I PKN 588/98

Wyrok z dnia 23 lutego 1999 r.

I PKN 588/98

Porozumienie w sprawie gwarancji socjalnych zawarte między związkiem

zawodowym a przyszłym nabywcą akcji w spółce akcyjnej będącej pracodawcą nie jest

porozumieniem zbiorowym w rozumieniu art. 9 § 1 KP.

Przewodniczący: SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę-

dziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1999 r. sprawy z powództwa

Ludmiły S. przeciwko Zakładom Tłuszczowym „K.” SA w K. o odszkodowanie, na

skutek kasacji powódki od wyroku Sądu Apelacyjnego w Gdańsku z dnia 16 lipca

1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok w punkcie II oraz punkcie I podpunkt 2 i w tym

zakresie przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w Gdańsku do ponownego rozpoz-

nania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Bydgoszczy wyro-

kiem z dnia 19 maja 1998 r. oddalił powództwo Ludmiły S. przeciwko Zakładom

Tłuszczowym „K.” SA w K. o odprawę. Ustalił, że powódka była zatrudniona u strony

pozwanej na stanowisku specjalisty do spraw papierów wartościowych na podstawie

umowy o pracę zawartej na czas nie określony od dnia 1 lutego 1997 r. W dniu 30

października 1997 r. pracodawca wypowiedział jej umowę o pracę z zachowaniem

miesięcznego okresu wypowiedzenia, podając jako przyczynę odmowę podjęcia

pracy na stanowisku kierownika sekcji finansowej. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego

wypowiedzenie umowy o pracę było uzasadnione w rozumieniu art. 45 KP, gdyż w

pozwanych Zakładach powstała potrzeba zatrudnienia pracownika na wymienionym

stanowisku, a powódka odmówiła jego objęcia. Motywy jej decyzji, „osobiste i czysto

subiektywne”, nie zasługiwały zaś na aprobatę, gdyż sprowadzały się do tego, że na

2

nowym stanowisku powódka nie miała możliwości specjalizacji giełdowej i rozwijania

zainteresowań rynkiem papierów wartościowych. Znaczenie tych motywów musi jed-

nak ustąpić względowi na interes pracodawcy.

Sąd Wojewódzki ponadto ustalił, że w dniu 25 kwietnia 1997 r. przedstawiciele

obydwu Związków Zawodowych działających u strony pozwanej i przedstawiciel na-

bywcy akcji imiennych i akcji na okaziciela należących do pozwanych Zakładów, któ-

rym jest „C.H. B.V.” z siedzibą w U. w Holandii, zawarli porozumienie, w którym ku-

pujący zagwarantował utrzymanie zatrudnienia w pozwanej Spółce przez okres 24

miesięcy od chwili zawarcia umowy kupna akcji tej Spółki od Skarbu Państwa

wszystkim pracownikom, którzy w dniu podpisania umowy posiadali zawartą ze

Spółką umowę o pracę na czas nie określony w wymiarze całego etatu. Gwarancja

zatrudnienia oznaczała, że strona pozwana nie mogła rozwiązać umowy o pracę na

czas nie określony, chyba że reprezentacja Związków Zawodowych działających w

Spółce wyraziłaby zgodę na rozwiązanie przez Spółkę umowy o pracę z zachowa-

niem stosownego okresu wypowiedzenia. Wobec tego, że działające u strony pozwa-

nej Związki Zawodowe wyraziły zgodę na rozwiązanie z powódką umowy o pracę,

nie było przeszkód do jej wypowiedzenia.

Sąd Apelacyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 16 lipca 1998 r. zmienił zaskar-

żony wyrok w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki kwotę

4.633,20 zł tytułem odszkodowania z odsetkami od dnia 8 grudnia 1992 r. i oddalił

powództwo o zapłatę odprawy z tytułu rozwiązania umowy o pracę.

Sąd drugiej instancji zaznaczył, że obowiązek wskazania przyczyny rozwiąza-

nia umowy o pracę przewidziany w art. 30 § 4 KP ma to znaczenie, że w razie zak-

westionowania przez pracownika decyzji pracodawcy, spór przed sądem toczy się w

granicach podanego zarzutu (przyczyny), a pracodawca w toku procesu jest pozba-

wiony możliwości powoływania innych jeszcze przyczyn. Wobec tego Sąd Woje-

wódzki postąpił prawidłowo ograniczając badanie zasadności dokonanego powódce

wypowiedzenia umowy do przyczyny, którą była odmowa podjęcia pracy na stanowi-

sku kierownika sekcji finansowej. Jednak Sąd Apelacyjny zwrócił uwagę na to, że o

ile jest to typowa przyczyna dla wypowiedzenia zmieniającego, o tyle nie jest typowa

dla wypowiedzenia definitywnego. Nie jest bowiem w żadnej mierze związana z ne-

gatywną oceną dotychczasowego sposobu wykonywania przez powódkę obowiąz-

ków służbowych na stanowisku specjalisty do spraw papierów wartościowych. Jest to

jednak przyczyna uzasadniona interesem pracodawcy. Poza tym trzeba też zauwa-

3

żyć, że z reguły jeżeli określona przyczyna uzasadnia wypowiedzenie definitywne, to

będzie ona też wystarczająca dla wypowiedzenia zmieniającego. Z drugiej strony nie

można jednak pomijać tego, że przyczyny stanowiące podstawę wypowiedzenia

zmieniającego powinny być adekwatne do tego wypowiedzenia, podobnie jak w

określonej współzależności pozostają przyczyny i sposób rozwiązania umowy o

pracę: natychmiastowy i za wypowiedzeniem. W konsekwencji Sąd Apelacyjny uznał,

że przyczyna odmowy podjęcia przez powódkę pracy na stanowisku kierownika sek-

cji finansowej sama przez się (wobec niepodania innych jeszcze przyczyn w piśmie

wypowiadającym umowę), nie uzasadniała wypowiedzenia umowy o pracę. Z tego

względu na podstawie art. 386 § 1 i art. 4771

KPC Sąd Apelacyjny zmienił zaskarżo-

ny wyrok i zasądził od strony pozwanej na rzecz powódki odszkodowanie na podsta-

wie art. 471

w związku z art. 45 § 1 KP, odpowiadające dwumiesięcznemu wynagro-

dzeniu za pracę.

Gdy chodzi o odprawę pieniężną przewidzianą w porozumieniu z dnia 25

kwietnia 1997 r. w sprawie rozwiązań socjalnych w związku z prywatyzacją pozwa-

nych Zakładów, Sąd Apelacyjny stwierdził, że jednym z trzech warunków uzyskania

przez pracownika odprawy jest niewyrażenie przez reprezentację związków zawo-

dowych działających w spółce zgody na wypowiedzenie pracownikowi umowy o

pracę. W przypadku powódki oba związki zawodowe, które zawarły porozumienie,

wyraziły zgodę na wypowiedzenie. Zatem w części dotyczącej odprawy należało od-

dalić apelację stosownie do art. 385 KPC.

Od wyroku Sądu Apelacyjnego w części oddalającej apelację złożyła powódka

kasację, wnosząc o jego zmianę w tej części i zasądzenie na jej rzecz odprawy pie-

niężnej przewidzianej w art. 1 ust. 3 porozumienia w sprawie rozwiązań socjalnych w

związku z prywatyzacją pozwanych Zakładów oraz kosztów postępowania według

norm przepisanych.

Zdaniem powódki zaskarżony wyrok narusza prawo materialne wskutek błęd-

nej wykładni § 1 porozumienia w sprawie rozwiązań socjalnych, będącego załączni-

kiem do umowy z dnia 22 lipca 1997 r. o sprzedaży akcji pozwanych Zakładów przez

Skarb Państwa Spółce C.H. B.V. w U., polegającej na uznaniu, że powódce nie

przysługuje odprawa pieniężna, podczas gdy prawidłowa wykładnia umowy implikuje

tezę przeciwną. Narusza również przepisy art. 9 i art. 232

KP. Sąd Wojewódzki pomi-

nął to, że związki zawodowe są powołane do ochrony interesów pracowników i w

związku z tym nie rozważył, czy z punktu widzenia praw i interesów pracowników

4

oraz przepisów o reprezentacji związkowej dopuszczalne jest, by zgoda związków

zawodowych na rozwiązanie umowy o pracę w drodze wypowiedzenia wyłączała

prawo podmiotowe pracownika do odprawy pieniężnej oraz czy w porozumieniu zbio-

rowym mogą być zawarte postanowienia przewidujące współdecydujący udział orga-

nizacji związkowych w procesie zwalniania pracowników z pracy w okresie ochron-

nym 24 miesięcy. Zgodnie z kierunkiem orzecznictwa Sądu Najwyższego, wszelkie

nazwane porozumienia z udziałem związku zawodowego jako strony tego porozu-

mienia mogą wprowadzać wiążące dla stron tylko takie regulacje, które w sposób

korzystniejszy kształtują świadczenia na rzecz pracowników. Przeczy natomiast temu

postanowienie porozumienia, według którego zgoda reprezentacji związków zawo-

dowych na rozwiązanie z pracownikiem umowy o pracę stanowi przesłankę eliminu-

jącą jego prawo do odprawy pieniężnej związanej z ustaniem stosunku pracy. Poza

tym stosownie do art. 232

KP, jeżeli przepisy prawa pracy przewidują współdziałanie

pracodawcy z zakładową organizacją związkową w indywidualnych sprawach ze sto-

sunku pracy, to chodzi o organizację reprezentującą pracownika z racji jego

członkostwa w związku zawodowym albo tę, która wyraziła zgodę na obronę praw

pracownika nie należącego do tego związku. Tymczasem porozumienie wprowadziło

wspólną reprezentację związków zawodowych działających w pozwanych Zakładach,

przyznając jej uprawnienia do decydowania o pozbawieniu pracownika świadczenia

pieniężnego w związku z ustaniem zatrudnienia. Przede wszystkim jednak związki

zawodowe są powołane do ochrony interesów pracowników, wobec czego stosownie

do art. 9 KP przedmiotowe porozumienie, jako zawierające mniej korzystne postano-

wienia niż przepisy Kodeksu pracy, innych ustaw i aktów wykonawczych, jest we

wskazanym zakresie nieważne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja okazała się uzasadniona, choć nie wszystkie jej zarzuty są trafne.

Nie jest trafny zarzut naruszenia art. 9 KP. Przepis ten w § 1 wskazuje, jakie

są źródła prawa pracy i wymienia oprócz przepisów Kodeksu pracy oraz przepisów

innych ustaw i aktów wykonawczych określających prawa i obowiązki pracowników i

pracodawców, także postanowienia układów zbiorowych pracy i innych opartych na

ustawie porozumień zbiorowych, regulaminów i statutów określających prawa i obo-

wiązki stron stosunku pracy. Porozumienie z dnia 25 kwietnia 1997 r., zawarte mię-

5

dzy Związkami Zawodowymi działającymi w pozwanych Zakładach a nabywcą akcji

tych Zakładów w sprawie rozwiązań socjalnych w związku z ich prywatyzacją, nie

jest porozumieniem zbiorowym w rozumieniu art. 9 § 1 KP. Według bowiem tego

przepisu warunkiem zaliczenia porozumienia do kategorii źródeł prawa pracy jest

jego oparcie „na ustawie”, to znaczy na przepisach rangi ustawowej, a ponadto za-

warcie go przez partnerów socjalnych, to znaczy przez pracodawcę i zakładową or-

ganizacją związkową (lub zakładowe organizacje związkowe bądź ich wspólną re-

prezentację). Z tego względu porozumienie z dnia 25 kwietnia 1997 r. w sprawie

gwarancji socjalnych, jako nie odpowiadające porozumieniu zbiorowemu w rozu-

mieniu art. 9 § 1 KP, nie może być oceniane z punktu widzenia normy zawartej w art.

9 § 2 KP, stanowiącej, że postanowienia porozumień zbiorowych nie mogą być mniej

korzystne dla pracowników niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów

wykonawczych. Tak więc zarzut kasacji, że wyrok Sądu Apelacyjnego, nie

uwzględniający roszczenia powódki o odprawę pieniężną z tytułu rozwiązania umowy

o pracę przed upływem 24 miesięcy od chwili kupna akcji pozwanych Zakładów

przez C.H. BV w U., naruszył art. 9 KP, jest nietrafny, zaś z uwagi na brak podstaw

do zastosowania wymienionego przepisu Sąd Najwyższy nie mógł też rozważać, czy

postanowienia omawianego porozumienia są mniej korzystne dla pracowników, w

tym także dla powódki, niż przepisy Kodeksu pracy oraz innych ustaw i aktów wy-

konawczych stanowiących gwarancję minimalnych uprawnień pracowniczych.

Zasadny jest natomiast zarzut naruszenia art. 232

KP. Przepis ten określa

obowiązki pracodawcy związane ze współdziałaniem z zakładową organizacją

związkową przy podejmowaniu decyzji w indywidualnych sprawach ze stosunku

pracy pracowników zrzeszonych i nie zrzeszonych w związkach zawodowych i pos-

tanawia, że pracodawca ma obowiązek współdziałać w takich sprawach z zakładową

organizacją związkową reprezentującą pracownika z tytułu jego członkostwa w

związku zawodowym albo z tytułu wyrażenia zgody na obronę praw pracownika nie

zrzeszonego w związku. Przepis ten również stanowi, że współdziałanie w indywi-

dualnych sprawach pracowniczych powinno odbywać się „zgodnie z ustawą o związ-

kach zawodowych”. Powyższa regulacja wespół z art. 30 ustawy z dnia 23 maja

1991 r. o związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.) oznacza więc, że w

każdym zastrzeżonym przepisami przypadku podejmowania decyzji w indywidual-

nych sprawach ze stosunku pracy pracodawca ma obowiązek współdziałać z zakła-

dową organizacją związkową stosownie do zasad i sposobu tego współdziałania

6

przewidzianych dla pracowników zrzeszonych i nie zrzeszonych w związku zawo-

dowym.

Z art. 38 § 1 KP wynika, że o zamiarze wypowiedzenia pracownikowi umowy o

pracę zawartej na czas nie określony pracodawca zawiadamia na piśmie reprezen-

tującą pracownika zakładową organizację związkową, podając przyczynę uzasad-

niającą rozwiązanie umowy. Stosownie do art. 38 § 2 KP, jeżeli organizacja ta

uważa, że wypowiedzenie umowy byłoby nieuzasadnione, może zgłosić na piśmie

umotywowane zastrzeżenia. Jak z powyższych przepisów wynika, prawo wypowia-

dania się w przedmiocie zamiaru wypowiedzenia umowy o pracę przysługuje nie

każdej zakładowej organizacji związkowej, lecz tylko zakładowej organizacji związ-

kowej reprezentującej pracownika, to znaczy tej, której członkiem jest określony pra-

cownik lub tej, która wyraziła zgodę na obronę jego praw. Z punktu widzenia powyż-

szego unormowania poważne zastrzeżenia wzbudza więc postanowienie art. 1 ust. 1

porozumienia z dnia 25 kwietnia 1997 r. przyznające reprezentacji dwóch Związków

Zawodowych działających w pozwanych Zakładach prawo wyrażania zgody na roz-

wiązanie przez pracodawcę umów o pracę z zachowaniem okresu wypowiedzenia.

Nie uwzględnia bowiem wymagań zawartych w art. 38 § 1 i 2 KP oraz w art. 30 w

związku z art. 7 ustawy o związkach zawodowych, nie ma zaś w sprawie ustaleń

świadczących o tym, że którykolwiek z tych Związków był uprawniony do reprezen-

towania powódki i obrony jej praw pracowniczych.

Słuszny jest także pogląd zawarty w kasacji, według którego przyznanie re-

prezentacji Związków Zawodowych działających w pozwanych Zakładach uprawnie-

nia do decydowania o pozbawieniu pracownika świadczenia pieniężnego (odprawy) z

powodu rozwiązania z nim umowy o pracę, jest sprzeczne z celem i zadaniami

związków zawodowych. Z wielu przepisów ustawy o związkach zawodowych (art.

4,7,8, 30) wynika, że istota działalności związków polega na obronie praw i interesów

pracowników i to nie tylko tych pracowników, których reprezentują na zasadach

przewidzianych w art. 232

KP. Związki zawodowe bronią bowiem także praw i intere-

sów zbiorowych wszystkich pracowników, niezależnie od ich przynależności związ-

kowej. Należy zatem stwierdzić, że zawarte w porozumieniu z dnia 25 kwietnia 1997

r. uprawnienie reprezentacji Związków Zawodowych w pozwanych Zakładach (tj. dla

Związku Zawodowego NSZZ „Solidarność” i Związku Zawodowego NSZZ Pracowni-

ków Zakładów Tłuszczowych) do wyrażenia zgody na wypowiedzenie umowy o

pracę, którego konsekwencją jest utrata przez pracownika prawa do odprawy pie-

7

niężnej, jest oczywiście sprzeczne z celem i zadaniami związków zawodowych i

wykracza poza ramy ich działania zakreślone wymienionymi wyżej przepisami.

Tymczasem Sąd Apelacyjny uznał za dopuszczalną taką konstrukcję prawną,

według której, jeżeli reprezentacja Związków Zawodowych wyrazi zgodę na rozwią-

zanie z pracownikiem umowy o pracę za wypowiedzeniem w tzw. okresie ochronnym

wynoszącym w sprawie 24 miesiące, to znaczy, że wyraziła także zgodę na pozba-

wienie pracownika prawa do odprawy pieniężnej (§ 1 ust. 1 i 3 porozumienia). Z § 1

ust. 1 porozumienia wynika przy tym, że możliwość wypowiedzenia umowy zawartej

na czas nie określony i akceptacja tej czynności przez reprezentację Związków Za-

wodowych nie została uzależniona od wystąpienia jakiejkolwiek przyczyny, podczas

gdy inny sposób rozwiązania umowy o pracę i zwolnienie od „gwarancji zatrudnienia”

zostały w § 1 ust. 2 porozumienia powiązane z istnieniem ściśle lub mniej ściśle

określonych przyczyn, takich jak: śmierć pracownika, przejście na emeryturę lub

uzyskanie uprawnień do renty, ustanie stosunku pracy w warunkach określonych w

art. 52 i art. 66 KP, wypowiedzenie umowy o pracę przez pracownika itp. W odnie-

sieniu więc do wypowiedzeń umów o pracę zawartych na czas nie określony zasady

przyjęte w omawianym porozumieniu są niezgodne z przepisem art. 38 § 1 KP, który

wymaga od pracodawcy podania przyczyny uzasadniającej rozwiązanie umowy.

Również zakładowa organizacja związkowa – stosownie do art. 38 § 2 KP – wypo-

wiada się na temat zamierzonego wypowiedzenia umowy w ramach przedstawionej

jej przyczyny. W związku zatem z powyższą regulacją niedopuszczalne było przyję-

cie w drodze jakiegokolwiek porozumienia, że zgoda zakładowej organizacji związ-

kowej na wypowiedzenie umowy o pracę zwalniała pracodawcę od wskazania przy-

czyny. Ponadto w myśl art. 45 § 1 KP podana przez pracodawcę przyczyna wypo-

wiedzenia musi być uzasadniona w rozumieniu tego przepisu, bez względu na to, jak

ją oceni zakładowa organizacja związkowa. W razie więc wystąpienia pracownika do

sądu pracy z roszczeniem o odprawę pieniężną z tytułu wypowiedzenia umowy o

pracę (tym bardziej wypowiedzenia w tzw. okresie ochronnym), los jego roszczenia

będzie zawsze zależał od zasadności przyczyny. Wprawdzie w rozpoznawanej spra-

wie Sąd Apelacyjny zajmował się kwestią przyczyny wypowiedzenia powódce

umowy o pracę i uznał, że odmowa podjęcia przez nią pracy na stanowisku kierowni-

ka sekcji finansowej nie uzasadniała rozwiązania umowy w tym trybie, wobec czego

zmieniając wyrok Sądu Wojewódzkiego zasądził na rzecz powódki odszkodowanie z

tytułu nieuzasadnionego wypowiedzenia umowy o pracę (art. 471

w związku z art. 45

8

§ 1 KP), jednak gdy chodzi o żądanie odprawy pieniężnej wyszedł z błędnego zało-

żenia, że skoro reprezentacja obu Związków Zawodowych wyraziła zgodę na wypo-

wiedzenie, to – niezależnie od zasadności przyczyny – nie przysługuje powódce

prawo do odprawy pieniężnej.

Z tych względów kasacja okazała się uzasadniona, a uchylenie zaskarżonego

wyroku w części rozstrzygającej o odprawie pieniężnej i kosztach postępowania stało

się konieczne ze względu na istnienie podstawy kasacyjnej przewidzianej w art. 3931

pkt 1 KPC. Dlatego stosownie do art. 39313

§ 1 KPC Sąd Najwyższy orzekł jak w

sentencji wyroku.

========================================