II UKN 479/98

Wyrok z dnia 16 lutego 1999 r.

II UKN 479/98

Przepis § 10 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia

1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie

społeczne, zgłaszane do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczanie składek i

świadczeń z ubezpieczenie społecznego (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68,

poz. 330 ze zm.) nie ma zastosowania do adwokatów – członków zespołów ad-

wokackich wykonujących zawód w niepełnym wymiarze.

Przewodniczący SSN: Teresa Romer, Sędziowie SN: Jerzy Kuźniar, Stefania

Szymańska (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 lutego 1999 r. sprawy z wniosku

Andrzeja W. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w Ł. o

wysokość składek, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyjnego w

Łodzi z dnia 2 czerwca 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją z dnia 13 czerwca 1997 r. Zakład Ubezpieczeń Społecznych-Oddział

w Ł. zawiadomił adwokata Andrzeja W., pobierającego emeryturę i zatrudnionego w

zespole adwokackim w niepełnym wymiarze, że od dnia 1 lipca 1997 r. podstawa

wymiaru składki na ubezpieczenie społeczne dla adwokata będącego członkiem zes-

połu adwokackiego nie może być niższa od kwoty odpowiadającej 60% przeciętnego

wynagrodzenia.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 22 grudnia 1997 r. oddalił odwołanie Andrzeja W. od powyższej decyzji. W mo-

tywach wyroku Sąd podkreślił, że zgodnie z art. 24 ust. 1 ustawy z dnia 26 maja

1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz. 124 ze zm.) adwokaci - członkowie

2

zespołów adwokackich korzystają ze świadczeń ubezpieczeniowych na równi z pra-

cownikami, a zatem również nie przewiduje się zwolnienia z obowiązku ubezpiecze-

nia adwokatów pobierających świadczenia emerytalno-rentowe a czynnych nadal

zawodowo. Zgodnie z rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 25 lutego 1997 r.

zmieniającym rozporządzenie w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne (Dz.U. Nr 20, poz. 107), podstawa wymiaru składki dla ad-

wokata, będącego członkiem zespołu adwokackiego nie może być niższa od kwoty

odpowiadającej 60% przeciętnego wynagrodzenia. W tym stanie zaskarżona decyzja

jest prawidłowa.

Sąd Apelacyjny wyrokiem z 2 czerwca 1998 r. oddalił apelację Andrzeja W.

jako nieuzasadnioną. W motywach wyroku Sąd Apelacyjny wywiódł, co następuje:

Ubezpieczenie społeczne adwokatów - członków zespołów adwokackich

określają przepisy art. 24 Prawa o adwokaturze. W myśl art. 24 ust. 1 tej ustawy,

adwokaci - członkowie zespołów adwokackich - podlegają ubezpieczeniu społecz-

nemu na równi z pracownikami i korzystają ze świadczeń przewidzianych dla pra-

cowników, w tym również świadczeń emerytalno-rentowych. Przy ustalaniu prawa do

świadczeń pracę w zespołach adwokackich traktuje się jak zatrudnienie, a uzyskane

wynagrodzenie jak wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia. Natomiast przepis art. 24

ust. 4 powołanej ustawy zawiera upoważnienia dla Ministra Pracy, Płac i Spraw So-

cjalnych do określenia w drodze rozporządzenia zasad opłacania składek na ubez-

pieczenie społeczne. Przepisy art. 24 ust. 1 i 4 Prawa o adwokaturze wyraźnie więc

oddzielają kwestię uprawnień do świadczeń pracowniczych od kwestii określenia

wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne. Przez fakt

pracy w zespole adwokat nie staje się pracownikiem. W rozporządzeniu Rady Minis-

trów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na

ubezpieczenie społeczne... (jednolity tekst: Dz.U. z 1993 r. Nr 68, poz. 330 ze zm.)

wydanym między innymi z upoważnienia art. 24 ust. 4 Prawa o adwokaturze, regula-

cja dotycząca składek na ubezpieczenie społeczne adwokatów została zamieszczo-

na w rozdziale 6, odrębnie od składek pracowniczych określonych w rozdziale 2.

Ponadto przepis ogólny § 1 ust. 1 powołanego rozporządzenia odrębnie wymienia w

pkt 1 - pracowników, a w pkt 5 - adwokatów, jako inną grupę zawodową. Zgodnie z §

42 ust. 1 tegoż rozporządzenia, podstawę wymiaru składek na ubezpieczenie spo-

łeczne adwokatów - członków zespołów adwokackich - stanowi wynik finansowy z

tytułu tego członkostwa. Dodany od 1 lipca 1997 r. rozporządzeniem zmieniającym z

3

dnia 25 lutego 1997 r. (Dz.U. Nr 20, poz. 107) przepis § 42 ust. 1a stanowi, że

podstawa wymiaru składki, o której mowa w ust. 1, nie może być niższa od kwoty

odpowiadającej 60% przeciętnego wynagrodzenia. Zamieszczony w tym rozdziale

przepis § 43 stanowi, że w zakresie zgłaszania do ubezpieczenia, rozliczania składek

i świadczeń oraz opłacania składek stosuje się odpowiednio przepisy § 12-18,

zamieszczone w rozdziale 2. Oznacza to, że tylko w tym zakresie ustawodawca

dopuszcza stosowanie do adwokatów przepisów dotyczących pracowników. Nie ma

podstaw prawnych do odpowiedniego stosowania innych przepisów dotyczących

opłacania składek za pracowników, poza wymienionymi w § 43; w tym również nie

ma podstaw do zastosowania uregulowania zawartego w § 10 ust. 2 powołanego

rozporządzenia i wymierzania połowy składki w przypadku pracy emeryta w zespole

adwokackim w niepełnym wymiarze. Pracownicy i adwokaci stanowią odrębne grupy

zawodowe i tylko poprzez art. 24 ust. 1 Prawa o adwokaturze ci ostatni korzystają z

ubezpieczenia i świadczeń przewidzianych dla pracowników, przy założeniu, że jest

to praca równorzędna ale nie tożsama. Natomiast zasady opłacania składek ubez-

pieczeniowych zostały określone odrębnie, z uwzględnieniem specyfiki zawodu.

Redakcja § 43 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. nie upo-

ważnia do interpretacji rozszerzającej i odpowiedniego zastosowania w stosunku do

adwokatów innych przepisów określających zasady opłacania składek za pracowni-

ków - poza wymienionymi przepisami § 12-18 tego rozporządzenia. Regulacja za-

warta w § 10 ust. 2 dotyczy wyłącznie pracowników i nie ma upoważnienia do zasto-

sowania jej w stosunku do adwokatów, ani w przepisach rozdziału 6 określających

składki na ubezpieczenie społeczne adwokatów, ani w przepisach ogólnych rozdziału

1 tego rozporządzenia.

Wprowadzony od dnia 1 lipca 1997 r. przepis § 42 ust. 1a rozporządzenia

określający minimalną wysokość podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie spo-

łeczne adwokatów będących członkami zespołów adwokackich - nie niższą niż 60%

przeciętnego wynagrodzenia, określa mniej korzystną niż dotychczas sytuację dla tej

grupy zawodowej, a zwłaszcza dla adwokatów pracujących w niepełnym wymiarze. Z

drugiej strony jest to regulacja zmierzająca do przybliżenia zasad opłacania składek

ubezpieczeniowych przez adwokatów - członków zespołów adwokackich i adwoka-

tów prowadzących kancelarię indywidualną lub wspólnie z innym adwokatem, w sto-

sunku do których od dnia 1 stycznia 1990 r. obowiązuje przepis § 42 ust. 2 powoła-

nego rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., określający mini-

4

malną podstawę wymiaru składek w kwocie nie niższej niż 60% przeciętnego wyna-

grodzenia. Trudno zatem podzielić pogląd apelacji, że przepis § 42 ust. 1 a wprowa-

dzony rozporządzeniem zmieniającym z dnia 25 lutego 1997 r. stanowi naruszenie

zasady równości praw wyrażonej w art. 32 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej Pols-

kiej. Przez podjęcie pracy w zespole adwokackim, adwokat nie staje się pracowni-

kiem i chociaż na podstawie przepisu szczególnego art. 24 ust. 1 Prawa o adwokatu-

rze korzysta z ubezpieczenia i świadczeń pracowniczych, to jednak status pracowni-

ka i adwokata pracującego w zespole jest różny, a zatem nie można w tym kontekś-

cie rozpatrywać równości praw. Natomiast w stosunku do całości grupy zawodowej

adwokatów przepis § 42 ust. 1a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia

1990 r. w wersji znowelizowanej od dnia 1 lipca 1997 r. - nie narusza zasady rów-

ności praw, a przeciwnie, stanowi w określonym zakresie uregulowanie wspólne.

W kasacji Andrzej W. wnosi o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego i przeka-

zanie sprawy do ponownego rozpoznania temuż Sądowi.

W kasacji opartej na obu podstawach z art. 393

1

KPC zarzuca się:

1) naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zasto-

sowanie, w szczególności:

- art. 24 ustawy z dnia 26 maja 1982 r. - Prawo o adwokaturze (Dz.U. Nr 16, poz.

124 ze zm.),

- art. 42 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 25 lutego 1997 r. zmieniające-

go rozporządzenie w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpie-

czenie społeczne (Dz.U. Nr 20, poz. 107),

- § 10 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie

wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne (Dz.U. z 1993 r.

Nr 68, poz. 330 ze zm.),

- przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej

oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776),

- przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr

41, poz. 324 ze zm.),

- przepisów art. 32 ust. 1 Konstytucji RP, w szczególności dotyczących równości

praw oraz naruszenie uprawnień obywatelskich do niedyskryminowania zarządze-

niami Państwa poszczególnych zawodów,

2) naruszenie przepisów postępowania, skoro uchybienia te miały istotny wpływ na

wynik sprawy, w szczególności:

5

- art. 367-391 KPC, a zwłaszcza art. 385 KPC zastrzegającego dla Sądu drugiej ins-

tancji możliwość oddalenia apelacji tylko, gdyby była ona bezzasadna,

- art. 176 Konstytucji RP poprzez nieuchylenie wyroku Sądu pierwszej instancji,

mimo stwierdzenia, że wyrok ten nie rozważył istotnych podstaw rozstrzygnięcia;

„podniesienie dopiero w instancji apelacyjnej zasady rozstrzygnięcia” pozostawiają

rozstrzygnięcie to bez możliwości kontroli instancyjnej, to jest zagwarantowanej kons-

tytucyjnie dwuinstancyjności postępowania.

W części uzasadniającej zarzuty skarżący podaje wyliczenie wskazujące, iż

uzyskiwane przez niego wynagrodzenie nie pokryje kwoty składki na ubezpieczenie;

dlatego podtrzymuje stanowisko, że powinien być traktowany jak pracownik - zgodnie

z §10 ust. 2 rozporządzenia Rady Ministrów z 29 stycznia 1990 r. Nie ma bowiem

żadnej racji aby zasada ta nie była stosowana „przy składkach” adwokata w zespole

adwokackim. Odmienne postępowanie jest przejawem dyskryminacji, także w

porównaniu z emerytem - radcą prawnym, notariuszem, pośrednikiem prawnym,

którzy w ogóle nie opłacają składek na ubezpieczenie społeczne. Przeciwko takiej

wykładni przepisów ponadto przemawiają wskazówki zawarte w uzasadnieniu

uchwały składu siedmiu sędziów Sądu Najwyższego z dnia 23 stycznia 1992 r., II

UZP 16/91, według których jakkolwiek adwokat nie jest pracownikiem, to także gdy

jest zatrudniony w zespole adwokackim, a nawet gdy prowadzi kancelarię indywi-

dualną lub w spółce z innym adwokatem, winien płacić składki na ubezpieczenie

społeczne jak pracownik, skoro ustawa go z tym statusem przyrównuje.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu kasacji, uznał, że jest ona pozbawiona

usprawiedliwionych podstaw i podlega oddaleniu, z następujących powodów:

1. Przede wszystkim należy zaznaczyć, że nie jest zrozumiałe odniesienie się skar-

żącego do przepisów ustawy z dnia 27 sierpnia 1997 r. o rehabilitacji zawodowej i

społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych (Dz.U. Nr 123, poz. 776).

Skarżący nie konkretyzuje jakie przepisy tejże ustawy zostały naruszone i dlaczego

oraz jakie to miało znaczenie dla wyniku sprawy; szczególnie, że Sądy obu instancji

nie odwołały się do przepisów tejże ustawy i nie rozważały żądania skarżącego w jej

aspekcie, co jest zrozumiałe, skoro spór sprowadza się do tego, czy w odniesieniu

do skarżącego ma zastosowanie § 42 ust. 1a rozporządzenia Rady Ministrów z dnia

29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek..., czy też

może mieć zastosowanie § 10 ust. 2 tego rozporządzenia.

6

Również nie zostało wyjaśnione przez skarżącego jakie przepisy ustawy z

dnia 28 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41, poz. 324 ze zm.)

zostały naruszone przez Sąd Apelacyjny i dlaczego oraz jaki to miało wpływ na rozs-

trzygnięcie. Należy podkreślić, że żaden z Sądów rozpoznających niniejszą sprawę

także nie powołał się na przepisy tejże ustawy, ponieważ nie miały one w sprawie

zastosowania.

Brak wskazania konkretnych przepisów, jakie - zdaniem skarżącego - zostały

naruszone, uniemożliwia ustosunkowanie się do tych zarzutów.

2. Przechodząc do meritum sprawy Sąd Najwyższy podkreśla, iż w orzecznictwie i

doktrynie przyjmowany jest jednolity pogląd, że objęcie adwokatów na równi z pra-

cownikami, między innymi, prawem do świadczeń z tytułu powszechnego zaopatrze-

nia emerytalnego pracowników i ich rodzin (według dotychczasowego nazewnictwa),

nie czyni ich eo ipso pracownikami, ponieważ nie pozostają w stosunku pracy, co

odnosi się także do wykonujących swój zawód w zespole adwokackim. To, że -

zgodnie z art. 24 ust. 1 Prawa o adwokaturze - przy ustalaniu prawa do świadczeń

pracę w zespole adwokackim traktuje się jak zatrudnienie, a uzyskane wynagrodze-

nie jak wynagrodzenie z tytułu zatrudnienia, nie świadczy, iż zrównanie to powoduje

także jednakowe traktowanie adwokata i pracowników w zakresie składek na ubez-

pieczenie społeczne. Jak trafnie bowiem podkreślono w motywach zaskarżonego

wyroku, adwokaci są uznawani nadal za odrębną grupę zawodową. Uprawnione jest

stanowisko Sądu Apelacyjnego, że prawodawca wyraźnie oddzielił kwestię upraw-

nień adwokatów do świadczeń od kwestii określenia wysokości i podstawy wymiaru

składek na ubezpieczenie społeczne. Wynika to wprost z art. 24 ust. 1 i ust. 4 Prawa

o adwokaturze. Konsekwencją tego jest odmienne uregulowanie tej kwestii w rozpo-

rządzeniu Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy

wymiaru składek, co zostało dokładnie przedstawione przez Sąd Apelacyjny.

Zarzut skarżącego, iż powinien być traktowany tak jak pracownik, co ma

oznaczać, iż w odniesieniu do niego należy stosować § 10 ust. 2 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r., nie wytrzymuje krytyki w świetle przeds-

tawionych argumentów Sądu Apelacyjnego, z którym Sąd Najwyższy w pełni się

zgadza. Sąd Apelacyjny dokonując wykładni § 43 tegoż rozporządzenia słusznie

wskazał, iż redakcja § 43 nie upoważnia do rozszerzającej wykładni i odpowiedniego

zastosowania w stosunku do adwokatów innych przepisów określających zasady

opłacania składek na ubezpieczenie społeczne za pracowników - poza wymienio-

7

nymi w nim przepisami § 12-18 tegoż rozporządzenia. Stanowisko takie jest zgodne

z zasadą wykładni prawa, iż przepisy szczególne - a do takich niewątpliwie należą

przepisy zawarte w rozdziale 6 - podlegają wykładni ścisłej.

Nie jest uprawniony zarzut, jakoby przeciwko stanowisku Sądu Apelacyjnego

mają przemawiać wskazówki zawarte w uzasadnieniu uchwały składu siedmiu sę-

dziów z 23 stycznia 1992 r., II UZP 16/91 (OSNCP 1992 z. 25, poz. 66). W uchwale

tej Sąd Najwyższy zajmował się zagadnieniem, czy adwokat, który wykonuje zawód

indywidualnie na podstawie art. 4 ust. 3 Prawa o adwokaturze i ma uprawnienia

emerytalne, podlega obowiązkowi ubezpieczenia społecznego z art. 24 w związku z

art. 37 tej ustawy. Stwierdzenie przez Sąd Najwyższy, że podlega ubezpieczeniu,

gdyż należy go traktować nadal tak jak pracownika, w związku z czym powinien

nadal opłacać składki na ubezpieczenie społeczne, w niczym nie podważa rozs-

trzygnięcia Sądu Apelacyjnego w niniejszej sprawie. Chodziło bowiem tylko o stwier-

dzenie obowiązku opłacania nadal składek, a nie o to od jakiej podstawy.

Dodanie w § 42 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r.

ustępu 1a stanowiącego, że podstawa wymiaru składki, o której mowa w ust. 1, nie

może być niższa od kwoty odpowiadającej 60% przeciętnego wynagrodzenia, jest

ocenione przez skarżącego jako dyskryminacja zawodu adwokackiego w stosunku

do sytuacji pracowników, a także do innych zawodów. Należy zatem zwrócić uwagę

na trafną ocenę Sądu Apelacyjnego, iż przez podjęcie pracy w zespole adwokackim

adwokat nie staje się pracownikiem i jego status jest inny niż pracownika, a więc nie

można w tym kontekście rozpatrywać zasady równości wobec prawa. Jeżeli zaś

chodzi o całą grupę zawodową adwokatów to przepis ten nie tylko nie narusza tej

zasady, a przeciwnie, stanowi w tym zakresie uregulowanie wspólne. Dlatego nie

można mówić o naruszeniu zasady równości wobec prawa wyrażonej w art. 32 ust. 1

Konstytucji RP. Sąd Najwyższy całkowicie zgadza się z tą argumentacją.

Reasumując tę część wywodów zatem należy stwierdzić, że nie jest uspra-

wiedliwiony zarzut naruszenia przez Sąd Apelacyjny przepisów prawa materialnego

wskazanych w kasacji.

3. Wobec prawidłowego oddalenia apelacji przez Sąd Apelacyjny nie jest uzasad-

niony zarzut naruszenia przepisów postępowania, a szczególnie art. 385 KPC. Po-

dobnie nie jest trafny zarzut naruszenia art. 176 Konstytucji RP. Apelacja wniosko-

dawcy została rozpoznana przez Sąd drugiej instancji, a więc przewidziana w tym

przepisie zasada dwuinstancyjności postępowania sądowego została zachowana,

8

przy czym Sąd Apelacyjny rozważył także te zarzuty podniesione przez skarżącego

w odwołaniu, które pominął Sąd Wojewódzki, a co w istocie nie miało wpływu na

rozstrzygnięcie Sądu pierwszej instancji.

Mając powyższe na uwadze Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji wyroku na

mocy art. 393

12

KPC.

========================================