I PKN 10/99

Wyrok z dnia 15 kwietnia 1999 r.

I PKN 10/99

Sąd pracy nie jest związany prawomocnym wyrokiem karnym skazują-

cym pracownika za przestępstwo niedopełnienia obowiązków nadzoru nad po-

wierzonym mieniem co do zakresu naprawienia szkody wyrządzonej niedobo-

rem (art. 11 KPC).

Przewodniczący: SSN Teresa Flemming-Kulesza, Sędziowie SN: Walerian

Sanetra, Barbara Wagner (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 kwietnia 1999 r. sprawy z po-

wództwa Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w Ł. przeciwko Stanisławowi A. o odszkodowa-

nie, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku Sądu Apelacyjnego w Lublinie z

dnia 17 września 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny w Lublinie wyrokiem z dnia 17 września 1998 r. [...] oddalił

apelację Stanisława A. od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń

Społecznych w Lublinie z dnia 22 stycznia 1998 r. [...], zasądzającego od niego na

rzecz Gminnej Spółdzielni „S.Ch.” w Ł. kwotę 12.869,67 zł z odsetkami i oddalające-

go powództwo w pozostałym zakresie.

Sąd ustalił, że pozwany był zatrudniony w powodowej Spółdzielni od 1 paź-

dziernika 1974 r.; od 1 marca 1980 r. na stanowisku magazyniera, od 1992 r. - ma-

gazyniera towarów masowych, tj. materiałów budowlanych, pasz i węgla. Inwentary-

zacja z dnia 9 stycznia 1995 r. wykazała niedobór w powierzonym pozwanemu mie-

niu w kwocie 18.281, 17 zł. Niedobór dotyczył okresu od 1 stycznia 1993 r. do 31

grudnia 1994 r., gdyż w tym czasie nie przeprowadzono w magazynie inwentaryzacji.

Dokonywano jedynie konfrontacji zapisów kartotekowych magazyniera z kartotekami

ilościowo – wartościowymi prowadzonymi przez księgowość w formie tzw. punktowa-

2

nia. Magazyny były usytuowane na ogrodzonym i oświetlonym placu, zajmowanym

również przez Spółdzielnię Mieszkaniową i Wytwórnię Wód Gazowanych. Plac nie

był dozorowany. Na utwardzonej jego części składowane były węgiel i eternit. Pozos-

tałe materiały (między innymi cement w workach i pakowane w workach pasze) znaj-

dowały się w magazynach o pow. 460 m2

i 440 m2

, do których drzwi były zamykane

na dwie kłódki. Na wysokości około 2 m od podłoża usytuowane były dwa małe

okienka. Komplet kluczy od pomieszczeń magazynowych miała strona powodowa. Z

inicjatywy Stanisława A. i bez wyraźnej zgody Spółdzielni, sporadycznie zastępowała

pozwanego żona lub inny magazynier.

Sąd Rejonowy w Białej Podlaskiej wyrokiem z dnia 9 maja 1996 r. uznał Sta-

nisława A. winnym tego, że w okresie od 24 lutego 1992 r. do stycznia 1995 r. nie-

umyślnie stworzył możliwość powstania niedoboru w powierzonym mu mieniu po-

przez niedopełnienie obowiązków w zakresie nadzoru nad tym mieniem, w wyniku

czego nastąpił istotny niedobór w mieniu wynoszący 17.575, 81 zł, tj. o czyn z art.

218 § 1 KK, że od stycznia 1994 r. do stycznia 1995 r. działając przestępstwem ciąg-

łym przerobił dwa dowody wpłat do Banku Spółdzielczego w Ł. na łączną kwotę

1.121, 60 zł, tj. o czyn z art. 200 § 1 KK, art. 266 § 1 i 4 KK, art. 265 § 1 KK, oraz, że

w okresie od 6 stycznia 1992 r. do 28 grudnia 1994 r. działając przestępstwem ciąg-

łym poświadczył nieprawdę w 321 dokumentach określających sprzedaż gotówkową

na swoje nazwisko, choć faktycznie nabywcami towarów były inne osoby.

Ustaleń w przedmiocie wysokości niedoboru Sąd dokonał na podstawie opinii

biegłego wydanej w postępowaniu karnym, którą ocenił jako rzetelną, logiczną i wia-

rygodną. Mienie powierzono pozwanemu prawidłowo, a powstała w nim szkoda zos-

tała przez stronę powodową wykazana. Co do winy Stanisława A. – została ona

stwierdzona w postępowaniu karnym, zaś ustalenia prawomocnego wyroku skazują-

cego wiążą sąd w postępowaniu cywilnym (art. 11 KPC).

Pozwany nie ponosi odpowiedzialności za cały ujawniony niedobór. Strona

powodowa przyczyniła się bowiem do powstania szkody w 25%. Rozporządzenie

Ministra Finansów z dnia 15 stycznia 1991 r. w sprawie zasad prowadzenia rachun-

kowości (Dz.U. Nr 10, poz. 35) w § 18 ust. 4 przewiduje, że na terenie strzeżonym

inwentaryzacja towarów objętych ewidencją ilościowo – wartościową powinna być

przeprowadzana nie rzadziej niż raz na dwa lata. Nie przeprowadzono inwentaryzacji

powierzonego pozwanemu mienia w terminie określonym powołanymi przepisami.

Stronie powodowej można przeto postawić zarzut braku właściwego nadzoru nad

3

magazynem. Do powstania niedoboru przyczyniły się także zaniedbania organizacyj-

ne ze strony Spółdzielni, która tolerowała nieformalne zastępstwa oraz odbiór przez

pozwanego pieniędzy od kupujących, nie wyposażając go w kasetkę do przechowy-

wania gotówki.

Stanisław A. zaskarżył ten wyrok kasacją. Wskazując jako jej podstawę naru-

szenie przepisów postępowania, a to art. 233 KPC w związku z art. 386 § 4 i art. 385

KPC „ przez pominięcie istotnych oświadczeń zawartych w przesłuchaniach pozwa-

nego co do przyczyn powstania niedoboru, a w ślad za tym uznanie sprawy za do-

statecznie wyjaśnioną w toku postępowania dowodowego przed sądem pierwszej

instancji i nieprzeprowadzenie dowodu nie zgłoszonego przez żadną ze stron”,

wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku oraz poprzedzającego go wyroku Sądu

pierwszej instancji i przekazanie sprawy temu ostatniemu Sądowi do ponownego

rozpoznania, przy uwzględnieniu kosztów postępowania kasacyjnego. Skarżący

kwestionował ustalenie w przedmiocie zakresu jego odpowiedzialności za niedobór.

Jego zdaniem, Sądy pominęły istotne dla rozstrzygnięcia sprawy okoliczności, a

zwłaszcza fakt, że obrót węglem odbywał się częściowo poza magazynem. Dostar-

czano go bezpośrednio odbiorcom (szkole i spółdzielni mieszkaniowej), a więc poza

możliwością kontroli ilościowej przez pozwanego. Ponadto, wielokrotnie podnosił, co

potwierdzili świadkowie, „kłopoty z wagą”. Sąd nie uwzględnił tej okoliczności, cho-

ciaż niesprawność wagi miała istotne znaczenie dla ustalenia rozmiaru niedoboru, a

w konsekwencji i zakresu odpowiedzialności za ten niedobór.

Strona powodowa wniosła o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

W rozpoznawanej sprawie bezsporny jest fakt, że w prawidłowo powierzonym

Stanisławowi A. mieniu stwierdzono zawiniony przez niego niedobór, który za okres

od 1 stycznia 1993 r. do 31 grudnia 1994 r. wyniósł 17.575,81 zł. Prawidłowość po-

wierzenia mienia pozostaje w związku z inwentaryzacjami przeprowadzonymi w

dniach 22 i 27 lutego, 22 czerwca oraz 31 grudnia 1992 r., po których stany ewidencji

magazynowej zostały doprowadzone do stanów faktycznych, a stwierdzone różnice

odpowiednio rozliczone. Winę Stanisława A. ustalił Sąd Rejonowy w Białej Podlaskiej

skazując go wyrokiem z 9 maja 1996 r. za przestępstwa z art. 218 § 1, art. 200 § 1,

art. 266 § 1 i 4 w związku art. 265 § 1 i art. 58 w związku z art. 10 § 2 Kodeksu

4

karnego. „Ustalenia wydanego w postępowaniu karnym prawomocnego wyroku ska-

zującego co do popełnienia przestępstwa wiążą sąd w postępowaniu cywilnym” (art.

11 zdanie 1 KPC).

Słusznie twierdzi skarżący, że przy ustaleniu zakresu obowiązku odszkodo-

wawczego nie może mieć „ decydującego i zasadniczego znaczenia prejudycjalne

oddziaływanie prawomocnego wyroku skazującego, który sądy cywilne związał jedy-

nie co do popełnienia przestępstwa, nie zwalniając bynajmniej z obowiązku poczy-

nienia własnych ustaleń co do zakresu odpowiedzialności pozwanego w płaszczyźnie

cywilnoprawnej”. W tym właśnie zwłaszcza kierunku, ustalenia zakresu odpowie-

dzialności pozwanego, prowadzone było postępowanie zarówno przez Sądem pierw-

szej jak i drugiej instancji.

Pracownik odpowiada w pełnej wysokości za szkodę powstałą w mieniu po-

wierzonym mu z obowiązkiem wyliczenia się (art. 124 § 2 KP). Istotą tego rodzaju

odpowiedzialności jest domniemanie winy. Znaczy to, że samo wykazanie przez pra-

codawcę szkody w prawidłowo powierzonym mieniu czyni aktualnym obowiązek

odszkodowawczy pracownika. Jednak zgodnie z art. 124 § 3 KP, pracownik może

uwolnić się od odpowiedzialności, jeżeli wykaże, że szkoda powstała z przyczyn od

niego niezależnych. Nie ponosi on też odpowiedzialności za szkodę w takim zakre-

sie, w jakim pracodawca lub inna osoba przyczyniły się do jej powstania albo zwięk-

szenia (art. 117 § 1 w związku z art. 127 KP), jak również za szkodę wynikłą w

związku z działaniem w granicach dopuszczalnego ryzyka (art. 117 § 2 w związku z

art. 127 KP).

Nie jest usprawiedliwiony zarzut kasacji jakoby Sąd nie rozważył odpowie-

dzialności pozwanego w płaszczyźnie cywilnoprawnej. Przeczy temu w sposób

oczywisty ustalenie odszkodowania w wysokości 75% wartości niedoboru. Sąd,

określając granice odpowiedzialności pozwanego za niedobór, wziął pod uwagę

wszystkie podnoszone przez niego okoliczności ekskulpacyjne. Nie wszystkie

uwzględnił, gdyż, jak wynika z motywów zaskarżonego wyroku, niektóre twierdzenia

pozwanego pozostawały w sprzeczności z innymi dowodami, w ocenie Sądu bardziej

wiarygodnymi. Uwzględnił wszakże obrót węglem z pominięciem magazynu, tole-

rowanie nieformalnych zastępstw, uchybienie przepisom dotyczącym zasad prowa-

dzenia rachunkowości, ustalając że niedobór w 25% jest rezultatem przyczynienia się

strony powodowej do jego powstania. Należy przy tym podkreślić, że Stanisław A.

wiedział o tych faktach, godził się na nie, nie zgłaszał zastrzeżeń pod adresem pra-

5

codawcy. Mógł on także w każdym czasie wnosić o przeprowadzenie inwentaryzacji,

zwłaszcza powziąwszy podejrzenie co do niesprawności wagi.

Zarzut jakoby Sąd naruszył obowiązek dopuszczenia z urzędu dowodu na

okoliczność sprawności wagi jest chybiony. Sąd nie ma bowiem obowiązku prowa-

dzenia postępowania dowodowego, ani z urzędu ani na wniosek, ponad potrzebę

procesową, tj. do czasu, gdy uzna sporne okoliczności sprawy za dostatecznie

wyjaśnione (art. 217 § 2 KPC). Niesprawność wagi podniesiona w kasacji jako oko-

liczność niezależna od pozwanego, a wpływająca na zakres jego odpowiedzialności,

nie została jednoznacznie potwierdzona. Świadek Sabina R. nie miała stanowczej

wiedzy na ten temat. Słyszała jedynie „o kłopotach z wagą”. Pozwany nie sygnalizo-

wał o uszkodzeniu urządzenia przełożonym. Dokonując oceny materiału dowodowe-

go także w tym aspekcie Sąd drugiej instancji nie przekroczył granic swobody wyz-

naczonych w art. 233 KPC.

Kierując się powyższymi motywami Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC, orzekł jak w sentencji.

========================================