III ZP 39/98

Wyrok z dnia 11 lutego 1999 r.

III ZP 39/98

Kwoty uiszczonych przez pracodawcę z funduszu płac składek z tytułu

zawartych umów w ramach grupowego ubezpieczenia na życie pracowników,

jako świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika na rzecz towarzystw

ubezpieczeń osobowych, były przed dniem 9 lipca 1998 r. dochodem pracow-

ników z pracy, od którego pracodawcy byli obowiązani opłacić składki na

ubezpieczenie społeczne.

Przewodniczący: SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka

(sprawozdawca), Maria Tyszel.

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, po rozpoznaniu w dniu 11 lutego 1999 r. sprawy z wniosku Hurtowni

Farmaceutycznej „A. LTD” Spółka z o.o. w L. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych-Oddziałowi w L. o zapłatę składek na ubezpieczenie społeczne, na

skutek apelacji Hurtowni Farmaceutycznej „A. LTD” Spółki z o.o. w L. od wyroku

Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie z dnia 29

maja 1998 r. [...]

o d d a l i ł apelację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Lublinie postanowie-

niem z dnia 19 listopada 1998 r. przedstawił Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia

w trybie art. 390 § 1KPC zagadnienie prawne o następującej treści - „Czy świadcze-

nie wypłacone pracownikowi bądź jego rodzinie, w razie śmierci pracownika, z tytułu

umowy grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci i dożycia „Typ Kapitał”, za-

wartej przez pracodawcę z Powszechnym Zakładem Ubezpieczeń na Życie Spółką

Akcyjną, stanowi dochód pracownika w rozumieniu § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru skła-

2

dek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz

rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U.

Nr 68 z 1993 r. z późn. zm.)?”. Zagadnienie to wyłoniło się w następującym stanie

faktycznym sprawy. W dniu 5 marca 1996 r. wnioskodawca „A. LTD”, Spółka z o.o.,

Hurtownia Farmaceutyczna z siedzibą w L. zawarła z Powszechnym Zakładem

Ubezpieczeń na Życie S.A.-Inspektoratem w L. umowę grupowego ubezpieczenia 32

pracowników Spółki. Umowę zawarto na jeden rok na podstawie ogólnych warunków

grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci i dożycia „Typ Kapitał” wariant A, a

ubezpieczający pracodawca opłacił pieniędzmi pochodzącymi z funduszu płac

składkę z góry za cały okres ubezpieczenia wszystkich ubezpieczonych

pracowników. Z tytułu zawartej umowy ubezpieczyciel wypłacał ubezpieczonemu

100% określonej w polisie sumy ubezpieczenia po dożyciu przezeń do końca okresu

ubezpieczenia, a w razie jego śmierci tę samą kwotę - uposażonemu. Natomiast w

razie rezygnacji ubezpieczonego z tego ubezpieczenia, która mogła nastąpić nawet

w terminie 2 tygodni od zawarcia umowy ubezpieczenia, otrzymywał on zwrot 85%

wpłaconej składki.

Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę, że polisa została wykupiona przez pracodawcę

ze środków pochodzących z funduszu płac, od których pracodawca ma obowiązek

odprowadzenia składek na ubezpieczenie społeczne, a świadczenie wypłacone

przez firmę ubezpieczeniową stanowi dochód pracownika, przeto pracodawca powi-

nien opłacić składki na ubezpieczenie społeczne od kwot wydatkowanych na rzecz

pracowników w związku z zawartą umową ubezpieczenia. Z drugiej strony nie można

pomijać faktu, że umowa ubezpieczenia jest umową cywilnoprawną, łączącą w roz-

poznawanej sprawie zakład ubezpieczeń, „tj. ubezpieczającego” i ubezpieczonego

pracownika, której podstawą były deklaracje przystąpienia do ubezpieczenia pracow-

ników objętych ubezpieczeniem, a pracodawca jako osoba trzecia działał na rzecz

ubezpieczonego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje.

Przedstawienie Sądowi Najwyższemu do rozstrzygnięcia w trybie art. 390 § 1

KPC zagadnienia prawnego wymaga precyzyjnego sformułowania pytania prawnego

o charakterze ogólnym i abstrakcyjnym, które wystąpiło w konkretnym stanie faktycz-

nym i budzi poważne wątpliwości prawne. Postanowienie Sądu drugiej instancji po-

3

winno zawierać uzasadnienie wskazujące na konkretne i sprecyzowane wątpliwości

wynikające z kontrowersji w doktrynie lub rozbieżności w judykaturze bądź w stoso-

waniu określonych regulacji prawnych w praktyce organów państwowych, nad który-

mi możliwy jest choćby pośredni nadzór judykacyjny Sądu Najwyższego, co wywołuje

potrzebę ujednolicenia orzecznictwa sądowego wpływającego na prawidłowość sto-

sowania prawa. Jednocześnie niezbędne jest wskazanie, dlaczego rozstrzygnięcie

zagadnienia prawnego przez Sąd Najwyższy jest potrzebne dla rozstrzygnięcia konk-

retnej sprawy.

Zgodnie z ugruntowaną judykaturą Sąd Najwyższy rozstrzyga zagadnienie

prawne przedstawione mu w trybie art. 390 § 1 KPC wówczas, gdy stan faktyczny w

zakresie objętym zagadnieniem prawnym został ustalony (wyrok Sądu Najwyższego

z dnia 28 maja 1996 r., II UR 6/96, OSNAPiUS 1997 nr 7, poz. 26). Nie rozpoznaje

się merytorycznie zagadnienia prawnego, jeżeli zostało ono sformułowane w oparciu

o okoliczności nie mieszczące się w stanie faktycznym sprawy (wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 17 kwietnia 1996 r., II UR 5/96, OSNAPiUS 1997 nr 3, poz. 39), argu-

mentując, że Sąd Najwyższy nie może wyjść poza zakres przedstawionego zagad-

nienia prawnego, gdyż prowadziłoby to do naruszenia niezawisłości sędziowskiej

członków składu orzekającego, przedstawiającego zagadnienie (postanowienie Sądu

Najwyższego z dnia 3 lutego 1995 r., I PZP, OSNAPiUS 1995 nr 14, poz. 172).

W ocenie składu Sądu Najwyższego orzekającego w przedmiotowej sprawie

przedstawione do rozpoznania zagadnienie prawne nie spełnia żadnego z zasygnali-

zowanych wymagań, których znajomość jest zupełnie obca Sądowi drugiej instancji,

zadającemu pytanie prawne w sposób nie korespondujący z okolicznościami miesz-

czącymi się w stanie faktycznym tej sprawy. W szczególności wystąpiły istotne roz-

bieżności pomiędzy treścią przedstawionego w sentencji zagadnienia prawnego, a

jego lapidarnym uzasadnieniem, które nadto było nieadekwatne do stanu faktyczne-

go sprawy, a przeto w żadnym stopniu nie spełniało wymagań uzasadnienia zagad-

nienia prawnego z art. 390 § 1 KPC. Sposób jego przedstawienia pozwalał jedynie

domyślać się, że możliwe i istotne wątpliwości występujące w rozpoznawanej spra-

wie były związane z dopuszczalnością wyłączania wykupionych przez pracodawców

polis na życie (finansowanych ze środków zakładów pracy przeznaczonych na pra-

cownicze wynagrodzenia) z dochodów pracowników z tytułu wykonywania pracy w

ramach stosunku pracy, wchodzących do podstawy wymiaru składek na pracownicze

ubezpieczenia społeczne.

4

Tymczasem Sąd drugiej instancji przedstawił zagadnienie prawne o innej tre-

ści, a mianowicie, czy świadczenia wypłacone pracownikowi albo - w razie śmierci

pracownika - jego rodzinie z tytułu zawartej przez pracodawcę z ubezpieczycielem

umowy grupowego ubezpieczenia na wypadek śmierci i dożycia stanowiły dochód

pracownika w rozumieniu § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycz-

nia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie spo-

łeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świad-

czeń z ubezpieczenia społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r., Nr 68, poz. 330

ze zm.), powoływane dalej jako rozporządzenie Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r.

Przecząca odpowiedź na tak postawione pytanie prawne byłaby oczywista już z tego

powodu, że świadczenia pochodzące z cywilnoprawnych stosunków osobowego

ubezpieczenia na wypadek śmierci lub dożycia nie są dochodem pracownika z tytułu

wykonywania pracy w ramach stosunku pracy. Racjonalnie rzecz ujmując świadcze-

nia o charakterze cywilnoprawnym wypłacone rodzinie pracownika z tytułu jego

śmierci nie mogły być przecież dochodem ze stosunku pracy (zmarłego) pracownika.

Zasygnalizowane zastrzeżenia, w tym zwłaszcza rozbieżności pomiędzy treś-

cią przedstawionego zagadnienia prawnego a jego uzasadnieniem, które rodziło już

wątpliwości co do poprawności sformułowania pytania prawnego oraz intencji pytają-

cego, przemawiały za zdecydowaną odmową udzielenia odpowiedzi, zwłaszcza że z

dniem 9 lipca 1998 r., a zatem przed datą przedstawienia Sądowi Najwyższemu za-

gadnienia prawnego przez Sąd drugiej instancji, sporny problem wyłączenia z pods-

tawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne pracowników został jednoznacz-

nie uregulowany. Z tą datą zaczęła obowiązywać regulacja zawarta w pkt. 25 - § 7

ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. (zmieniona przez § 1 roz-

porządzenia zmieniającego z dnia 9 czerwca 1998 r. - Dz.U. Nr 76, poz. 493), która

wyłączyła z podstawy wymiaru składek koszty opłacenia przez zakład pracy składek

z tytułu zawartych lub odnowionych umów ubezpieczenia na życie na rzecz pracow-

ników, dotyczących ryzyk grup 1 oraz 3-5 działu I wymienionego w załączniku do

ustawy z dnia 28 lipca 1990 r. o działalności ubezpieczeniowej (Dz.U. z 1996 r. Nr

11, poz. 62 ze zm.), jeżeli uprawnionym do otrzymania świadczenia nie jest zakład

pracy i umowa ubezpieczenia w okresie przed osiągnięciem przez pracownika wieku

60 lat albo wcześniejszym uzyskaniem przez niego uprawnień emerytalnych lub

uprawnień do świadczenia rentowego z tytułu niezdolności do pracy z ubezpieczenia

społecznego wyklucza: a) wypłatę kwoty stanowiącej wartość odstąpienia od umowy,

5

b) możliwość zaciągania zobowiązań pod zastaw praw wynikających z umowy, c)

wypłatę z tytułu dożycia wieku oznaczonego w umowie - jeżeli co najmniej połowa

pracowników zakładu pracy ma możliwość zostać objęta tym ubezpieczeniem, jed-

nak do wysokości nie przekraczającej miesięcznie na osobę 7% bieżącej, przeciętnej

miesięcznej podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, przypadającej

na pracownika w danym zakładzie pracy. W aktualnym stanie prawnym koszty opła-

cania przez pracodawców składek z tytułu umów grupowego ubezpieczenia na życie

zawartych przed wejściem w życie ustawy o pracowniczych programach emerytal-

nych nie stanowią przychodu w rozumieniu przepisów o podatku dochodowym od

osób fizycznych, osiąganego przez pracowników u pracodawcy z tytułu zatrudnienia

w ramach stosunku pracy, stanowiącego podstawę wymiaru składek na ubezpiecze-

nia emerytalne i rentowe na warunkach określonych w § 2 pkt 31 i 32 rozporządzenia

Ministra Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 18 grudnia 1998 r. w sprawie szczegółowych

zasad ustalania podstawy wymiaru składek na ubezpieczenia emerytalne i rentowe

(Dz.U. Nr 161, poz. 106). Na ogół przyjmuje się, że zmiana stanu prawnego już po

przedstawieniu zagadnienia prawnego w trybie art. 390 § 1 KPC czyni zbędnym

podjęcie uchwały przez Sąd Najwyższy ( wyrok z dnia 8 stycznia 1997 r., II UR 1/97,

OSNAPiUS 1997 nr 16, poz. 294).

W takich okolicznościach Sąd Najwyższy na podstawie art. 390 § 1 zdanie

drugie KPC przejął jednak sprawę do rozpoznania apelacji wnioskodawcy, uznając

potrzebę ustosunkowania się do wątpliwości i praktyk towarzystw ubezpieczenio-

wych, związanych ze szczególnego rodzaju interpretacją treści § 12 ust. 4 pkt 15 ins-

trukcji Nr 3 Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia 25 kwietnia 1995 r.,

określającej szczegółowe zasady postępowania w sprawie zgłoszeń do ubezpiecze-

nia społecznego, rozliczania i opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, skła-

dek na Fundusz Pracy oraz składek na Fundusz Gwarantowanych Świadczeń Pra-

cowniczych przez zakłady pracy zatrudniające ponad 20 pracowników i członków

spółdzielni (Dz.Urz. ZUS Nr 5, poz. 18).

Ten przepis instrukcyjny stanowił, że wykupione przez zakład pracy polisy na

życie dla pracowników, finansowane ze środków zakładu pracy nie są dochodem z

tytułu wykonywania pracy w ramach stosunku pracy i nie wchodzą do podstawy wy-

miaru składek na ubezpieczenie. Był on wykorzystywany przez towarzystwa ubezpie-

czeniowe dla proponowania pracodawcom zawierania szczególnego rodzaju umów

grupowego ubezpieczenia pracowników, w których składka za ubezpieczenie grupo-

6

we dla minimum 5 pracowników była opłacana przez pracodawców z góry i jednora-

zowo za cały okres osobowego ubezpieczenia na życie. Według noty reklamowej

Powszechnego Zakładu Ubezpieczeń na Życie S.A. [...] jednorazowa składka opła-

cana przez pracodawcę podlegałaby wliczaniu w koszty działalności pracodawcy,

które nie obciążałyby jego funduszu płac i równocześnie miałaby być wolna od

składki na ubezpieczenie społeczne. W ramach zawartych umów ubezpieczenia ist-

niała możliwość podjęcia w gotówce 85% wpłaconej jednorazowo składki, już po 14

dniach trwania umowy, z tytułu tzw. wykupu polisy przed upływem okresu ubezpie-

czenia, która byłaby wolna od podatku dochodowego tak - jak świadczenie uzyskane

z tytułu ubezpieczeń majątkowych i osobowych. W stanie faktycznym rozpoznawanej

sprawy Hurtownia Farmaceutyczna „A. LTD”, Sp. z o.o. w L., która u wspomnianego

ubezpieczyciela jednorazowo opłaciła roczną składkę za grupowe ubezpieczenie

wszystkich swoich pracowników na wypadek śmierci lub dożycia „Typ Kapitał”, w

deklaracji za miesiąc marzec 1996 r. dokonała rozliczenia składek na ubezpieczenie

społeczne z tytułu zawartych polis na życie w kwocie 8794,09 zł i dokonała odpo-

wiednich wpłat we wrześniu tego roku. Natomiast w październiku pomniejszyła na-

leżne składki o kwotę wcześniej deklarowanych składek na ubezpieczenie społeczne

od kwot przeznaczonych na wykupienie pracowniczych polis ubezpieczenia na życie

lub dożycie. Organ rentowy uznał taką praktykę za niezgodną z treścią § 7 rozporzą-

dzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. i decyzją z dnia 14 lipca 1997 r. wymie-

rzył należne składki na pracownicze ubezpieczenie społeczne wraz z odsetkami, od

wartości wykupionych przez pracodawcę polis na życie lub dożycie. W odpowiedzi na

odwołanie od tej decyzji organ rentowy przyznał, że w dniu 5 marca 1996 r. został

opublikowany w tytule prasowym „Rzeczpospolita” komunikat ZUS w sprawie opła-

cania składek na ubezpieczenie społeczne od niektórych polis ubezpieczenia na ży-

cie, który miał być stosowany po wydaniu komunikatu i był zbieżny z treścią wyżej

powołanego § 12 ust. 4 pkt 15 instrukcji Nr 3 Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych z dnia 25 kwietnia 1995 r. Wyjaśniając treść tych instrukcji, w porozumieniu

z Ministerstwem Pracy i Polityki Socjalnej, w piśmie Centrali ZUS z dnia 12 lipca

1996 r., znak: EDn 4000-144/96 podano, że wyłączone z podstawy wymiaru składek

były tylko te opłacone przez pracodawców polisy na życie, które nie przewidywały

zwrotu choćby części wpłaconych składek w razie rezygnacji z ubezpieczenia. W

przeciwnym razie od kwot wydatkowanych przez pracodawcę na rzecz pracownika w

7

związku z zawarciem takiej polisy na życie, pracodawca był obowiązany opłacać

składki na ubezpieczenie społeczne.

Po rozpoznaniu odwołania pracodawcy Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Lublinie wyrokiem z dnia 29 maja 1998 r. oddalił odwołanie,

podkreślając, że instrukcja Prezesa ZUS nie jest źródłem prawa, a przeto nie można

się na nią skutecznie powoływać. W ocenie Sądu Najwyższego stanowisko takie jest

prawidłowe, albowiem sygnalizowany przepis instrukcyjny był wydany ponad zakres

upoważnienia Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych do określenia szczegóło-

wych zasad postępowania w sprawach zgłoszeń do ubezpieczenia i zaopatrzenia

emerytalnego, rozliczania składek i świadczeń oraz opłacania składek (§ 53 rozpo-

rządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r.), który nie upoważniał Prezesa ZUS

do wyłączenia z podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społecz-

ne innych składników dochodu pracownika w gotówce i w naturze z tytułu pracy w ra-

mach stosunku pracy - aniżeli zawartych w zamkniętym katalogu wyłączeń, określo-

nych według bezwzględnie obowiązującego § 7 tego rozporządzenia. Wśród tych

wyjątków, wskazanych ówcześnie w 25 punktach tego przepisu, nie były wymienione

koszty świadczeń pieniężnych ponoszonych za pracowników z tytułu wymagającego

ich zgody ubezpieczenia na życie lub dożycie w systemie cywilnoprawnych umów

grupowego ubezpieczenia osobowego. Chociaż analizowane wpłaty pracodawców

nie stanowiły dochodu pracownika z tytułu pracy w gotówce[...], skoro były przekazy-

wane za pracowników na rzecz towarzystwa ubezpieczeniowego, to możliwa była

realizacja tego „odłożonego” świadczenia finansowego w formie pieniężnej w krótkim

czasie, tj. już po upływie 14 dniowego trwania ubezpieczenia - w razie przedtermino-

wego wykupu polisy, bądź po upływie umówionego rocznego okresu ubezpieczenia -

świadczenia w pełnej wysokości sumy ubezpieczenia, które jako kwota otrzymana z

tytułu ubezpieczeń osobowych jest wolna od podatku dochodowego od osób fizycz-

nych (art. 21 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 26 lipca 1991 r. o podatku dochodowym od

osób fizycznych - jednolity tekst: Dz.U z 1993 r. Nr 90, poz. 416 ze zm.).

W ocenie Sądu Najwyższego analizowane wyłączenie było bezpodstawne aż

do dnia 9 lipca 1998 r., w którym wprowadzono wyraźną regulację prawną w pkt. 25

§ 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r., która wyłączyła z

podstawy wymiaru składek na pracownicze ubezpieczenia społeczne koszty opłace-

nia przez zakład pracy składek z tytułu zawartych lub odnowionych umów ubezpie-

czenia na życie na rzecz pracowników na warunkach zawartych w tym przepisie. Do

8

dnia 9 lipca 1998 r. koszty opłacenia przez pracodawcę z funduszu płac składek z

tytułu zawartych umów (polis) na życie w ramach grupowego ubezpieczenia na życie

lub dożycie pracowników - jako świadczenia pieniężne ponoszone za pracownika na

rzecz towarzystw ubezpieczeń osobowych - były dochodem pracownika z pracy w

rozumieniu § 7 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. (w

brzmieniu obowiązującym do 9 lipca 1998 r.), od którego pracodawcy byli zobowią-

zani opłacić składki na ubezpieczenie społeczne. Sąd Najwyższy nie znalazł żadnych

podstaw prawnych do uwzględnienia odmiennych zasad zawartych w § 12 ust. 4 pkt

15 instrukcji Nr 3 Prezesa ZUS z dnia 25 kwietnia 1995 r., podkreślając, że organ ten

bezpodstawnie rozszerzył zamknięty katalog wyłączeń określonych dochodów pra-

cowników z podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, co doprowa-

dziło do stosowania praktyk ułatwiających lub wprost zmierzających - tak, jak w roz-

poznawanej sprawie według sygnalizowanej noty reklamowej PZU - do oczywistego i

bezpodstawnego obchodzenia przepisów prawa ubezpieczeń społecznych oraz

prawa podatkowego.

Dla porządku trzeba podnieść, że jeżeli organ rentowy wydał własną decyzję

w sprawie składek na ubezpieczenie społeczne, opartą na tej bezpodstawnej i błęd-

nej instrukcji, a błąd ten nie został spowodowany zachowaniem się pracodawcy, zo-

bowiązanego do opłacania składek na ubezpieczenie społeczne, to organ rentowy

nie może skorygować własnej decyzji i wstecznie wymierzyć składki na ubezpiecze-

nie społeczne od spornych wypłat za okres nieprzedawniony (por. wyrok Sądu Naj-

wyższego z dnia 5 stycznia 1995 r., II UR 1/95, OSNAPiUS 1995 nr 12, poz. 151).

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy oddalił apelację zainteresowane-

go pracodawcy od wyroku Sądu pierwszej instancji na podstawie art. 385 KPC [...].

========================================