III RN 162/98

Wyrok z dnia 4 listopada 1998 r.

III RN 162/98

Określone w art. 33 ust. 1 w związku z art. 24 ust. 1 pkt 1 i pkt 3-5 ustawy

z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm.)

warunki jakie spełnić musi osoba ubiegająca się o wpis na listę aplikantów

radcowskich, nie dają podstaw do podjęcia uznaniowej decyzji o wpisie lub

odmowie wpisu.

Przewodniczący SSN: Andrzej Wasilewski (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kwaśniewski, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 4 listopada 1998 r. sprawy ze skargi

Andrzeja B. na uchwałę Krajowej Rady Radców Prawnych w W. z dnia 2 września

1997 r. [...] w przedmiocie wpisu na listę aplikantów radców prawnych na skutek re-

wizji nadzwyczajnej Rzecznika Praw Obywatelskich [...] od wyroku Naczelnego Sądu

Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Naczelnemu Sądowi Admi-

nistracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania.

U z a s a d n i e n i e

Okręgowa Izba Radców Prawnych w W. uchwałą [...] z dnia 26 czerwca 1997

r., działając na podstawie art. 33 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych

(Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm.), jak również w oparciu o Regulamin postępowania

Krajowej Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb radców prawnych, po prze-

prowadzeniu I etapu postępowania konkursowego postanowiła odmówić Andrzejowi

B. wpisu na listę aplikantów radcowskich. W wyniku odwołania zainteresowanego,

Krajowa Rada Radców Prawnych uchwałą [...] z dnia 2 września 1997 r. utrzymała w

mocy zaskarżoną uchwałę Rady Okręgowej Izby Radców Prawnych w W. W uza-

sadnieniu tego rozstrzygnięcia podniesiono, że w wyniku postępowania konkurso-

2

wego dla kandydatów na aplikację radcowską, który został zorganizowany i prze-

prowadzony na podstawie art. 33 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych

(Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm.) oraz § 22 - § 25 Regulaminu postępowania Krajowej

Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb radców prawnych w należących do ich

właściwości indywidualnych sprawach radców prawnych i aplikantów radcowskich,

stanowiącego załącznik do uchwały nr 42/II/89 z dnia 11 października 1996 r., An-

drzej B. otrzymał 54 punkty, to jest mniej aniżeli wymagano dla zakwalifikowania się

do dalszego etapu konkursu. Równocześnie w uzasadnieniu tego rozstrzygnięcia

podniesiono, że konkurs dla kandydatów na aplikację radcowską został przeprowa-

dzony w sposób odpowiadający wymaganiom przepisów Regulaminu postępowania

Krajowej Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb radców prawnych w należą-

cych do ich właściwości indywidualnych sprawach radców prawnych i aplikantów

radcowskich, który zgodny jest z art. 60 pkt 8 ustawy o radcach prawnych. W skar-

dze do Naczelnego Sądu Administracyjnego na powyższą uchwałę Krajowej Rady

Radców Prawnych Andrzej B. zarzucił podjęcie przez organy samorządu radcows-

kiego obu dotyczących go uchwał w oparciu o Regulamin, który został uchwalony

przez Krajową Radę Radców Prawnych bez wyraźnego upoważnienia ustawowego.

Zdaniem skarżącego, dowodzi tego także zmiana wprowadzona ustawą z dnia 22

maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach prawnych

oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 75, poz. 471), z której wynika, że dodanie w

art. 60 ustawy o radcach prawnych pkt 8b w brzmieniu „ ustalenie zasad przeprowa-

dzania konkursu na aplikantów radcowskich” było konieczne dlatego, iż taka kom-

petencja nie mieściła się w dotychczasowym zakresie działania Krajowej Rady Rad-

ców Prawnych. Równocześnie skarżący podniósł, że spełniał warunki formalne

określone w art. 33 ust. 1 w związku z art. 24 ustawy o radcach prawnych, które

wymagane były w celu przyjęcia na aplikacje radcowską. W odpowiedzi na skargę

Krajowa Rada Radców Prawnych wniosła o jej oddalenie.

Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z dnia 27 lutego 1998

r. (II SA 1690/97) oddalił skargę Andrzeja B. W uzasadnieniu wyroku podniesiono w

szczególności, że jakkolwiek zaskarżona uchwała dotyczy stanu prawnego obowią-

zującego przed 15 września 1997 roku, tzn. przed dniem wejścia w życie ustawy z

dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze, ustawy o radcach

prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 75, poz. 471), to jednak także sto-

sownie do obowiązującego wówczas brzmienia art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca

3

1982 r. o radcach prawnych (Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm. z 1989 r. Nr 33, poz. 175)

na listę radców prawnych „mogła być wpisana osoba”, która spełniała warunki usta-

wowe określone w art. 24 ust. 1 pkt 1 - pkt 5 ustawy o radcach prawnych, jakie wy-

magane były od kandydata na radcę prawnego. W opinii Sądu oznaczało to, że wpis

na listę aplikantów radcowskich miał wówczas charakter wpisu uznaniowego, bo-

wiem nawet w sytuacji, gdy określona osoba spełniała warunki ustawowe, nie był on

obligatoryjny. Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził w uzasadnieniu tego wyroku,

że organem właściwym dla podjęcia rozstrzygnięcia w sprawie przyjęć na aplikację

radcowską, analogicznie jak w wypadku wpisów na listę radców prawnych, był organ

samorządu radcowskiego (art. 24 ust. 3 i ust. 4 w związku z art. 33 ust. 4 ustawy o

radcach prawnych). Równocześnie Sąd uznał, że uchwalony Regulamin postępowa-

nia Krajowej Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb radców prawnych w nale-

żących do ich właściwości indywidualnych sprawach radców prawnych i aplikantów

radcowskich, był zgodny także z ówczesną dyspozycją art. 60 pkt 8 ustawy o rad-

cach prawnych.

Rzecznik Praw Obywatelskich pismem z dnia 1 października 1998 r. [...]

wniósł rewizję nadzwyczajną od powyższego wyroku Naczelnego Sądu Administra-

cyjnego w Warszawie z dnia 27 lutego 1998 r. [...], zarzucając że rażąco narusza on

art. 2 i art. 65 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r.

(Dz.U. Nr 78, poz. 483), art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych Spo-

łecznych i Kulturalnych z dnia 16 grudnia 1966 r. oraz art. 33 ust. 1 w związku z art.

24 ust. 1 pkt 1 - pkt 5 i art. 60 pkt 8 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o radcach prawnych

(Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm.) oraz na podstawie art. 393

13

KPC w związku z art. 10

ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozpo-

rządzeń Prezydenta Rzeczypospolitej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu

układowym, Kodeksu postępowania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych

w sprawach cywilnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189) wniósł o

uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy Naczelnemu Sądowi Adminis-

tracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania. W uzasadnieniu rewizji nad-

zwyczajnej podniesiono w szczególności, że brak było podstaw dla stwierdzenia

zgodności z prawem zaskarżonej uchwały podjętej przez Krajową Radę Radców

Prawnych z dnia 2 września 1997 r., skoro wedle stanu prawnego obowiązującego w

chwili podejmowania zaskarżonych rozstrzygnięć na listę aplikantów radcowskich

mogła zostać wpisana osoba, która spełniała warunki określone ustawą, a brak było

4

ustawowych podstaw dla przeprowadzania przez organ samorządu sprawdzianu

wiadomości kandydata na aplikanta (w art. 24 ust. 1 pkt 6 ustawy o radcach praw-

nych mowa była jedynie o obowiązku złożenia egzaminu przez osoby ubiegające się

o wpis na listę radców prawnych, a nie aplikantów, natomiast art. 33 ust. 1 ustawy o

radcach prawnych odwoływał się wyłącznie do warunków określonych w art. 24 ust. 1

pkt 1 - pkt 5 ustawy o radcach prawnych). Dopiero w wyniku zmian wprowadzonych

ustawą z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie ustawy - Prawo o adwokaturze i ustawy o

radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 75, poz. 471), która

weszła w życie z dniem 15 września 1997 r., wprowadzono zasadę, w myśl której

wpis na listę aplikantów radcowskich następuje po przeprowadzeniu konkursu przez

radę okręgowej izby radców prawnych (art. 33 ust. 2 oraz art. 60 pkt 8b ustawy o

radcach prawnych). Natomiast przepis art. 60 pkt 8 ustawy o radcach prawnych, na

podstawie którego uchwalony został zaskarżony Regulamin postępowania Krajowej

Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb radców prawnych w należących do ich

właściwości indywidualnych sprawach radców prawnych i aplikantów radcowskich

oraz prowadzenia list radców prawnych i aplikantów radcowskich, który stanowił

załącznik do uchwały nr 42/II/89 Krajowej Rady Radców Prawnych z dnia 11

października 1996 r., nie mógł stanowić podstawy prawnej dla podjęcia takiej

uchwały, bowiem pośród wymienionych w nim enumeratywnie spraw, co do których

przyznana została Krajowej Radzie Radców Prawnych kompetencja do podejmowa-

nia uchwał, nie obejmuje upoważnienia do wprowadzenia w tym trybie procedury

przeprowadzania konkursów dla kandydatów na aplikantów radcowskich. Stąd, jak

wywodzi rewizja nadzwyczajna, zaskarżona uchwała Krajowej Rady Radców Praw-

nych w rażący sposób naruszyła nie tylko wskazane wyżej przepisy ustawy o rad-

cach prawnych, ale w konsekwencji także postanowienia Konstytucji Rzeczypospo-

litej, w szczególności prawo wyboru i wykonywania określonego zawodu (65 ust. 1),

a tym samym także wiążący Polskę art. 6 Międzynarodowego Paktu Praw Gospo-

darczych Społecznych i Kulturalnych z dnia 16 grudnia 1966 roku, bowiem norma ta

gwarantuje nie tylko prawo wyboru określonego zawodu, ale także prawo właściwego

i starannego przygotowania do jego wykonywania, czego pozbawiono skarżącego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rewizja nadzwyczajna jest uzasadniona.

5

Stosownie do postanowienia art. 33 ust. 1 ustawy z dnia 6 lipca 1982 r. o rad-

cach prawnych (Dz.U. Nr 19, poz. 145 ze zm.) na listę aplikantów radcowskich „może

być wpisana osoba”, która spełnia warunki określone w art. 24 ust. 1 pkt 1, 3-5 (czyli:

a. ukończyła studia prawnicze w Polsce i uzyskała tytuł magistra prawa lub

ukończyła zagraniczne uniwersyteckie studia prawnicze uznane w Polsce za równo-

rzędne oraz włada językiem polskim w mowie i piśmie - art. 24 ust. 1 pkt 1; b. korzys-

ta w pełni z praw publicznych - art. 24 ust. 1 pkt 3; c. ma pełną zdolność do czynno-

ści prawnych - art. 24 ust. 1 pkt 4 oraz d. jest nieskazitelnego charakteru i swym do-

tychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wykonywania zawodu

radcy prawnego - art. 24 ust. 1 pkt 5) i zapewni pokrycie kosztów aplikacji radcows-

kiej. Użyty w tym przepisie zwrot modalny „może być wpisana” nie upoważnia jednak

do stwierdzenia, że rozstrzygnięcie w sprawie dokonania wpisu określonej osoby na

listę aplikantów radcowskich ma charakter decyzji uznaniowej. Interpretacja taka

byłaby sprzeczna zarówno z postanowieniami art. 65 ust. 1 w związku z art. 8 ust. 1

oraz art. 2, art. 31 ust. 3 i art. 32 Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2

kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz. 483), jak i z art. 6 ratyfikowanego przez Rzecz-

pospolitą Polską Międzynarodowego Paktu Praw Gospodarczych Społecznych i

Kulturalnych (Dz.U. z 1977 r. Nr 38, poz. 169). Skoro bowiem wszelkie warunki reali-

zacji prawa do pracy oraz wyjątki w tym zakresie muszą być określone w ustawie

(art. 31 ust. 3 oraz art. 65 ust. 1 Konstytucji RP), to należy stanąć na stanowisku, że

dotyczy to również warunków jakie muszą być spełnione w celu przyjęcia na aplika-

cję radcowską. Oznacza to, że spełnienie przez określoną osobę warunków, o któ-

rych mowa w art. 33 ust. 1 ustawy o radcach prawnych przesądza o tym, że osoba ta

będzie wpisana na listę aplikantów radcowskich, chyba że wyraźny przepis ustawy

stanowi inaczej. Co więcej, żaden spośród wymienionych w art. 33 ust. 1 ustawy o

radcach prawnych warunków prawnych przyjęcia na aplikację radcowską nie daje

podstaw do podjęcia uznaniowej decyzji o wpisie lub o odmowie wpisu na listę apli-

kantów radcowskich. Dotyczy to również wymagania określonego w art. 24 ust. 1 pkt

5 w związku z art. 33 ust. 1 ustawy o radcach prawnych, w myśl którego na listę apli-

kantów radcowskich wpisana może być jedynie osoba, która „jest nieskazitelnego

charakteru i swym dotychczasowym zachowaniem daje rękojmię prawidłowego wy-

konywania zawodu radcy prawnego”; wprawdzie w grę wchodzi w tym wypadku

przesłanka prawna podlegająca ocenie, tym niemniej ocena ta nie może być dowol-

6

na, w każdym wypadku musi opierać się na ustalonych faktach i podlega kontroli

sądowoadministracyjnej co do jej zgodności z prawem.

Równocześnie należy mieć na uwadze, że wedle stanu prawnego obowiązu-

jącego do dnia 15 września 1997 r., tzn. do dnia wejścia w życie zmian wprowadzo-

nych ustawą z dnia 22 maja 1997 r. o zmianie - ustawy - Prawo o adwokaturze i

ustawy o radcach prawnych oraz niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 75, poz. 471),

przepisy ustawy o radcach prawnych nie dawały podstaw do przeprowadzania przez

radę okręgową radców prawnych postępowania konkursowego dla osób ubiegają-

cych się o wpis na listę aplikantów radcowskich. W szczególności tego typu postę-

powanie konkursowe nie mogło być wprowadzone również w drodze uchwały Krajo-

wej Rady Radców Prawnych podjętej na podstawie art. 60 pkt 8 ustawy o radcach

prawnych, skoro przepis upoważniał Krajową Radę Radców Prawnych jedynie do

uchwalania regulaminów w odniesieniu do wymienionych w nim enumeratywnie

spraw, a mianowicie w sprawach: a) działalności samorządu i jego organów; b) za-

kresu, trybu działania oraz zasad wynagradzania wizytatorów; c) odbywania aplikacji

radcowskiej i składania egzaminu radcowskiego oraz pokrywania kosztów aplikacji

radcowskiej i ustalania ich wysokości; a także d) prowadzenia list radców prawnych i

aplikantów radcowskich. Stąd wprowadzenie przez Krajową Radę Radców Prawnych

postępowania konkursowego dla kandydatów na aplikację radcowską w drodze „Re-

gulaminu postępowania Krajowej Rady Radców Prawnych i rad okręgowych izb rad-

ców prawnych i aplikantów radcowskich”, który stanowił załącznik do uchwały nr

42/II/89 z dnia 11 października 1996 r. Krajowej Rady Radców Prawnych wydanej na

podstawie art. 60 pkt 8 ustawy o radcach prawnych, nawet jeżeli podyktowane było

względami organizacyjno-technicznymi i pragmatycznymi, stanowiło rażące naru-

szenie prawa polegające zarówno na przekroczeniu upoważnienia ustawowego wy-

nikającego z art. 60 pkt 8 ustawy o radcach prawnych, jak i na wkroczeniu w sferę

konstytucyjnie gwarantowanych praw podstawowych i to tym bardziej, że w zakresie

w jakim postanowienia tego regulaminu dotyczyły przeprowadzania „postępowania

konkursowego dla kandydatów na aplikację radcowską”, odnosiły się one do kandy-

datów na aplikację radcowską, czyli do osób nie będących jeszcze członkami samo-

rządu radcowskiego (art. 55 ustawy o radcach prawnych). Dopiero z dniem 15 wrześ-

nia 1997 r., tzn. z dniem wejścia w życie zmian do ustawy o radcach prawnych

wprowadzonych na podstawie art. 2 pkt 33 i pkt 48 wymienionej wyżej ustawy nowe-

lizującej z dnia 22 maja 1997 r., w ustawie o radcach prawnych znalazły się wyraźne

7

postanowienia, w myśl których, niezależnie od wymagań określonych w art. 33 ust. 1

ustawy o radcach prawnych: po pierwsze - wpis na listę aplikantów radcowskich nas-

tępuje po przeprowadzeniu konkursu przez radę okręgowej izby radców prawnych,

który przeprowadza się w ustawą określonym trybie (art. 33 ust. 2 - ust. 4 ustawy o

radcach prawnych) oraz po drugie - Krajowa Rada Radców Prawnych upoważniona

została do ustalenia zasad przeprowadzenia konkursu na aplikantów radcowskich

(art. 60 pkt 8b ustawy o radcach prawnych).

W konsekwencji oznacza to, że zaskarżona przez Andrzeja B. do Naczelnego

Sądu Administracyjnego uchwała [...] z dnia 2 września 1997 r. Krajowej Rady Rad-

ców Prawnych jest dotknięta wadą powodującą jej nieważność, bowiem podjęta zos-

tała z rażącym naruszeniem prawa, skoro podstawą jej podjęcia było stwierdzenie,

że kandydat nie uzyskał pomyślnego rezultatu w wyniku postępowania konkursowe-

go dla kandydatów na aplikację radcowską przeprowadzonego przed dniem 15

września 1997 r., tzn. przed wejściem w życie ustawy z dnia 22 maja 1997 r. noweli-

zującej ustawę o radcach prawnych, która dodatkowo wprowadziła obowiązek prze-

prowadzenia konkursu dla kandydatów na aplikację radcowską. Jednakże stwier-

dzenie nieważności zaskarżonej uchwały z powyższej przyczyny, nie przesądza

samo przez się o obowiązku wpisania skarżącego na listę aplikantów radcowskich,

jest to bowiem uzależnione od tego, czy kandydat spełnia wymagania ustawowe

określone przepisem art. 33 ust. 1 ustawy o radcach prawnych.

Biorąc powyższe pod uwagę, Sąd Najwyższy na podstawie art. 236 ust. 2

Konstytucji Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. (Dz.U. Nr 78, poz.

483) oraz art. 393

13

§ 1 KPC w związku art. 10 ustawy z dnia 1 marca 1996 r. o

zmianie Kodeksu postępowania cywilnego, rozporządzeń Prezydenta Rzeczypospo-

litej - Prawo upadłościowe i Prawo o postępowaniu układowym, Kodeksu postępo-

wania administracyjnego, ustawy o kosztach sądowych w sprawach cywilnych oraz

niektórych innych ustaw (Dz.U. Nr 43, poz. 189 ze zm.) orzekł, jak w sentencji.

========================================