I PKN 439/98

Wyrok z dnia 26 stycznia 1999 r.

I PKN 439/98

Postanowienia zakładowego układu zbiorowego pracy podlegają sądo-

wej wykładni przy zastosowaniu wszystkich jej reguł, a nie tylko wykładni języ-

kowej.

Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza (sprawozdawca), Sędziowie

SN: Zbigniew Myszka, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 26 stycznia 1999 r. sprawy z po-

wództwa Piotra N. przeciwko Zakładom Mięsnym „J.” SA w J. o zapłatę, na skutek

kasacji powoda od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Spo-

łecznych w Przemyślu z dnia 24 kwietnia 1998 r. [...]

z m i e n i ł zaskarżony wyrok w punkcie I i III w ten sposób, że oddalił apela-

cję strony pozwanej od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy w Jarosławiu z dnia

16 lutego 1998 r. [...]

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jarosławiu wyrokiem z dnia 16 lutego 1998 r. za-

sądził na rzecz Piotra N. od Zakładów Mięsnych „J.” S.A. w Jarosławiu kwotę 12 263

60 zł; oddalił powództwo w pozostałej części i orzekł o kosztach procesu.

Sąd ten ustalił, że powód pracował u pozwanego od 1 sierpnia 1984 r. do 12

lutego 1997 r., ostatnio na stanowisku dyrektora do spraw produkcji. Od 21 maja

1996 r. powód chorował i pobierał zasiłek chorobowy. W związku z przejściem powo-

da na rentę pozwany wypłacił mu odprawę w wysokości 100% wynagrodzenia, która

to odprawa przysługiwała na podstawie zakładowego układu zbiorowego Zakładów

Mięsnych „J.” S.A. Sąd Rejonowy uznał za nieuzasadnione roszczenia powoda doty-

czące tzw. „pakietu socjalnego” czyli dodatku do wynagrodzenia wypłacanego w poz-

wanych zakładach od marca do września 1996 r., uznając, że dodatek ten włączony

do płacy zasadniczej, nie przysługiwał powodowi od października 1996 r., a zatem

2

nie mógł być również podstawą wyliczenia zasiłku chorobowego ani ekwiwalentu za

urlop. Natomiast za uzasadnione uznał Sąd Rejonowy żądanie zasądzenia różnicy

między wysokością otrzymanej przez powoda odprawy (stanowiącej 100% wynagro-

dzenia), a odprawą obliczoną w wysokości 500% wynagrodzenia. Rozstrzygnięcie to

Sąd pierwszej instancji oparł na wykładni § 26 pkt 3 zakładowego układu zbiorowego

pracy pracowników Zakładów Mięsnych J. S.A., który wszedł w życie 26 listopada

1994 r. Przepis ten stanowi, że pracownikowi przysługuje jednorazowa odprawa pie-

niężna w wysokości 100% wynagrodzenia liczona jak za urlop wypoczynkowy pra-

cownika mimo nieprzepracowania 10 lat, jeżeli przejście na rentę nastąpiło wskutek

wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z winy pracownika; 500% liczone jak za

urlop wypoczynkowy jeżeli wypadek nastąpił z winy zakładu. Sąd Rejonowy podał w

uzasadnieniu swego wyroku, że „zastosował wykładnię rozszerzającą” uznając, że

odprawa w wysokości 500% należy się również w razie przejścia na rentę z powodu

choroby zawodowej tak, jak to miało miejsce w przypadku powoda „niewątpliwie z

winy zakładu pracy”. Zdaniem Sądu za taką wykładnią przemawia również intencja

twórców tego przepisu, którzy przyznali, że celem jego wprowadzenia było przyzna-

nie zwiększonej odprawy również w przypadku choroby zawodowej.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Przemyślu po roz-

poznaniu apelacji strony pozwanej wyrokiem z dnia 24 kwietnia 1998 r. zmienił wyrok

Sądu Rejonowego w punkcie pierwszym i trzecim w ten sposób, że oddalił powódz-

two i nie obciążył powoda kosztami postępowania, a także odrzucił apelację w

pozostałej części. Sąd Wojewódzki powołał się na orzecznictwo Sądu Najwyższego,

zgodnie z którym przepisy płacowe podlegają wykładni ścisłej i niedopuszczalna jest

ich rozszerzająca interpretacja. W przepisie § 26 ust. 3 układu przewidziano wyraź-

nie, że odprawa w wysokości 500% przysługuje tylko z tytułu wypadku przy pracy

powstałego z winy zakładu pracy. Nieuzasadnione jest stosowanie wykładni rozsze-

rzającej „i podciągnięcie pod ten zapis także choroby zawodowej”. Sąd drugiej ins-

tancji stwierdził, że Sąd Rejonowy nie wyjaśnił wszystkich okoliczności sprawy al-

bowiem nie dokonał ustaleń kiedy i w jakich okolicznościach powstała u powoda

choroba zawodowa, a także czy powstała ona z winy pozwanego pracodawcy.

Powód wniósł kasację od tego wyroku. Podniósł zarzut naruszenia prawa

materialnego oraz naruszenia przepisów postępowania mającego wpływ na treść

orzeczenia i wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do po-

nownego rozpoznania lub o oddalenie apelacji pozwanego. W uzasadnieniu kasacji

3

wskazano, że w rozpoznawanej sprawie spór dotyczy interpretacji § 26 pkt 3 zakła-

dowego układu zbiorowego, który jest sformułowany nieprecyzyjnie. Za interpretacją

przyjętą przez Sąd Rejonowy przemawia intencja „ustawodawcy”. Wykładnia doko-

nana przez Sąd Wojewódzki jest sprzeczna z zeznaniami świadków. W konsekwencji

tej wykładni należałoby przyjąć, że w przypadku choroby zawodowej powstałej z winy

zakładu pracy odprawa w ogóle się należy, a wątpliwe byłoby czy należy się w przy-

padku wypadku w drodze do pracy. O tym kiedy i w jakich okolicznościach powstała

u powoda choroba zawodowa przesądza decyzja inspektora [...].

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja została oparta na dwóch podstawach, tj. zarówno na zarzucie naru-

szenia prawa materialnego, jak i zarzucie naruszenia przepisów postępowania. Mimo

tego nie podano jakiego przepisu dotyczy podstawa odnosząca się do zarzucanego

naruszenia przepisów postępowania. W istocie rzeczy podstawę kasacji stanowi za-

tem jedynie zarzut naruszenia prawa materialnego poprzez błędną wykładnię § 26

ust (pkt) 3 układu zbiorowego. Układ zbiorowy zgodnie z art. 9 KP stanowi źródło

prawa pracy, a jego postanowienia stosowane przez sądy podlegają ich wykładni.

W rozpoznawanej sprawie spór wywołała wykładnia przepisu układu zbioro-

wego. W myśl § 26 ust. 1 pracownikowi pozwanych zakładów przysługuje w związku

z przejściem na emeryturę lub rentę odprawa pieniężna w wysokości 100% po 10

latach, 150% po 15 latach i we wzrastającej wysokości zależnie od stażu pracy. W

przepisie ust. 3 postanowiono, że mimo nieprzepracowania 10 lat pracownik prze-

chodzący na rentę ma prawo do odprawy w wysokości 100%, jeżeli przejście nastą-

piło w wyniku wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z winy pracownika i 500%,

jeżeli wypadek nastąpił z winy pracodawcy.

Odczytanie normy prawnej z tak sformułowanego przepisu sprawia trudności.

Wykładnia językowa – wbrew poglądowi Sądu drugiej instancji – nie jest wystarcza-

jąca. Językowa treść przepisu wskazywać mogłaby bowiem na to, że dotyczy on

wyłącznie pracowników, którzy nie przepracowali 10 lat. Podwyższenie odprawy w

razie przejścia na rentę nawet tylko z powodu wypadku przy pracy zawinionego

przez pracodawcę nie byłoby możliwe w odniesieniu do pracowników, którzy prze-

pracowali 10, 15, 20 czy też 25 lat. Otrzymaliby oni 100, 150, 200 lub 300 procento-

wą odprawę.

4

Wobec powyższego należy dojść do przekonania o konieczności interpretacji

analizowanego przepisu przy pomocy innych metod wykładni. Wykładnia logiczna,

systemowa i celowościowa prowadzi do wniosku, że w przepisie ust. 3 uregulowano

dwie kwestie: uprawnienia do nabycia prawa do odprawy rentowej mimo niespełnie-

nia wymagania odpowiedniego stażu oraz podwyższenia odprawy z uwagi na przy-

czyny przejścia na rentę. Przeciwstawienie „jeżeli przejście na rentę nastąpiło wsku-

tek wypadku przy pracy lub choroby zawodowej z winy pracownika” – „a jeżeli wypa-

dek nastąpił z winy przedsiębiorstwa” wymaga interpretacji. W pierwszym członie

winę pracownika odniesiono zarówno do wypadku jak i choroby, a winę pracodawcy

tylko do wypadku.

Tymczasem z definicji i istoty pojęcia choroby zawodowej wynika, że powstaje

ona na skutek narażenia pracownika przy wykonywaniu pracy na niekorzystne cho-

robotwórcze oddziaływanie środowiska pracy. O ile wypadek może powstać z winy

pracownika, o tyle trudno sobie wyobrazić chorobę zawodową, której powstanie spo-

wodował wyłącznie pracownik. Dlatego też zróżnicowanie określone w § 26 ust. 3

odnosić praktycznie można do wypadku, a nie do choroby zawodowej. Zawinione

zachowanie pracownika wyłącza odpowiedzialność pracodawcy na podstawie

ustawy wypadkowej tylko w odniesieniu do wypadków przy pracy. Poza tym odpo-

wiedzialność pracodawcy z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych jest

uregulowana analogicznie. Brak jest podstaw do dokonania zróżnicowania w zakre-

sie obowiązku wypłaty podwyższonej odprawy rentowej tylko na podstawie niepre-

cyzyjnego sformułowania przepisu układu zbiorowego redagowanego nie przez fa-

chowców.

Powołanie się przez Sąd Rejonowy na wolę twórców przepisu nie zostało

skutecznie zakwestionowane. Sąd Rejonowy uznał za „rozszerzającą” dokonaną

przez siebie wykładnię, chociaż w istocie rzeczy jej nie dokonał, a oparł się na inten-

cji twórców i wykładni celowościowej. Zmiana orzeczenia na skutek uwzględnienia

apelacji przez Sąd drugiej instancji nie została oparta na wszechstronnej analizie

przepisu prawa materialnego, który miał zastosowanie w sprawie.

Z tych względów kasację należało uwzględnić na podstawie art. 39315

KPC.

========================================