I PKN 595/98

Wyrok z dnia 23 lutego 1999 r.

I PKN 595/98

Do nauczyciela mianowanego nie stosuje się art. 42 KP.

Przewodniczący: SSN Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca), Sę-

dziowie SN: Andrzej Kijowski, Barbara Wagner

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 23 lutego 1999 r. sprawy z powództwa

Stanisława W. przeciwko Szkole Podstawowej w P. o uznanie wypowiedzenia za

bezskuteczne i wynagrodzenie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu z dnia 16

czerwca 1998 r. [...]

z m i e n i i ł zaskarżony wyrok w punkcie I w ten sposób, że zmienił wyrok

Sądu Rejonowego w Jaworze z dnia 13 stycznia 1998 r. [...] w punkcie I i oddalił po-

wództwo w tym zakresie.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Jaworze wyrokiem z dnia 13 stycznia 1998 r.

uznał za bezskuteczne wypowiedzenie warunków pracy i płacy dokonane Stanisła-

wowi W. przez Szkołę Podstawową w P. dnia 24 lutego 1997 r., zasądził na jego

rzecz kwotę 619,70 zł wynagrodzenia z tytułu nieprawidłowo dokonanych potrąceń

za dni nieobecności w pracy i oddalił żądanie zasądzenia dalej idącego wynagro-

dzenia.

Sąd Rejonowy ustalił, że od 1991 r. powód, zatrudniony w pozwanej Szkole w

charakterze nauczyciela, pełnił funkcję przewodniczącego zakładowej organizacji

związkowej, a od 1995 r. – przewodniczącego Komisji Międzyzakładowej NSZZ „So-

lidarność” pracowników Oświaty i Wychowania w J. W dniu 20 marca 1995 r. Kurato-

rium Oświaty w L. skierowało do dyrektora pozwanej Szkoły prośbę o zwolnienie po-

woda w ½ z obowiązku świadczenia pracy, z zachowaniem prawa do wynagrodze-

nia, ze względu na wykonywanie pracy we władzach związku. W tym czasie (poczy-

2

nając już od 1991 r.) powód otrzymywał wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu

w wymiarze 1,5 etatu, chociaż jego faktyczne zatrudnienie równało się jednemu eta-

towi. W 1996 r. Gmina P. przejęła prowadzenie Szkoły Podstawowej w P. jako zada-

nie własne na podstawie ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U.

Nr 95, poz. 425 ze zm.) i ustawy z dnia 24 grudnia 1993 r. o finansowaniu gmin

(Dz.U. Nr 129, poz. 600 ze zm.). Pismem z dnia 3 lutego 1997 r. strona pozwana

poinformowała powoda, że od dnia 1 marca 1997 r. jego wynagrodzenie będzie się

składać z dwóch elementów: wynagrodzenia za pracę nauczyciela w wymiarze ½

etatu i wynagrodzenia za czas zwolnienia od pracy z tytułu pełnionej funkcji związ-

kowej w ½ etatu, a ponadto powód będzie otrzymywać wynagrodzenie za godziny

ponadwymiarowe obliczane według odrębnych zasad. Od czerwca 1994 r. powód

jest także radnym Rady Miejskiej w J. Jego kadencja upływa w czerwcu 1998 r.

Strona pozwana nie zwróciła się ani do Rady Miejskiej, ani do Zarządu Regionu Zag-

łębie Miedziowe NSZZ „Solidarność” o wyrażenie zgody na wypowiedzenie powo-

dowi warunków płacy. Wynagrodzenie potrącone powodowi za jakoby nieuspra-

wiedliwioną nieobecność wyniosło 619,70 zł.

W świetle powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji uznał, że strona poz-

wana, obniżając powodowi wynagrodzenie, powinna dokonać jego wypowiedzenia.

Tylko bowiem podwyższenie wynagrodzenia nie wymaga – zgodnie z Kartą Nauczy-

ciela – wypowiedzenia warunków płacy i następuje z pierwszym dniem najbliższego

miesiąca kalendarzowego (art. 30 ust. 1). Wprawdzie powód od 1991 r. otrzymywał

wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, choć nie wynikało

to z umowy o pracę, ale zmiana po 6 latach stanu faktycznego wymagała wprowa-

dzenia jej w sposób zgodny z art. 42 i art. 38 KP, do których stosowania odsyła art.

91c ust. 1 Karty Nauczyciela. Strona pozwana zaniedbała jednak złożenia powodowi

odpowiedniego oświadczenia woli, zachowania okresu wypowiedzenia oraz uzyska-

nia zgody statutowego organu organizacji związkowej. Zbędna była natomiast zgoda

rady gminy, gdyż czynność strony pozwanej nie dotyczyła rozwiązania umowy o

pracę, lecz tylko zmiany warunków wynagrodzenia. Co się tyczy kwoty niezasadnie

potrąconego wynagrodzenia, to została ona określona na podstawie opinii biegłego.

Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych we Wrocławiu wyro-

kiem z dnia 16 czerwca 1998 r. oddalił apelację strony pozwanej dotyczącą wyroku

Sądu Rejonowego w części uznającej za bezskuteczne wypowiedzenie powodowi

3

warunków płacy oraz umorzył postępowanie apelacyjne w związku z apelację powo-

da (powód cofnął swoją apelację).

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego wypowiedzenie warunków płacy należało

uznać za bezskuteczne, gdyż strona pozwana nie spełniła wymagań określonych w

art. 42 i art. 38 KP, a poza tym na obniżenie powodowi wynagrodzenia nie uzyskała

zgody organu statutowego związku zawodowego, co było konieczne ze względu na

pełnienie przez powoda funkcji z wyboru w jednym z organów organizacji związkowej

działającej poza zakładem pracy.

Od powyższego wyroku w części oddalającej apelację kasację złożyła strona

pozwana, wnosząc o zmianę zaskarżonego wyroku w tej części i zmianę wyroku

Sądu pierwszej instancji przez oddalenie powództwa o uznanie za bezskuteczne wy-

powiedzenia powodowi warunków płacy albo o uchylenie wyroków Sądów obu ins-

tancji i przekazanie sprawy Sądowi Rejonowemu do ponownego rozpoznania. Wed-

ług skarżącego zaskarżony wyrok naruszył przepisy prawa materialnego wskutek

błędnej wykładni i niewłaściwego zastosowania art. 91c ustawy z dnia 26 stycznia

1982 r. - Karta Nauczyciela w związku z art. 42 i 38 KP. Sąd Wojewódzki błędnie

bowiem przyjął, że w stosunku do powoda obowiązywała procedura wypowiadania

warunków płacy zawarta w Kodeksie pracy. Tymczasem nawiązanie, zmiana i roz-

wiązanie stosunku pracy nauczyciela zostały uregulowane w sposób wyczerpujący w

Karcie Nauczyciela, o czym przekonuje tytuł rozdziału jej 4. Również regulacja okre-

sów wypowiedzenia przewidująca je tylko w przypadkach wskazanych w Karcie

świadczy o tym, że nie dotyczy ona wypowiedzenia zmieniającego warunki płacy.

Dlatego pracodawca nie miał obowiązku dokonania wypowiedzenia zmieniającego, a

jedynie dostosował warunki płacy powoda do wniosku złożonego przez organizację

związkową. Jego celem było zaś zwolnienie powoda od pracy w wymiarze ½ etatu na

czas pełnienia funkcji związkowej. Ponadto przepisy rozporządzenia Rady Ministrów

z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie udzielania zwolnień od pracy pracownikom powoła-

nym do pełnienia funkcji z wyboru w zakładowej organizacji związkowej wyraźnie

przewidują, że pracownikowi przysługuje tylko zwolnienie od pracy, a nie przyznanie

dodatkowo ½ etatu wraz z wynagrodzeniem za pracę w organizacji związkowej.

Skoro – zdaniem strony pozwanej – nie było konieczne wypowiedzenie powodowi

warunków pracy, zbędne było uzyskanie zgody organu związkowego na ustalenie

wysokości wynagrodzenia powoda zgodnie z rozmiarem jego zatrudnienia.

4

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Powód jest nauczycielem mianowanym. Okoliczność ta ma istotne znaczenie

dla rozstrzygnięcia kwestii, czy ustalenie jego wynagrodzenia w rozmiarze odpowia-

dającym rozmiarowi zatrudnienia wymagało wypowiedzenia mu warunków płacy oraz

czy w świetle przepisów ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela (jed-

nolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357) w razie obniżenia nauczycielowi miano-

wanemu wysokości wynagrodzenia jest w ogóle dopuszczalne stosowanie wypowie-

dzenia zmieniającego.

Jest w sprawie niesporne, że od dnia 1 lutego 1991 r. powód, zatrudniony jako

nauczyciel mianowany w pełnym wymiarze czasu pracy w Szkole Podstawowej w P.,

został zwolniony od pracy w wymiarze ½ etatu, z zachowaniem prawa do wynagro-

dzenia, ze względu na pełnienie funkcji z wyboru w Komisji Zakładowej NSZZ „Soli-

darność” w J. Jednocześnie strona pozwana ustaliła jego wynagrodzenie odpowia-

dające ½ etatu stosownie do § 5 obowiązującego wówczas rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. w sprawie warunków udzielania zwolnień od pracy

pracownikom powołanym do pełnienia funkcji z wyboru w zakładowej organizacji

związkowej (Dz.U. Nr 48, poz. 266). Mimo że wymiar zatrudnienia powoda nie uległ

zmianie (równał się jednemu 18 godzinnemu tygodniowo etatowi nauczycielskiemu),

wypłacała mu wynagrodzenie odpowiadające zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, co

było niedopatrzeniem z jej strony i oczywistym błędem.

Według art. 30 Karty Nauczyciela wynagrodzenie nauczyciela składa się z

wynagrodzenia zasadniczego i dodatków (ust. 1). Wysokość wynagrodzenia zasad-

niczego uzależniona jest od posiadanego przez nauczyciela poziomu wykształcenia i

stażu pracy oraz osiąganych wyników pracy, a dodatków – od wykonywanej funkcji,

zajmowanego stanowiska, warunków pracy i osiąganych wyników pracy oraz kwalifi-

kacji specjalistycznych (ust. 2). Na podstawie upoważnienia zawartego w art. 31 wy-

mienionej ustawy Minister Edukacji Narodowej w porozumieniu z Ministrem Pracy i

Polityki Socjalnej określił w drodze rozporządzenia wysokość stawek wynagrodzenia

zasadniczego, dodatków, zasady zaszeregowania i przyznawania dodatków oraz

szczegółowe zasady awansowania nauczycieli do wyższego szczebla wynagrodze-

nia zasadniczego.

W myśl zatem przytoczonych przepisów przyznanie nauczycielowi wyższego

wynagrodzenia wiąże się z jego awansowaniem „do wyższego szczebla” wynagro-

5

dzenia i jest spowodowane np. uzyskaniem wyższego poziomu wykształcenia,

zwiększenia się stażu pracy lub też osiąganymi wynikami. Wypłacanie więc powo-

dowi wynagrodzenia przewidzianego za pracę w wymiarze 1,5 etatu, przy jej świad-

czeniu tylko w wymiarze jednego etatu, nie miało nic wspólnego ze zwiększeniem

wynagrodzenia w rozumieniu ustawy (awansem), lecz było oczywiście błędną wy-

płatą. W związku z tym pisma strony pozwanej z dnia 3 lutego 1997 r., informującego

powoda o tym, że ze względu na „powstałe nieprawidłowości przy ustalaniu wyna-

grodzenia za czas zwolnienia od pracy w celu pełnienia funkcji związkowej poza zak-

ładem pracy”, będzie otrzymywać od dnia 1 marca 1997 r. wynagrodzenie za pracę

nauczyciela w wymiarze 1/2 etatu (tj. za 9 godzin) oraz wynagrodzenie za czas zwol-

nienia od pracy w wymiarze 1/2 etatu, czyli za następne 9 godzin (zgodnie z zasa-

dami określonymi w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 11 czerwca 1996 r. w

sprawie trybu udzielania urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy pracownikom peł-

niącym z wyboru funkcje w związkach zawodowych oraz zakresu uprawnień przys-

ługujących pracownikom w czasie urlopu bezpłatnego i zwolnień od pracy – Dz.U. Nr

71, poz. 336), nie można traktować jako wypowiedzenia warunków pracy. Wcześniej

bowiem, co jest w sprawie niesporne, nie doszło ze strony pracodawcy do zwiększe-

nia wynagrodzenia powoda w drodze wyraźnego lub dorozumianego oświadczenia

woli, obejmującego zamiar przyznania mu wynagrodzenia w wysokości nie mającej

pokrycia w rozmiarze wykonywanej pracy, które obecnie wymagałoby korygowania w

drodze wypowiedzenia zmieniającego, po uprzednim uzyskaniu zgody właściwego

statutowo organu organizacji związkowych działających poza zakładem pracy, o

której stanowi art. 32 ust. 4 w związku z ust. 1 ustawy z dnia 23 maja 1991 r. o

związkach zawodowych (Dz.U. Nr 55, poz. 234 ze zm.). Omyłkowa wypłata wyższe-

go wynagrodzenia, nawet dokonana wielokrotnie, nie jest bowiem równoznaczna z

ustaleniem przez strony i wprowadzeniem do stosunku pracy nowych warunków

płacy, które wymagałyby następnie wypowiedzenia. Tak również ustalił Sąd Rejono-

wy, pisząc w uzasadnieniu, że do tej pory powód „otrzymywał wynagrodzenie w wy-

sokości odpowiadającej zatrudnieniu w wymiarze 1,5 etatu, mimo że nie wynikało to

z zawartej między nim a Szkołą Podstawową w P. umowy o pracę. Stan ten został

zauważony w 1996 r., kiedy Szkoła Podstawowa w P. została przejęta przez Gminę

P. w ramach zadań własnych gminy”. Mimo powyższych ustaleń Sąd Rejonowy

uznał, że „pracodawca zmienił treść stosunku prawnego”, a stanowisko Sądu Rejo-

nowego podzielił Sąd Wojewódzki.

6

Z powyższym stanowiskiem nie można się zgodzić, gdyż z dokonanych usta-

leń wynika, że wypłata wynagrodzenia o połowę wyższego od należnego nie wyni-

kała z woli strony pozwanej – wyraźnej lub dorozumianej, lecz z jej błędu. Wynagro-

dzenia odpowiadającego pracy w wymiarze 1,5 etatu nie usprawiedliwiały również

przepisy rozporządzeń Rady Ministrów z dnia 29 lipca 1989 r. i z dnia 11 czerwca

1996 r. regulujących sprawę udzielania zwolnień od pracy pracownikom pełniącym z

wyboru funkcje w związkach zawodowych. Wreszcie, nie można uznać, że wchodzi

w rachubę ochrona praw słusznie nabytych, gdyż pobieranie przez powoda wyna-

grodzenia nie mającego odpowiednika w rozmiarze faktycznie świadczonej pracy nie

może prowadzić do słusznego nabycia prawa do takiego wynagrodzenia.

Odnosząc się do zagadnienia, czy w stosunkach pracy opartych na mianowa-

niu dopuszczalne jest stosowanie wypowiedzenia zmieniającego, należy najpierw

zauważyć, że w piśmiennictwie dotyczącym tej kwestii pogląd o możliwości stosowa-

nia wobec pracowników mianowanych wypowiedzenia zmieniającego jest odosob-

niony i odnoszony do wypowiedzenia dokonanego przez pracownika mianowanego.

Uważa się bowiem, że stosunki pracy nawiązane na podstawie mianowania mogą

być w zasadzie zmienione tylko na podstawie aktu administracyjnego (tak A. Dubow-

nik: w: „Prawo pracy. Z aktualnych zagadnień”, Temida 2, Białystok 1999, s. 116 i

powołane tam piśmiennictwo). Wynika to z faktu, że przepisy pragmatyk służbowych,

realizując zasadę wzmożonej trwałości stosunku pracy z mianowania, wskazują

ściśle określone zasady dokonywania zmian w tym stosunku oraz przyczyny je

uzasadniające, natomiast przyjęcie możliwości stosowania wypowiedzenia zmienia-

jącego, czyli instytucji właściwej umownym stosunkom pracy, prowadziłoby do uzna-

nia dopuszczalności zmiany treści stosunku pracy z każdej uzasadnionej przyczyny.

Poza przytoczonym argumentem, innym ważnym względem przemawiającym

przeciwko możliwości stosowania wypowiedzenia zmieniającego jest jego konstruk-

cja, zwłaszcza zaś przewidziany w art. 42 § 3 KP skutek odmowy przyjęcia przez

pracownika nowych warunków pracy lub płacy w postaci rozwiązania się umowy o

pracę z upływem okresu wypowiedzenia. Tymczasem Karta Nauczyciela określająca

sytuacje, w których następuje rozwiązanie stosunku pracy z nauczycielem mianowa-

nym (art. 23), nie wymienia wśród nich rozwiązania się stosunku pracy wskutek od-

mowy przyjęcia przez nauczyciela mianowanego nowych zaproponowanych mu wa-

runków pracy lub płacy. Tak więc pogląd o dopuszczalności stosowania do stosunku

pracy tych nauczycieli wypowiedzenia zmieniającego prowadziłby do skutku nie

7

przewidzianego w omawianej ustawie (rozwiązanie stosunku pracy), a zarazem

sprzecznego z zasadą stabilizacji ich zatrudnienia. Wprawdzie art. 91c ust. 1 Karty

Nauczyciela stanowi, że w zakresie spraw wynikających ze stosunku pracy, nie ure-

gulowanych przepisami ustawy, mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy, co mo-

głoby prowadzić do wniosku, że w stosunkach pracy nauczycieli mianowanych art.

42 KP stosuje się i to bez ograniczeń (brak w art. 91 c ust. 1 wyrażenia „odpowied-

nio”), to jednak – zdaniem składu Sądu Najwyższego rozpoznającego przedmiotową

sprawę – wniosek taki jest nieuprawniony. Karta Nauczyciela zawiera w Rozdziale 4

(art. 10-28) regulację dotyczącą nawiązania, zmiany i rozwiązania stosunku pracy,

którą w zakresie zmiany stosunku pracy nauczyciela mianowanego należy uznać za

pełną i wyczerpującą. Przepisy art. 18 i art. 19 regulują bowiem kwestię przeniesienia

nauczyciela mianowanego na jego prośbę, z urzędu za jego zgodą oraz z urzędu bez

jego zgody na takie samo lub inne stanowisko w tej samej lub innej szkole, w tej

samej lub innej miejscowości, natomiast art. 20 – kwestię przeniesienia w stan nie-

czynny, przepis art. 22 dotyczy zaś możliwości nałożenia na nauczyciela mianowa-

nego za jego zgodą, obowiązku podjęcia pracy w innej szkole w tej samej miejsco-

wości i na tym samym stanowisku. W związku z tym i uwzględniając towarzyszącą

stosunkom pracy z mianowania wzmożoną ochronę ich trwałości należy uznać, że

odesłanie do stosowania przepisów Kodeksu pracy zawarte w art. 91 c ust. 1 Karty

Nauczyciela nie odnosi się do art. 42 KP, gdy chodzi o stosunek pracy nauczyciela

mianowanego. Również możliwość rozwiązania stosunku pracy z nauczycielem mia-

nowanym została ograniczona do sytuacji wymienionych wyczerpująco w art. 23 tej

Karty.

Z przedstawionych przyczyn i mając na uwadze to, że zaskarżony wyrok na-

ruszył tylko przepisy prawa materialnego, wskutek czego możliwe stało się wydanie

orzeczenia co do istoty sprawy, Sąd Najwyższy na podstawie art. 393

15

KPC zmienił

zaskarżony wyrok w pkt I dotyczącym przywrócenia powoda do pracy i w tym zakre-

sie również wyrok Sądu Rejonowego z dnia 13 stycznia 1998 r. w ten sposób, że

oddalił powództwo.

========================================