz

uregulowanemu na nowo w art. 6 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent wy-

mogowi istnienia związku czasowego pomiędzy powstaniem ryzyka ubezpieczenio-

wego a zatrudnieniem, który uważa się za spełniony, jeżeli inwalidztwo powstało

między innymi w okresie opłacania składek na ubezpieczenie społeczne w wysokości

określonej w przepisach wykonawczych wydanych na podstawie przepisów o orga-

nizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (art. 2 ust. 1 pkt 1 ustawy o rewa-

loryzacji). Urlop bezpłatny jest okresem nieskładkowym, bo choć pracownik w czasie

tego urlopu objęty jest ubezpieczeniem społecznym - gdyż trwa ono od momentu

nawiązania stosunku pracy do jego ustania (art. 4 ust. 3 ustawy z dnia 25 listopada

1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (jednolity tekst: Dz.U. z

1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.) i nie ma mowy o wyłączeniu na jego czas z ubez-

pieczenia - to jednak nie jest w tym czasie wypłacane wynagrodzenie ani nie

przysługuje prawo do zasiłków z ubezpieczenia społecznego (art. 14 ust. 2 pkt 1

ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia

społecznego w razie choroby i macierzyństwa – jednolity tekst: Dz.U. z 1983 r. Nr 30,

poz. 143 ze zm.).

W konsekwencji, po stwierdzeniu, że okres urlopu bezpłatnego nie jest okre-

sem, w czasie którego (lub przed upływem 18 miesięcy od jego ustania) realizuje się

warunek powstania inwalidztwa z art. 32 pkt 3 ustawy o zaopatrzeniu emerytalnym

pracowników w związku z art. 6 ust. 2 ustawy o rewaloryzacji emerytur i rent, zarzuty

kasacji oparte na podstawie pierwszej z art. 3931

KPC nie mogły być uznane za uza-

sadnione, albowiem było poza sporem, że w ustalonej dacie zgonu Kazimierz N. po-

5

zostawał poza ubezpieczeniem, nie będąc do niego zgłoszony przez E.S. C.O., a w

okresie od dnia 3 września 1993 r. do czasu rozwiązania umowy ze Stocznią G. z

dniem 30 września 1994 r. przebywał na urlopie bezpłatnym.

Brak uzasadnienia dla argumentów jurydycznych podnoszonych przez skar-

żącego nie stanął jednak na przeszkodzie uwzględnieniu kasacji, albowiem już po

wydaniu zaskarżonego wyroku doszło do zmiany istotnych okoliczności sprawy w

związku z tym, że Sąd Rejonowy w Gdańsku - postanowieniem z dnia 21 kwietnia

1998 r., po uchyleniu w wyniku kasacji Ministra Sprawiedliwości postanowienia z dnia

20 grudnia 1995 r. - uznał Kazimierza N. za zmarłego w dniu 3 września 1994 r. o

godz. 2400

, a nie jak poprzednio - w dniu 4 września 1995 r. o godz. 2400

. Podnosząc

ten fakt, Zakład Ubezpieczeń Społecznych uznał żądania kasacji za uzasadnione,

toteż wniósł o jej uwzględnienie przez uznanie uprzednio wnoszonej rewizji od

wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 27 czerwca 1996 r. za bezzasadną i jej oddale-

nie.

W tym stanie rzeczy Sąd Najwyższy, stwierdziwszy że wobec przyjęcia daty

zgonu Kazimierza N. na dzień 3 września 1994 r. o godz. 2400

spełnione zostały

wszystkie warunki z art. 37 ust.2 cytowanej ustawy, gdyż zmarły posiadał wtedy wy-

magany okres zatrudnienia, a jego zgon nastąpił przed upływem okresu określonego

w art. 32 pkt 3, orzekł - jak w sentencji (art. 39315 KPC).

========================================