II UKN 548/98

Wyrok z dnia 14 kwietnia 1999 r.

II UKN 548/98

Zawarte w art. 12 ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimen-

tacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.) określenie

"uczęszcza do szkoły" nie oznacza wyłącznie uczęszczania osoby pełnoletniej

uprawnionej do świadczeń z tego funduszu do "szkoły dziennej".

Przewodniczący: SSN Teresa Romer (sprawozdawca), Sędziowie SN: Jerzy

Kuźniar, Andrzej Wróbel.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 kwietnia 1999 r. sprawy z wniosku

Wiesławy C. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o

świadczenie z funduszu alimentacyjnego, na skutek kasacji organu rentowego od

wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 26 maja 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Apelacyjny-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi wyrokiem z

dnia 26 maja 1998 r. oddalił apelację organu rentowego od wyroku Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Kaliszu z dnia 15 grudnia 1997 r.

Sąd Wojewódzki zmienił decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych-Oddziału w

O.W. z dnia 29 sierpnia 1997 r., którą wstrzymano od września 1997 r. wypłacanie

Wiesławie C. świadczeń z funduszu alimentacyjnego dla jej córki Marty C., urodzonej

20 kwietnia 1979 r. Sąd przyznał Marcie C. nadal prawo do świadczeń alimentacyj-

nych. Wnioskodawczyni od maja 1996 r. pobierała świadczenie z funduszu alimenta-

cyjnego na rzecz córki Marty w kwocie 150 zł. Marta C. w dniu 20 kwietnia 1997 r.

skończyła 18 lat, a w czerwcu 1997 r. ukończyła Zasadniczą Szkołę Ogrodniczą w

P., w której nauka była prowadzona w systemie dziennym. W roku szkolnym 1997/98

Marta C. rozpoczęła naukę w Technikum Rolniczym w P. Nauka odbywała się w

2

systemie wieczorowym w poniedziałki, środy i piątki w godzinach od 1300

do 2000

. Po

ukończeniu szkoły ogrodniczej w czerwcu 1997 r. Marta C. zaczęła szukać pracy.

Oferowano jej tylko pracę sprzedawcy, do podjęcia której zgłaszający ofertę wymagał

co najmniej wykształcenia średniego w tym zawodzie. Rejonowy Urząd Pracy w O.W.

nie dysponował żadnymi ofertami pracy dla kobiet, które ukończyły zasadniczą

szkołę rolniczą o kierunku ogrodnictwo, czy też były z zawodu wykwalifikowanymi

rolnikami. Dla kobiet bez żadnego przygotowania zawodowego urząd dysponował w

miesiącach czerwiec – listopad trzema ofertami pracy. Dwie z tych ofert dotyczyły

pracy sprzątaczki w niepełnym wymiarze czasu pracy, a jedna pracy w przetwórstwie

rybnym.

Sąd Wojewódzki powołał przepisy art. 6 pkt 3 oraz art. 12 ust. 1 i ust. 3 ustawy

z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyjnym (Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200) i

stwierdził, że ten ostatni przepis jest przepisem szczególnym w odniesieniu do

pozostałych wymienionych przepisów i nakazuje dalsze wypłacanie świadczeń z fun-

duszu alimentacyjnego również tym osobom, które po osiągnięciu pełnoletności

kształcą się w placówce, która jest szkołą w rozumieniu ustawy z dnia 7 września

1991 r. o systemie oświaty, przy czym niekoniecznie musi to być szkoła prowadzona

w systemie dziennym. Rozpatrując apelację od powyższego wyroku wniesioną przez

ZUS Oddział w O.W. opartą na zarzucie naruszenia prawa materialnego Sąd Apela-

cyjny uznał, że nie zasługuje ona na uwzględnienie. Zdaniem Sądu drugiej instancji

Sąd Wojewódzki trafnie ustalił stan faktyczny sprawy – ten zresztą w znacznej części

był poza sporem – jak również prawidłowo zastosował wskazane w uzasadnieniu

wyroku przepisy. Dokonał właściwej ich wykładni, a swoje stanowisko uzasadnił w

przekonywający sposób.

Sąd Apelacyjny nie znalazł żadnego uzasadnienia dla łączenia w jedną całość

przepisu art. 6 i art. 12 ust. 1 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o funduszu alimentacyj-

nym z przepisem art. 12 ust. 3 tej ustawy, ponieważ każdy z tych przepisów ma zas-

tosowanie w innej sytuacji. Zdaniem Sądu Apelacyjnego przepis art. 6 cytowanej

ustawy ma zastosowanie wówczas, gdy roszczący występuje po raz pierwszy z

wnioskiem o wypłatę świadczeń z funduszu alimentacyjnego, natomiast art. 12 ust. 1

dotyczy sytuacji, w której ZUS podejmuje decyzję o zaprzestaniu dokonywanych

wcześniej wypłat z tego funduszu. Gdyby iść za argumentacją przedstawioną w

apelacji, przepis art. 12 ust. 3 ustawy byłby zbędny wobec regulacji zawartej w art. 12

ust. 1 czytanym łącznie z art. 6 ustawy. Wówczas każda osoba, która osiągnęła

3

pełnoletność i nie kształci się w szkole dziennej, jak tego wymaga art. 6 pkt 3 ustawy,

lecz w innym systemie (wieczorowym lub zaocznym) traciłaby z mocy art. 12 ust. 1

ustawy prawo do wypłaty świadczeń z funduszu. Tymczasem przepis art. 12 zawiera

obok ust. 1 także ust. 3. Przepis ten według Sądu Apelacyjnego jest przepisem

szczególnym, nakazującym Oddziałowi ZUS odstąpienie od wydania decyzji o za-

przestaniu wypłaty świadczeń z funduszu alimentacyjnego w sytuacjach nim określo-

nych. W ocenie Sądu Apelacyjnego art. 12 ust. 3 znosi działanie przepisu art. 6 ust. 3

w związku z art. 12 ust. 1 ustawy o funduszu alimentacyjnym w części dotyczącej

rodzaju szkoły, w jakiej kształci się osoba, której ZUS wypłaca świadczenia z fundu-

szu alimentacyjnego. Według Sądu Apelacyjnego do takiego rozumienia regulacji

zawartej w art. 12 ust. 3 omawianej ustawy prowadzi także wykładnia celowościowa

tego przepisu. Pozwala on bowiem na dokończenie edukacji i zdobycie zawodu oso-

bie, której wypłacano świadczenie alimentacyjne i która z jakichkolwiek powodów

zmieniła system kształcenia z dziennego na zaoczny lub wieczorowy.

Sąd drugiej instancji zaakcentował, że trudno byłoby również podzielić stano-

wisko apelacji, iż Marta C. powinna skorzystać z którejś z ofert Rejonowego Urzędu

Pracy przewidzianych dla osób niewykwalifikowanych i podjąć pracę sprzątaczki lub

pracownika przetwórstwa rybnego, skoro ma ona możliwość zdobycia konkretnego

zawodu rolniczego i wykształcenia średniego. Trudno byłoby również wyobrazić so-

bie, pisze Sąd Apelacyjny, aby mogła ona równocześnie uczęszczać do szkoły wie-

czorowej przez 3 dni w tygodniu po 7 godzin dziennie i pracować na pełnym etacie

sprzątaczki. Z kolei wykonywanie tej pracy w niepełnym wymiarze z wynagrodzeniem

w kwocie 120 zł lub niewiele więcej nie daje możliwości samodzielnego utrzymania

się z tego zarobku.

W kasacji Zakład Ubezpieczeń Społecznych domagał się zmiany wyroku Sądu

Apelacyjnego oraz poprzedzającego go wyroku Sądu Wojewódzkiego i oddalenia

odwołania Wiesławy C. W kasacji zarzucono wyrokowi Sądu Apelacyjnego narusze-

nie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 12 ust. 3 ustawy o funduszu ali-

mentacyjnym oraz przez niezastosowanie przepisu art. 12 ust. 1 i art. 6 pkt 3 tej

ustawy. Zdaniem wnoszącego kasację przepis art. 12 ust. 3 omawianej ustawy jest

przepisem szczególnym, ale nie można go traktować odrębnie bez zastosowania art.

12 ust. 1 i art. 6 pkt 3 ustawy. Ponadto, według kasacji, celem art. 12 ust. 3 omawia-

nej ustawy było zapewnienie prawa do świadczeń alimentacyjnych, ale tylko tym

osobom, które ze względów zdrowotnych, czy z powodu niemożności otrzymania

4

jakiejkolwiek pracy nie mogły nadal uczęszczać do szkoły dziennej i nie miały możli-

wości samodzielnego utrzymania się. Zdaniem pełnomocnika organu rentowego, Sąd

Apelacyjny dokonał zbyt szerokiej wykładni art. 12 ust. 3 ustawy o funduszu ali-

mentacyjnym.

Sąd Najwyższy rozważył, co następuje:

Kasacja zarzuca zaskarżonemu wyrokowi naruszenie prawa materialnego

przez błędną jego wykładnię (art. 3931

pkt 1 KPC). Oznacza to, że Sąd Najwyższy,

działając w granicach kasacji (z wyjątkiem nieważności postępowania, którą bierze

pod uwagę z urzędu – art. 39311

KPC), jest związany stanem faktycznym ustalonym

w wyroku.

Zarzut kasacji dotyczący naruszenia przytoczonych w niej przepisów prawa

materialnego, nie jest trafny. Zgodnie z art. 6 ust. 3 ustawy z dnia 18 lipca 1974 r. o

funduszu alimentacyjnym (jednolity tekst: Dz.U. z 1991 r. Nr 45, poz. 200 ze zm.)

świadczenie z funduszu alimentacyjnego nie przysługuje osobie, która, między inny-

mi, po osiągnięciu pełnoletności nie uczęszcza do szkoły dziennej.

Sąd Najwyższy podziela stanowisko Sądu Apelacyjnego, że przepis ten doty-

czy ustalenia prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego po raz pierwszy a nie

odnosi się do wstrzymania świadczeń już przyznanych, którego zasady reguluje art.

12 ustawy o funduszu alimentacyjnym. Literalne brzmienie art. 6 („świadczenia z

funduszu alimentacyjnego nie przysługują...”) oraz wykładnia systemowa wskazują

na to, że przepis ten, w tym jego ust. 3, dotyczą tylko tych sytuacji, które jako przes-

łanki negatywne występują przy ustalaniu prawa do świadczeń alimentacyjnych po

raz pierwszy. Tym samym przepis ten nie ma zastosowania przy ocenie dalszego

prawa do już przyznanych i wypłacanych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. O

bezpodstawnym pobraniu świadczeń z funduszu alimentacyjnego, o wstrzymaniu

wypłaty świadczeń oraz o wznowieniu wypłaty wstrzymanych świadczeń – stanowią

przepisy art. 10-12 ustawy. Ze stanu faktycznego sprawy wynika, że córka wniosko-

dawczyni objęta obowiązkiem alimentacyjnym (mimo uzyskania pełnoletności nie ma

możliwości samodzielnego utrzymania się) kształci się w szkole. Sąd Apelacyjny w

sposób wyczerpujący ustalił, że niemożność samodzielnego utrzymania była wyni-

kiem obiektywnej sytuacji na rynku pracy. Zgodnie z art. 10 § 1 Kodeksu pracy,

każdy ma prawo do swobodnie wybranej pracy. Marta C. nie miała możliwości swo-

5

bodnego wyboru pracy, gdyż oferowane jej zatrudnienie nie odpowiadało jej kwalifi-

kacjom ani też nie dawało możliwości samodzielnego utrzymania się ze względu na

proponowaną wysokość wynagrodzenia.

Nie ma podstaw do przypisania racjonalnemu ustawodawcy, jak to próbuje

uczynić wnoszący kasację, że używając w art. 12 ust. 3 ustawy o funduszu alimenta-

cyjnym określenia „kształci się w szkole” miał na myśli wyłącznie szkołę dzienną.

Brak jest racjonalnych przesłanek do takiej, zwężającej interpretacji pojęcia „szkoła”.

Szczególnie w zestawieniu z treścią art. 6 ust. 3, który stanowi, że świadczenia ali-

mentacyjne nie przysługują osobie, „która po osiągnięciu pełnoletności nie uczęszcza

do szkoły dziennej”. Skoro ustawodawca wyraźnie rozróżnia „uczęszczanie do szkoły

dziennej” (art. 6 ust. 3) oraz „kształcenie się w szkole” (art. 12 ust. 3), to bezpods-

tawny jest zarzut kasacji, iż dokonując tego rozróżnienia i uznając dalsze prawo

Marty C. do świadczeń z funduszu alimentacyjnego wobec uczęszczania do Techni-

kum Rolniczego o systemie wieczorowym, któremu ten system nie odbiera przymiotu

„szkoły” w rozumieniu art. 12 ust. 3, Sąd Apelacyjny naruszył ten przepis prawa ma-

terialnego.

Dlatego Sąd Najwyższy orzekł jak w sentencji.

========================================