I PKN 57/99

Wyrok z dnia 14 maja 1999 r.

I PKN 57/99

Likwidacja stanowisk pracy i brak środków finansowych na utrzymanie

dotychczasowego zatrudnienia przemawiają za uznaniem niecelowości przy-

wrócenia do pracy (art. 45 § 2 KP).

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Roman

Kuczyński, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 14 maja 1999 r. sprawy z powództwa

Henryki B. i Ryszarda W. przeciwko Gminnemu Domowi Kultury i Bibliotece w G.M. o

przywrócenie do pracy, na skutek kasacji powodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego-

Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Rzeszowie z dnia 26 listopada 1998 r. [...]

1. o d d a l i ł kasację,

2. nie obciążył powodów obowiązkiem zwrotu stronie pozwanej kosztów pos-

tępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Rzeszowie wyrokiem z dnia 15 września 1998 r.

przywrócił Henrykę B. i Ryszarda W. do pracy na dotychczasowe stanowiska i wa-

runki płacy w Gminnym Domu Kultury i Bibliotece w G.M. oraz zasądził na rzecz

Henryki B. 750 zł, a na rzecz Ryszarda W. 725 zł tytułem wynagrodzenia za czas

pozostawania bez pracy.

Sąd pierwszej instancji ustalił, że powódka rozpoczęła pracę u strony pozwa-

nej dnia 1 października 1989 r. jako referent administracyjno-gospodarczy, ostatnio

zaś pracowała w charakterze specjalisty do spraw administracyjno-gospodarczych.

Natomiast powód, zatrudniony od dnia 21 października 1991 r. jako konserwator, w

ostatnim czasie pracował w charakterze specjalisty do spraw obsługi. W dniu 27

marca 1998 r. strona pozwana wypowiedziała powodom umowy o pracę, podając

jako przyczynę to, że wysokość otrzymanego w 1998 r. budżetu na działalność

2

Gminnego Domu Kultury i Biblioteki nie wystarczy na utrzymanie stanowisk powo-

dów. Wcześniej, na początku 1998 r., dyrektor strony pozwanej sporządziła plan bu-

dżetu dla prowadzonej przez siebie jednostki, w którym planowane wydatki określiła

w kwocie 414.951 zł. Jednak Rada Gminy przyznała dotację tylko w wysokości

230.000 zł. Spowodowało to korektę wydatków i konieczność rozwiązania umów o

pracę z dwoma pracownikami na stanowiskach administracyjnych. Zdaniem strony

pozwanej, dla jej funkcjonowania nie były niezbędne stanowiska do spraw obsługi i

do spraw administracyjno-gospodarczych, które zajmowali powodowie. Konieczność

redukcji etatów administracyjnych nie była przy tym sprawą nową. Już bowiem w

1996 r. działająca doraźnie Komisja do Spraw Kultury, powołana w celu opracowania

koncepcji dalszej działalności pozwanego Gminnego Domu Kultury i Biblioteki, wysu-

nęła postulat zredukowania etatów do minimum.

Sąd Rejonowy ustalił także, iż dnia 16 lutego 1998 r. strona pozwana zgłosiła

w Rejonowym Urzędzie Pracy w R. możliwość zwolnień pracowników w razie nie-

otrzymania dotacji oraz zatrudnienie jednej osoby w wymiarze ½ etatu. Zatrudnienie

to nastąpiło, dotyczyło tzw. stanowiska merytorycznego i trwało tylko przez okres

próbny. Do czerwca 1998 r. strona pozwana zatrudniała łącznie 13 osób, w tym

dziewięciu pracowników merytorycznych i czterech na stanowiskach obsługi adminis-

tracyjnej. Gdy chodzi o sytuację osobistą i majątkową powodów, Sąd Rejonowy usta-

lił, że powódka ma dwoje dzieci, jej mąż pracuje zarobkowo i otrzymuje wynagrodze-

nie w kwocie około 680 zł miesięcznie. Natomiast powód ma dwoje dzieci i żonę,

która nie pracuje i jest w ciąży.

W świetle powyższych ustaleń Sąd pierwszej instancji doszedł do wniosku, że

wypowiedzenie powodom umów o pracę było uzasadnione, gdyż strona pozwana nie

otrzymała środków finansowych w wysokości pozwalającej na utrzymanie dotychcza-

sowego stanu zatrudnienia. Konieczność zmniejszenia tego stanu powstała przy tym

znacznie wcześniej. Już bowiem w 1996 r. został wysunięty wyraźny wniosek o

zmniejszenie zatrudnienia ze względu na brak środków finansowych na działalność

kulturalną. Typując pracowników do zwolnienia i decydując się na wypowiedzenie

powodom umów o pracę, pracodawca kierował się tym, że możliwe było przejęcie

przez innych pracowników obowiązków wykonywanych przez powodów. Okoliczność

ta świadczyła o małej przydatności ich stanowisk dla funkcjonowania pozwanego

Gminnego Ośrodka Kultury i Biblioteki. Z tego względu wypowiedzenie powodom

umów o pracę było – zdaniem Sądu Rejonowego – usprawiedliwione. Jednak czyn-

3

ność strony pozwanej naruszała tryb postępowania wymagany przepisami ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.). Skoro bowiem na 13 zatrudnionych

osób zostało zwolnionych dwóch pracowników, tj. powódka i powód, to należało

przyjąć, że zwolnienia objęły ponad 10% załogi. W tej sytuacji, zgodnie z art. 3 wy-

mienionej ustawy, dyrektor strony pozwanej powinna zawiadomić o zamierzonych

zwolnieniach organ zatrudnienia stopnia podstawowego nie później niż 45 dni przed

terminem dokonania wypowiedzeń. Tymczasem uczyniła to dnia 16 lutego 1998 r., a

już dnia 27 marca 1998 r. złożyła powodom oświadczenie o wypowiedzeniu umów o

pracę. Tym samym strona pozwana naruszyła szczególny tryb obowiązujący ją przy

dokonywaniu zwolnień grupowych określony w art. 2, art. 3 i art. 4 ustawy, którego

niezachowanie powoduje skutki z art. 45 § 1 KP. Z tej przyczyny Sąd Rejonowy

uwzględnił roszczenia powodów, przywrócił ich do pracy na dotychczasowych wa-

runkach i zasądził wynagrodzenie za czas pozostawania bez pracy.

Wyrokiem z dnia 26 listopada 1998 r. Sąd Wojewódzki-Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych w Rzeszowie, rozpoznając apelację strony pozwanej, zmienił wy-

rok Sądu Rejonowego w ten sposób, że zasądził od strony pozwanej na rzecz po-

wódki kwotę 2.250 zł, a na rzecz powoda kwotę 2.178 zł tytułem odszkodowania za

niezgodne z prawem rozwiązanie umów o pracę, oddalił powództwo o przywrócenie

do pracy i zniósł wzajemnie między stronami koszty procesu za obie instancje.

Sąd Wojewódzki uznał, że w stanie faktycznym sprawy istniały podstawy do

zastosowania art. 45 § 2 KP i zasądzenia przez Sąd Rejonowy z urzędu odszkodo-

wania na rzecz powodów, zamiast żądanego przez nich przywrócenia do pracy.

Skoro bowiem Sąd pierwszej instancji ustalił, że wypowiedzenie umów o pracę było

podyktowane przyczynami ekonomicznymi, a dobór pracowników do zwolnienia zos-

tał dokonany prawidłowo i skoro sytuacja finansowa strony pozwanej nie uległa po-

prawie, to przywrócenie powodów do pracy było niecelowe, zaś argument wypływa-

jący z trudnej ich sytuacji rodzinnej i majątkowej nie był wystarczający. Przywrócenie

powodów do pracy ze względu na uchybienia formalne popełnione przy wypowiada-

niu umów o pracę nie byłoby bowiem przeszkodą do ponownego wypowiedzenia im

umów o pracę. Ponadto wykonanie orzeczenia o przywróceniu do pracy mogłoby

doprowadzić do ograniczenia działalności statutowej strony pozwanej, a nawet do

niewypłacalności i likwidacji wszystkich miejsc pracy. Sąd drugiej instancji zwrócił

4

również uwagę na to, że łagodzenie sytuacji pracowników zwalnianych z przyczyn

dotyczących zakładu pracy następuje przez odprawy pieniężne wprowadzone

ustawą z dnia 28 grudnia 1989 r. oraz świadczenia przewidziane w przepisach o za-

trudnieniu i przeciwdziałaniu bezrobociu, o pomocy społecznej bądź też o ubezpie-

czeniu społecznym.

W kasacji od powyższego wyroku powodowie zarzucili naruszenie art. 45 § 2 i

art. 8 KP wskutek przyjęcia przez Sąd Wojewódzki, że przywrócenie ich do pracy jest

niecelowe ze względu na trudną sytuację finansową strony pozwanej, chociaż sytua-

cja ta nie została należycie wykazana. Również niesłusznie uznał Sąd Wojewódzki

sytuację materialną i rodzinną powodów jako nie mającą wpływu na sposób

rozstrzygnięcia o ich żądaniu, skoro nie wiadomo, jakimi kryteriami kierował się pra-

codawca zwalniając powodów, a pozostawiając innych pracowników będących w

lepszej sytuacji niż powodowie. W tych warunkach wybór powodów do zwolnienia

naruszał zasady współżycia społecznego. Ponadto powodowie zarzucili naruszenie

art. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy, gdyż Sąd

Wojewódzki nie przypisał żadnego znaczenia brakowi kryteriów zwalniania pracowni-

ków oraz naruszenie art. 231 KPC przez nierozważenie zebranego materiału dowo-

dowego i jego nieprawidłową ocenę, zwłaszcza co do tego, czy zachodziły przesłanki

do wypowiedzenia powodom umów o pracę, a pozostawienia innych pracowników.

Przytaczając powyższe zarzuty powodowie żądali zmiany zaskarżonego wyro-

ku i oddalenia w całości apelacji strony pozwanej oraz zasądzenia na ich rzecz

kosztów procesu za wszystkie instancje.

Strona pozwana wniosła o oddalenie kasacji i zasądzenie na jej rzecz kosztów

postępowania kasacyjnego.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie zawiera usprawiedliwionych podstaw.

Z jej uzasadnienia wynika, że powodowie kwestionują ustalenie Sądów obu

instancji o podstawowym znaczeniu, to mianowicie, iż dotacja Gminy w G.M. na

rzecz pozwanego Gminnego Domu Kultury i Biblioteki na 1998 r. była znacznie niż-

sza (230.000 zł) niż plan budżetu opracowany przez pozwanego (414.921 zł) oraz że

ten fakt spowodował konieczność zmniejszenia wydatków na płace i wypowiedzenie

5

powodom umów o pracę. Zdaniem powodów nie wiadomo bowiem, czy przedstawio-

ne przez stronę pozwaną zestawienie wydatków było prawdziwe. Poza tym, po do-

konaniu korekty budżetu i ustaleniu go w wysokości 267.572 zł, na dzień 30 maja

1998 r. jego wykonanie wyniosło 125.670,36 zł, co odpowiadało 46,97% i pozwalało

wnioskować, że wydatki w drugim półroczu 1998 r. utrzymałyby się na dotychczaso-

wym poziomie, a tym samym zwolnienie powodów nie było konieczne.

Odnosząc się do powyższego zarzutu należy zauważyć, że jego istota spro-

wadza się z jednej strony do podważenia dokonanych przez Sądy ustaleń, z drugiej

zaś – do zakwestionowania wyprowadzonych z nich wniosków. Przyjęta zatem przez

powodów koncepcja wzruszenia zaskarżonego wyroku wymagała wskazania odpo-

wiednich przepisów postępowania (np. art. 316 § 1 i art. 233 § 1 KPC). Niewystar-

czające było natomiast powołanie tylko art. 231 KPC regulującego kwestie domnie-

mań faktycznych w postępowaniu dowodowym.

Przepis ten przewiduje, że sąd może uznać za ustalone fakty mające istotne

znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy, jeżeli wniosek taki można wyprowadzić z in-

nych ustalonych faktów. Oznacza to, że sąd może uznać pewien fakt za istniejący,

jeżeli wniosek co do niego można wyprowadzić z innych ustalonych faktów. Warun-

kiem więc zastosowania domniemania faktycznego jest istnienie rzeczywistej i pra-

widłowo ustalonej podstawy faktycznej, a następnie wyprowadzenie z niej wniosków

zgodnych z zasadami logiki i doświadczenia życiowego. Dowodzenia zatem

wymagają fakty, z których wyprowadza się określone wnioski, nie wymagają go na-

tomiast fakty domniemane, to znaczy wyprowadzone z innych ustalonych faktów.

Przenosząc powyższe uwagi do rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że

powołanie przez powodów jako podstawy kasacji tylko przepisu art. 231 KPC ograni-

cza jej rozpoznanie do kwestii, czy prawidłowy był wniosek Sądu Wojewódzkiego co

do tego, że ze względu na sytuację finansową strony pozwanej w 1998 r. konieczne

było zmniejszenie wydatków na fundusz płac, a tym samym ograniczenie zatrudnie-

nia przez zlikwidowanie dwóch stanowisk administracyjnych. Niedopuszczalne nato-

miast – z uwagi na niewskazanie innych, właściwych przepisów – było zajmowanie

się przez Sąd Najwyższy sprawą poprawności i trafności ustaleń dotyczących sytua-

cji finansowej strony pozwanej, zwłaszcza wysokości przyznanej jej dotacji na 1998 r.

i potrzeb finansowych w przypadku utrzymania dotychczasowego stanu zatrudnienia.

Tych bowiem ustaleń powodowie nie zakwestionowali przez wskazanie w kasacji

odpowiednich przepisów.

6

Powracając zaś do zarzutu naruszenia art. 231 KPC trzeba uznać, że okazał

się on niezasadny. Skoro bowiem dotacja Gminy w G.M. przeznaczona na prowa-

dzenie pozwanego Gminnego Domu Kultury i Biblioteki okazała się w sposób zna-

czący za mała w stosunku do jego potrzeb związanych z zatrudnianiem 13 pracowni-

ków, a ponadto skoro dla funkcjonowania placówki zajmującej się działalnością kultu-

ralną i krzewieniem czytelnictwa podstawowe znaczenie ma jej obsługa przez pra-

cowników posiadających odpowiednie przygotowanie zawodowe – to logiczny jest

wniosek Sądu Wojewódzkiego, że zmniejszenie zatrudnienia powinno dotyczyć pra-

cowników administracyjnych, a nie pedagogów, bibliotekarzy, instruktorów plastyki

czy muzyki, tym bardziej gdy czynności związane z obsługą i naprawą sprzętu au-

diowizualnego (przydzielone powodowi) oraz czynności administracyjno-gospodar-

cze (wykonywała je powódka) mogły być przydzielone innym pracownikom lub w ra-

zie potrzeby zlecone osobom zajmującym się tym zawodowo. Tak właśnie uczyniła

strona pozwana.

W świetle powyższej oceny i wobec jednoznacznego stwierdzenia przez Sądy

obu instancji, że stanowiska pracownika do spraw obsługi i naprawy sprzętu audiowi-

zualnego oraz pracownika do spraw administracyjno-gospodarczych i prowadzenia

kawiarni nie były niezbędne, a także wobec ustalenia, że spośród stanowisk adminis-

tracyjnych pozostały tylko dwa, tj. głównej księgowej i sprzątaczki (wykonującej po-

nadto czynności szatniarza i robotnika gospodarczego), nie można uznać za słuszny

zarzutu, że zarówno strona pozwana zwalniając powodów, jak i Sąd Wojewódzki

uznając za niecelowe przywrócenie ich do pracy, nie rozważyły sytuacji materialnej i

rodzinnej powodów i nie porównały jej z sytuacją pozostałych pracowników, a przede

wszystkim, że strona pozwana nie ustaliła kryteriów zwalniania pracowników. Z

ustaleń Sądu Rejonowego, które przyjął Sąd Wojewódzki jako własne wynika bo-

wiem, że podstawowym kryterium zastosowanym przez stronę pozwaną było kryte-

rium przydatności pracowników i celowości utrzymywania wszystkich dotychczaso-

wych stanowisk administracyjnych przy niewystarczających środkach finansowych

przyznanych na 1998 rok. Sąd Rejonowy w szczególności ustalił, że strona pozwana

zlikwidowała stanowiska zajmowane przez powodów dlatego, że możliwe było prze-

jęcie wykonywanych przez nich czynności przez inne osoby w ramach doraźnych

umów zlecenia lub przez poszerzenie obowiązków, a ze względu na takie rozwiąza-

nie problemu niemożliwe było porównywanie sytuacji materialnej i rodzinnej powo-

dów z sytuacją pracowników na tzw. stanowiskach merytorycznych, to znaczy za-

7

trudnionych w charakterze bibliotekarzy i instruktorów, którzy stanowili inną grupę

zawodową, nie objętą ograniczeniem zatrudnienia. Przeciwnie, wymienieni pracowni-

cy byli stronie pozwanej niezbędni ze względu na prowadzoną przez nią działalność,

a nawet wręcz konieczni dla jej istnienia. Z tej przyczyny nie może odnieść skutku

zarzut zawarty w kasacji, że Sąd Wojewódzki nie uwzględnił sytuacji powodów i pra-

cowników nie zwolnionych, która „jest praktycznie nieporównywalna pod względem

majątkowym i rodzinnym”. Należy bowiem zaakcentować, że sytuacja powodów jako

pracowników administracyjnych nie mogła być porównywana z sytuacją tzw. pracow-

ników merytorycznych, których nie dotyczyło ograniczenie zatrudnienia. Poza tym

stanowiska powodów nie były niezbędne dla funkcjonowania pozwanego pracodaw-

cy, podczas gdy pozostałe stanowiska były potrzebne.

Podsumowując tę część rozważań należy więc przyjąć, że Sąd Wojewódzki

należycie rozważył wszystkie okoliczności podniesione w sprawie i niewadliwie usta-

lił, że przywrócenie powodów do pracy byłoby niecelowe. Naruszenie bowiem przez

stronę pozwaną przepisów formalnych, obowiązujących pracodawcę przy dokonywa-

niu tzw. zwolnień grupowych, chociaż stanowi w myśl art. 45 § 1 KC podstawę żąda-

nia przywrócenia do pracy, nie pozbawia pracodawcy możliwości ponownego wypo-

wiedzenia – w sposób prawidłowy – umowy o pracę. Tak więc Sąd Wojewódzki

słusznie uznał, że w ustalonym stanie faktycznym orzeczenie o przywróceniu do

pracy nie mogło zapewnić trwałości stosunkom pracy powodów. Przede wszystkim

zaś niecelowość przywrócenia ich do pracy wynikała z likwidacji zajmowanych przez

nich stanowisk i braku środków finansowych na utrzymywanie dotychczasowego

stanu zatrudnienia. Dla rozwiązania takich właśnie sytuacji został wprowadzony art.

45 § 2 KP.

Z przedstawionych zatem względów Sąd Najwyższy nie dopatrzył się naru-

szenia przez Sąd Wojewódzki ani art. 45 § 2 KP, ani art. 8 KP. Dlatego też oddalił

kasację powodów jako nie zawierającą usprawiedliwionych podstaw (art. 39312

KPC).

O kosztach procesu za postępowanie kasacyjne Sąd Najwyższy orzekł na

podstawie art. 102 w związku z art. 39319

i art. 391 KPC.

========================================