II UKN 518/98

Wyrok z dnia 16 marca 1999 r.

II UKN 518/98

Warunkiem uzyskania prawa do wcześniejszej emerytury przez ojca

dziecka wymagającego stałej opieki jest niemożność kontynuowania zatrud-

nienia bez jej zaniedbania (§ 1 w związku z § 2 pkt 2 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie uprawnień do wcześniejszej emery-

tury pracowników opiekujących się dziećmi wymagającymi stałej opieki, Dz.U.

Nr 28, poz. 149).

Przewodniczący: SSN Andrzej Kijowski, Sędziowie SN: Beata Gudowska

(sprawozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 16 marca 1999 r. sprawy z wniosku

Kazimierza G. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o

wcześniejszą emeryturę, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu Apelacyj-

nego w Gdańsku z dnia 23 kwietnia 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu do

ponownego rozpoznania i orzeczenia o kosztach procesu.

U z a s a d n i e n i e

Kazimierz G. wnosił o przyznanie emerytury, powołując się na okoliczności

uregulowane w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. w sprawie

uprawnień do wcześniejszej emerytury pracowników opiekujących się dziećmi wy-

magającymi specjalnej opieki (Dz.U. Nr 28, poz. 149). Oddział Zakładu Ubezpieczeń

Społecznych w S. wskazał, że prawo do emerytury na zasadach przewidzianych w

rozporządzeniu przysługuje ojcu dziecka tylko wówczas, gdy po stronie matki zacho-

dzą przesłanki uniemożliwiające sprawowanie opieki, czego przykład stanowi poz-

bawienie jej praw rodzicielskich, choroba, odbywanie kary pozbawienia wolności lub

wyjazd na stałe poza miejsce zamieszkania dziecka. Decyzją z dnia 8 sierpnia 1997

2

r. odmówił wnioskowanego świadczenia, co uzasadnił brakiem dowodów na to, że

wnioskodawca sprawuje opieką nad dzieckiem, które matka na stałe opuściła.

Sąd Wojewódzki w Koszalinie przyjął, że w postępowaniu odwoławczym

wnioskodawca przedstawił wystarczające dowody na to, że matka od dnia 20 lutego

1989 r., tj. od chwili wyjazdu z kraju na czas nieokreślony, nie sprawuje opieki nad

córką Angeliką, urodzoną w dniu 2 października 1983 r., a uznawszy za udowodnio-

ny dwudziestopięcioletni okres jego ubezpieczenia, wyrokiem z dnia 8 grudnia 1997

r. zmienił decyzję i przyznał wnioskowane prawo do emerytury.

Apelację wywiedzioną przez organ rentowy, uwzględnił Sąd Apelacyjny w

Gdańsku wyrokiem z dnia 23 kwietnia 1998 r. w ten sposób, że zmienił zaskarżony

wyrok i odwołanie wnioskodawcy oddalił. Sąd Apelacyjny uznał, że Sąd pierwszej

instancji naruszył materialnoprawne przesłanki nabycia prawa do emerytury, określo-

ne treścią § 1 ust. 1 pkt 2 zdanie pierwsze rozporządzenia przez to, że pominął w

swej ocenie istnienie przeszkody w kontynuowaniu zatrudnienia przez ojca. Zdaniem

Sądu Apelacyjnego nie doznaje takiej przeszkody wnioskodawca, którego córka rea-

lizuje obowiązek szkolny w szkole specjalnej i przebywa w internacie specjalnego

ośrodka szkolno-wychowawczego. Poświęca jej tylko bowiem niektóre dni w tygo-

dniu, z reguły wolne od pracy, przez co zakres jego obowiązków opiekuńczych nie

jest większy, niż obowiązki rodzica dziecka zdrowego.

Kasacja wnioskodawcy została oparta na podstawie naruszenia prawa mate-

rialnego - przepisów §§ 1 i 2 pkt 1 w związku z § 3 ust. 1 rozporządzenia Rady Minis-

trów z dnia 15 maja 1989 r. - przez błędną wykładnię pojęcia sprawowania osobistej

opieki nad chorym dzieckiem oraz niewłaściwe zastosowanie tych norm do sytuacji

życiowej wnioskodawcy. Skarżący wniósł o uchylenie wyroku Sądu Apelacyjnego w

Gdańsku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez ten Sąd, przy

uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Zgodnie z przepisem § 1 ust. 1 w związku z § 2 pkt 1 rozporządzenia Rady

Ministrów z dnia 15 maja 1989 r. prawo do emerytury nabywa matka lub inni opieku-

nowie dziecka (ojciec lub inna osoba, która wychowuje je w razie śmierci matki albo

w innych przypadkach uniemożliwiających matce sprawowanie osobistej opieki nad

dzieckiem), którzy nie mogli kontynuować zatrudnienia z powodu sprawowania stałej

3

opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoobsługowych nad wymaga-

jącym tego - ze względu na stan zdrowia - dzieckiem, jeżeli mają okres zatrudnienia

określony w art. 26 ust. 1 pkt 2 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu eme-

rytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.).

W konsekwencji sporne w sprawie prawo do emerytury - warunkowane jedynie

stażem pracy - uzasadnione jest tym, aby opiekun dziecka wymagającego, bez

względu na wiek, stałej opieki oraz pielęgnacji lub pomocy w czynnościach samoob-

sługowych, nie mógł kontynuować zatrudnienia bez zaniedbania tej opieki. Zastoso-

wanie omawianego unormowania do konkretnego stanu faktycznego wymaga więc

zbadania istnienia dwu przesłanek:

po pierwsze, braku możliwości kontynuowania zatrudnienia, przy czym tę nie-

możność trzeba traktować na równi z niemożnością jego podjęcia, o czym wspominał

już Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 16 grudnia 1997 r., (II UKN 405/97, OSNAPiUS

1998 nr 21, poz. 642); w istocie nie chodzi tu bowiem o utrwalanie jednego stosunku

pracy, ale o trwanie ogólnie pojętego stanu wykonywania zatrudnienia, rozumianego

jako pozostawanie w zatrudnieniu, bycie zatrudnionym lub wykonywanie jakiejś

pracy, roboty, zajmowanie się, trudnienie się czymś;

i po drugie, konieczności równoczesnego sprawowania szczególnej opieki nad

chorym dzieckiem.

Sąd Apelacyjny założył, że istnieniu pierwszej przesłanki prawa do emerytury,

a tym samym spełnieniu hipotezy przepisu § 1 rozporządzenia, odpowiada wyłącznie

opieka stała, oznaczająca codzienne jej sprawowanie, nie zaś realizowana obok

spełnianej przez personel szkoły i internatu, toteż przyjął, że sytuacja wnioskodawcy

nie odpowiada warunkowi ustanowionemu w przepisie § 1 rozporządzenia. Pogląd

ten znajduje wprawdzie potwierdzenie w treści wyroku Sądu Najwyższego z dnia 30

lipca 1997 r., (II UKN 202/97,OSNAPiUS 1998 nr 11, poz. 348), jednakże w tym kon-

kretnym sporze argumenty wnioskodawcy nie ograniczały się do czasowego zakresu

(liczby dni w tygodniu) sprawowanej opieki, ale domagał się uwzględnienia także

tego, że nawet ten ograniczony sposób jej sprawowania stanowi przeszkodę dla

podjęcia pracy przy możliwościach, jakie daje rynek w okolicy jego zamieszkania.

Należało wobec tego zwrócić uwagę, że omawiana przesłanka dotyczy braku możli-

wości kontynuowania zatrudnienia, a więc braku pewnej potencji, na którą składają

się przyczyny podmiotowe i przedmiotowe. Skoro tak, to orzeczenie o tym, czy za-

chodzi brak takiej możliwości, nie powinno być dokonywane wyłącznie przez pryzmat

4

obciążenia opieką nad chorym dzieckiem, ale wymaga także dostrzeżenia - po stro-

nie przyczyn obiektywnych - możliwości podjęcia zatrudnienia w całokształcie oko-

liczności, w tym także wynikających z ofert rynku pracy, oraz - po stronie przyczyn

subiektywnych - możliwości podjęcia konkretnej pracy przez wnioskodawcę. Na takie

okoliczności powołał się zresztą wnioskodawca w kasacji. Polemizując z dokonaną

przez Sąd interpretacją przepisu § 1 rozporządzenia twierdził, że rzeczywistej ko-

nieczności osobistego sprawowania opieki nad dzieckiem nie może przekreślać sam

tylko fakt realizowania przez nie obowiązku szkolnego w specjalnym ośrodku

szkolno-wychowawczym. Podnosił, że nawet w takim przypadku możliwość wykony-

wania przez niego zatrudnienia najemnego ogranicza się w zasadzie do trzech dni w

tygodniu i to pod warunkiem, że dziecko przebywające w ośrodku nie choruje i że nie

nastąpiły inne nieprzewidziane sytuacje, nakazujące zabrać dziecko z ośrodka (np.

zatrucie pokarmowe, choroba zakaźna, nieprzewidziany remont w ośrodku itp.), gdy

ponadto zobowiązany jest także zapewnić dziecku opiekę na okres wakacji, ferii zi-

mowych i świąt.

Prawidłowe zastosowanie przepisu § 1 rozporządzenia wymagało oceny także

tego, czy i jakie prace podjąć może wnioskodawca, który - co nie stanowi kwestii

spornej - każdego tygodnia, przez okres od piątkowego do niedzielnego popołudnia,

opiekuje się osobiście chorą córką. Konieczne było też - w oparciu o właściwie usta-

lone fakty - uwzględnienie, że opieka wnioskodawcy nad córką, inna ze swej istoty od

opieki nad dzieckiem zdrowym, jest o tyle niezbędna, że nie można dopuścić, aby

przez podjęcie pracy zaniedbał kontakty z córką i nie zajął się nią przynajmniej raz w

tygodniu. Dopiero ogół działań - opiekunów szkolnych i ojca - prowadzi bowiem do

pomocy dziecku w jego rozwoju fizycznym i intelektualnym (por. wyrok Sądu Najwyż-

szego z dnia 20 stycznia 1998 r., II UKN 454/97, OSNAPiUS 1998 nr 24, poz. 722), a

także uczuciowym, w którym kontakt z ojcem jest dla chorej dziewczynki, wychowu-

jącej się bez matki, konieczny.

W tym stanie rzeczy, wobec nieodpowiedniości faktów ustalonych przez Sąd

drugiej instancji do przyjętej przezeń koncepcji prawnej, trafny okazał się zarzut ka-

sacji dotyczący naruszenia prawa materialnego przez błędne jego zastosowanie.

Prawidłowe stosowanie prawa materialnego wymagało dysponowania przez Sąd

orzekający pełnym materiałem dowodowym, dającym wyraźny obraz stanu faktycz-

nego sprawy, szczególnie w odniesieniu do istotnych okoliczności podmiotowych.

5

Niemożność czynienia odmiennych i nowych ocen bez dokonania nowych

ustaleń faktycznych uzasadnia kasację i zawarty w niej wniosek, wobec czego Sąd

Najwyższy orzekł jak w sentencji na podstawie art. 39313

§ 1 oraz 108 § 2 w związku

z art. 39319

i art. 391 KPC.

========================================