I PKN 133/99

Wyrok z dnia 1 lipca 1999 r.

I PKN 133/99

1. Pracownik ma interes prawny w rozumieniu art. 189 KPC w ustaleniu

istnienia stosunku pracy z określonym podmiotem w następstwie zdarzenia

wyczerpującego znamiona art. 231

KP.

2. Przepis art. 231

KP nie jest sprzeczny z art. 65 ust. 1 Konstytucji RP,

który zapewnia wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca pracy.

Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie SN: Zbigniew Myszka,

Walerian Sanetra (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 1 lipca 1999 r. sprawy z powództwa

Czesława A., Ryszarda K., Andrzeja J., Józefa A., Józefa O., Stanisława S. przeciw-

ko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.-Z.” w Ł. o ustalenie i zapłatę, na skutek kasacji po-

wodów od wyroku Sądu Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w

Łodzi z dnia 20 października 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację i nie obciążył powodów kosztami postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

W imieniu grupy powodów (Czesława A., Ryszarda K., Józefa A., Józefa O.,

Andrzeja J. i Stanisława S.) wniesiona została kasacja od wyroku Sądu Wojewódz-

kiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi z dnia 20 października 1998 r.

[...], którym Sąd ten odrzucił ich apelację (od wyroku Sądu Rejonowego-Sądu Pracy

w Łodzi z dnia 24 kwietnia 1998 r. [...]) w części dotyczącej odprawy pieniężnej i od-

dalił ją w pozostałym zakresie.

Sąd Pracy oddalił powództwo Czesława A., Ryszarda K., Józefa A., Józefa O.,

Andrzeja J. i Stanisława S., skierowane przeciwko Spółdzielni Mieszkaniowej „R.-Z.”

w Ł. o ustalenie istnienia stosunku pracy oraz umorzył postępowanie w zakresie

roszczeń o wynagrodzenia. Powodowie byli zatrudnieni w Spółdzielni Mieszkaniowej

2

„R.-Z.” w Ł. na podstawie umów o pracę na czas nie określony na stanowiskach gos-

podarzy domów. Uchwałą [...] z dnia 8 października 1996 r. rada nadzorcza Spół-

dzielni uchwaliła, iż z uwagi na konieczność zapewnienia lepszej obsługi oraz racjo-

nalizacji kosztów konieczne są zmiany w strukturze organizacyjnej poprzez przeka-

zanie grupy pracowników (gospodarzy domów) oraz obsługiwanego przez nich tere-

nu „w administrowanie” wyspecjalizowanej firmie. Postanowieniem Sądu Rejonowe-

go w Łodzi (Wydział Gospodarczy – Rejestrowy) z dnia 7 lipca 1997 r. strona pozwa-

na została wpisana do rejestru. W dniu 31 października 1997 r. zawarła umowy z

Przedsiębiorstwem Usługowo-Porządkowym „B.” w Ł. Na mocy umowy zleciła PUP

„B.” sprzątanie swojego osiedla i przekazała tej firmie mienie w postaci 12 sztuk ta-

czek, 3 wózków ogrodniczych, podkosiarkę do trawy i kosiarkę samojezdną. Jedno-

cześnie PUP „B.” zagwarantował przejmowanym pracownikom wszelkie świadczenia

przysługujące z mocy przepisów prawa, w tym również zatrudnienie. Pismem z dnia

31 października 1997 r. strona pozwana powiadomiła powodów, że z mocy art. 231

KP oraz uchwały [...] Rady Nadzorczej z dnia 8 października 1996 r., stają się oni z

dniem 1 grudnia 1997 r. pracownikami PUP „B.” w Ł. w wyniku przejścia części zak-

ładu pracy na innego pracodawcę. Jednocześnie strona pozwana pouczyła powodów

o treści art. 231

§ 4 KP. Powodowie w dniu 20 listopada 1997 r. złożyli stronie poz-

wanej oświadczenia, w których poinformowali, że nie wyrażają zgody na przejście do

PUP „B.”. Protokołem z dnia 1 grudnia 1997 r. strona pozwana przekazała PUP „B.”

akta osobowe powodów, kartoteki osobowe i kartoteki czasu pracy. Pomimo złożenia

wspomnianych oświadczeń, powodowie nadal świadczyli pracę (od dnia 1 grudnia

1997 r. do dnia zamknięcia rozprawy), wykonując swoje stałe czynności. Początkowo

odmawiali przyjęcia wynagrodzeń za pracę. Z uwagi na przedłużający się proces za-

częli jednak przyjmować wynagrodzenie wypłacane im przez PUP „B.”. W toku wy-

konywania swoich obowiązków (od dnia 1 grudnia 1997 r.) powodowie, jeżeli zużyli

narzędzia przekazane przez Spółdzielnię, sami zapewniali sobie w ich miejsce inne

oraz środki czystości. Nie zwracali się o przydział narzędzi czy środków czystości do

pozwanego, wiedząc, że Spółdzielnia by im ich nie wydała. Nie prosili również o wy-

danie ich przez PUP „B.”, gdyż nie chcieli tego robić, nie czując się jego pracownika-

mi. Praca powodów była kontrolowana przez administratorów Spółdzielni. Powodo-

wie korzystają z pomieszczeń Spółdzielni. Tylko powodowie posiadają do nich klu-

cze. Nie musieli ich nikomu zdawać. Z podobnych pomieszczeń korzystają także

pracownicy PUP „B.” zobowiązani do sprzątania części terenów Spółdzielni. Powo-

3

dowie Ryszard K., Józef A., Andrzej J. i Stanisław S. nadal zajmują lokale funkcyjne,

ale ich sytuacja mieszkaniowa nie jest uregulowana.

Na podstawie tak ustalonego stanu faktycznego Sąd Pracy przyjął, że powo-

dowie wykazali istnienie w sprawie interesu prawnego w ustaleniu, iż stosunek pracy

łączy ich ze stroną pozwaną. Jako pracownicy Spółdzielni mieszkaniowej korzystali z

mieszkań funkcyjnych, natomiast jako pracownicy PUP „B.” takiego prawa nie mieli.

Fakt, iż Spółdzielnia umożliwiła powodom uregulowanie w inny sposób sytuacji

mieszkaniowej, nie świadczy, iż tracą oni w ten sposób interes prawny w ustaleniu

istnienia stosunku pracy. Mimo tego Sąd Pracy uznał powództwa za nieuzasadnione

ze względu na to, że doszło do przejęcia części zakładu pracy przez nowego praco-

dawcę w rozumieniu art. 231

KP.

Rozpoznając apelację powodów, Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych

stwierdził, że mimo przywołania w apelacji naruszenia prawa materialnego w postaci

art. 241

KP, tj. przepisu, który nie miał w sprawie zastosowania, a nadto został skreś-

lony ustawą z dnia 2 lutego 1996 r. o zmianie ustawy – Kodeks pracy oraz o zmianie

niektórych ustaw (Dz.U. Nr 24, poz. 110 ze zm.), „Sąd po zapoznaniu się z uzasad-

nieniem apelacji uznał, iż wolą apelanta było postawienie zarzutu naruszenia art. 231

KP, a powołany w apelacji art. 241

KP stanowi jedynie błąd pisarski”. Mając na uwa-

dze charakter roszczeń powodów – ustalenie istnienia stosunków pracy – Sąd dru-

giej instancji zgodził się z Sądem Pracy, iż art. 189 KPC wymaga wykazania przez

powodów istnienia interesu prawnego w ustaleniu. Istnienie interesu prawnego winno

być przez powodów udowodnione, a nie uprawdopodobnione. Zdaniem Sądu

pierwszej instancji, powodowie wykazali istnienie takiego interesu prawnego; polega

on na utracie prawa do mieszkań funkcyjnych. Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecz-

nych natomiast uznał, że ze zgromadzonego przez Sąd pierwszej instancji materiału

dowodowego nie wynika, aby powodowie udowodnili istnienie interesu prawnego w

ustaleniu istnienia stosunku pracy. W swoich zeznaniach powodowie R.K., J.A., A.J. i

S.S. oświadczyli, że zajmują lokale funkcyjne. Z okoliczności tej nie można wywo-

dzić, iż powodowie udowodnili w jakikolwiek sposób interes prawny swojego po-

wództwa.

Oprócz tego Sąd drugiej instancji stwierdził, że dokonana przez Sąd Pracy

„interpretacja stanu faktycznego w nawiązaniu do treści art. 231

KP jest prawidłowa,

a rozważania prawne znajdują potwierdzenie w literaturze i doktrynie”. Ponadto, zgła-

szane przez pełnomocnika powodów w postępowaniu apelacyjnym roszczenie, doty-

4

czące zasądzenia odpraw pieniężnych Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych uznał

za niedopuszczalne w świetle art. 383 KPC i z tego powodu apelację w tej części

odrzucił.

W kasacji zaskarżonemu wyrokowi zarzucono, że narusza on: 1. art. 231

§ 1

KP „poprzez niewłaściwe jego zastosowanie i przyjęcie, że przedmioty przekazane

przez pozwaną spółdzielnię stanowią część zakładu pracy w rozumieniu w/w artyku-

łu” oraz „poprzez błędną jego wykładnię, polegającą na zupełnym pominięciu ratio

legis tego przepisu jaką jest ochrona interesów pracowników zatrudnionych w zakła-

dzie przejmowanym”; 2. art. 11 KP „poprzez naruszenie zasady swobody w zakresie

zawierania stosunku pracy”; 3. art. 24 w związku z art. 65 Konstytucji RP „polegające

na naruszeniu konstytucyjnej zasady swobody wyboru miejsca pracy i pracodawcy”;

oraz 4. art. 189 KPC „poprzez niewłaściwe zastosowanie w/w przepisu i przyjęcie, że

powodowie nie mieli interesu prawnego w ustaleniu stosunku pracy pomiędzy nimi a

pozwaną Spółdzielnią, podczas gdy w wyniku przejęcia zakładu pracy, powodowie

stracili szereg przywilejów związanych z dotychczasowym stosunkiem pracy”. Po-

wołując się z niezrozumiałych przyczyn na art. 537 § 1 i § 2 KPK, powodowie wnieśli

o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Kasacja nie mogła zostać uwzględniona, jakkolwiek jej zarzut dotyczący naru-

szenia w zaskarżonym wyroku art. 189 KPC jest uzasadniony. Sąd Pracy i Ubezpie-

czeń Społecznych, oddalając apelację powodów, swoje niekorzystne dla nich rozs-

trzygnięcie oparł bowiem na dwóch podstawach, a mianowicie na art. 189 KPC oraz

art. 231

KP, przy czym ten drugi przepis został prawidłowo zastosowany do ustalone-

go stanu faktycznego sprawy. Twierdzenie Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych,

że powodowie nie mieli interesu prawnego w ustaleniu ich stosunku pracy, nie jest

trafne. W następstwie zastosowania art. 231

KP dochodzi bowiem do istotnej zmiany

istniejącego stosunku pracy, gdyż z mocy ustawy dotychczasowy pracodawca zos-

taje w tym stosunku pracy zastąpiony przez nowego pracodawcę. Następuje zmiana

po jednej stronie stosunku pracy, co trudno uważać za okoliczność mało istotną nie

tylko w sensie faktycznym, ale także i prawnym oraz konstrukcyjnym. Stosunek pracy

niby nadal jest ten sam, ale przecież – również w sensie prawnym – jest to inny sto-

sunek, bo z udziałem innego podmiotu. Należy więc uznać, że pracownik z reguły ma

5

nie tylko faktyczny, ale i prawny interes w ustaleniu, które w istocie sprowadza się do

tego, czy miał do niego zastosowanie art. 231

§ 1 KP, a w konsekwencji, czy jego

pracodawcą jest ten czy inny podmiot. Istnienie takiego interesu jest szczególnie wy-

raźne wtedy, gdy istnieją różnice w sytuacji prawnej dawnego i nowego pracodawcy,

bo od tego w sposób pośredni zależy także sytuacja (uprawnienia i obowiązki) dane-

go pracownika. Nie można także pomijać tego, że z reguły pracodawcy różnią się

między sobą ich wewnętrznymi strukturami (organizacją) oraz obowiązującym u nich

prawem wewnątrzzakładowym, które ma istotne znaczenie dla konkretyzacji praw i

obowiązków zatrudnianych przez nich pracowników. Pośrednim dowodem na to, iż

ustawodawca traktuje zmianę pracodawcy w trybie art. 231

§ 1 KP jako związaną

także z interesem prawnym pracowników jest to, iż stara się mu stworzyć szczególne

udogodnienia w rozwiązaniu stosunku pracy, przewidując w art. 231

§ 4 KP, że w

terminie jednego miesiąca od zawiadomienia przewidzianego w art. 231

§ 3 KP pra-

cownik może bez wypowiedzenia, za siedmiodniowym uprzedzeniem, rozwiązać sto-

sunek pracy. Prowadzi to do wniosku, że teza przyjęta przez Sąd drugiej instancji, iż

powodowie nie mieli interesu prawnego w dochodzeniu ustalenia ich stosunków

pracy, nie zasługuje na aprobatę. Trudno bowiem przyjąć, że pracownik nie ma inte-

resu w tym, by wiedzieć, kto jest jego pracodawcą, a tym samym, kto może mu wy-

dawać polecenia, od kogo może żądać wynagrodzenia i innych świadczeń, itp. oraz

że nie jest to jego interes prawny.

Na uwzględnienie nie zasługuje natomiast zarzut kasacji naruszenia art. 231

§

1 KP, art. 11 KP oraz art. 24 w związku z art. 65 Konstytucji. Z ustaleń stanowiących

faktyczną podstawę rozstrzygnięcia Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych wynika

bowiem, że odpowiada ono hipotezie przepisu art. 231

§ 1 KP. W istocie doszło do

przejęcia przez nowego pracodawcę placówki, w której zatrudnieni byli powodowie.

W pojęciu przejęcia części zakładu pracy w rozumieniu tego przepisu istotne przy

tym znaczenie ma kategoria zadań, które są przekazywane nowemu pracodawcy.

Innymi słowy, pojęcie placówki zatrudnienia (części zakładu pracy) należy relatywizo-

wać także do zadań wykonywanych przez daną grupę pracowników, a nie jedynie do

elementów środowiska pracy o charakterze materialnym (majątku, pomieszczeń).

Przy takim zaś założeniu nie może budzić wątpliwości, iż powodowie znaleźli się w

sytuacji ujętej w art. 231

§ 1 KP i w związku z tym z mocy prawa stali się pracowni-

kami nowego pracodawcy. Zgodzić należy się z twierdzeniem kasacji, że celem art.

231

KP jest ochrona interesów pracowników, zwłaszcza w obliczu dokonywanych

6

zmian o charakterze restrukturyzacyjnym (podmiotów gospodarczych, ale nie tylko).

Prowadzi to do wniosku, iż art. 231

§ 1 KP powinien być interpretowany w takim kie-

runku, by zapewnić większą stabilizację stosunków pracy, mimo zachodzących

zmian strukturalnych i majątkowych podmiotów (i w podmiotach) występujących w

roli pracodawców. Służy temu między innymi szerokie ujmowanie pojęcia „przejścia”

zakładu pracy na innego pracodawcę, jak również pojęcia „części zakładu pracy”

(placówki zatrudnienia) w kontekście regulacji art. 231

§ 1 KP. Nie zawsze taki kieru-

nek wykładni jest korzystny dla konkretnych pracowników w konkretnej sytuacji, ale

nie ulega wątpliwości, iż generalnie lepiej służy on interesom pracowników niż res-

tryktywna interpretacja „przejścia zakładu pracy lub jego części na innego pracodaw-

cę”. To jednak, iż w danym przypadku dla danego pracownika może okazywać się on

mniej korzystny, nie może uzasadniać zmiany tego kierunku. Oznaczałoby to bowiem

zmianę interpretacji tego samego przepisu od przypadku do przypadku, a ściślej

rzecz biorąc, w zależności od tego, czy dla danego pracownika w konkretnej sytuacji

jest ona mniej korzystna, czy korzystniejsza, przy założeniu, że wybierać zawsze

należy taką, która jest dla niego korzystniejsza z uwagi na sytuację, w jakiej się on

znajduje w danym momencie. Taka metoda wykładni prawa, które przy tym samym

jego brzmieniu ma w istocie mieć różną treść, w zależności od tego, co jest dla pra-

cownika w jego konkretnej sytuacji (czy też według jego aktualnej oceny) korzystniej-

sze (wykładnia „konkretna” w szczególnym rozumieniu tego słowa), jest nie do przy-

jęcia. W konsekwencji zarzut, iż przyjęty w zaskarżonym wyroku sposób wykładni art.

231

§ 1 KP, pomija ratio legis tego przepisu, oparty jest na nieporozumieniu, a w każ-

dym razie na uproszczonym pojmowaniu celu i funkcji tego przepisu.

Chybione są także zarzuty odwołujące się do zasady swobody zatrudnienia.

Według art. 11 KP nawiązanie stosunku pracy, bez względu na jego podstawę

prawną , wymaga zgodnego oświadczenia woli pracodawcy i pracownika. Przepis

ten nie został naruszony w zaskarżonym wyroku, bo powodowie nawiązali swoje sto-

sunki pracy w drodze umów o pracę, a więc zgodnych oświadczeń woli stron. W

następstwie przejścia części zakładu pracy na nowego pracodawcę w trybie art. 231

§ 1 KP nie został nawiązany nowy stosunek pracy, a jedynie – po stronie podmioto-

wej (pracodawcy) – uległ on przekształceniu. Żadnego nawiązywania nowego sto-

sunku pracy (z nowym pracodawcą) nie było, wobec tego nie mógł w tym przypadku

zostać naruszony przepis, który przewiduje (tylko) konieczność nawiązywania sto-

sunków pracy w drodze zgodnych oświadczeń woli stron, ale już nie ich przekształ-

7

cania. Gdyby nawet hipotetycznie przyjąć, że jest inaczej, to wynikałoby z tego jedy-

nie, iż regulacja z art. 231

§ 1 KP koliduje z zasadą z art. 11 KP, co z kolei oznacza-

łoby tylko, iż ustanawia ona odstępstwo od tej zasady. Jeżeli zaś w sprawie znajduje

zastosowanie przepis stanowiący wyjątek, to nie oznacza to przecież, że tym samym

naruszona zostaje norma zawierająca regułę ogólną, gdy stan faktyczny mieści się w

regulacji wyjątkowej. Jest zaś przy tym oczywiste, że art. 11 KP nie ma wyższej mocy

prawnej niż art. 231

§ 1 KP. W myśl powoływanego w kasacji art. 65 ust. 1 Konstytu-

cji RP, każdemu zapewnia się wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz miejsca

pracy. Wyjątki określa ustawa. Przepis ten nie został naruszony w zaskarżonym wy-

roku, gdyż powodowie nie zostali ograniczeni w swojej wolności wyboru zawodu oraz

miejsca pracy. Jeżeli wybrany zawód im nie odpowiada, podobnie jak i „miejsce

pracy” (które przy tym, ściśle biorąc, nie może być identyfikowane z pracodawcą), to

mogą je zmienić, przy czym ustawodawca stworzył im dodatkowe ułatwienia w tym

względzie w art. 231

§ 4 KP, gdyż mogli swoje stosunki pracy rozwiązać w trybie nie-

zwłocznym, przy czym takie rozwiązanie powodowałoby dla nich skutki, jakie przepi-

sy prawa pracy wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy przez pracodawcę za wypo-

wiedzeniem. Wolność wyboru i wykonywania zawodu oraz wyboru miejsca pracy nie

oznacza przy tym, że raz wybrany zawód, a zwłaszcza raz wybrane miejsce pracy

(zatrudnienie u danego pracodawcy) nie może ulec zmianie, a pracodawca nie może

rozwiązać stosunku pracy. Również on ma wolność wyboru, może wybrać sobie pra-

cownika i przez dogodny dla niego czas może go zatrudniać, jakkolwiek ta jego wol-

ność podlega znacznie większym ograniczeniom niż wolność pracownika (obywate-

la). Ponieważ przepis art. 231

KP nie pozbawia pracownika wolności wyboru zawodu

ani wolności wyboru miejsca pracy, bo przecież może on rozwiązać stosunek pracy,

który mu nie odpowiada, a jednocześnie „wolność” ta nie sięga tak daleko, że pra-

cownik ma gwarancję – a jeżeli tylko taka jest jego wola – zatrudnienia tam, gdzie

chce (u tego pracodawcy, u którego chce być zatrudniony), za oparty na nieporozu-

mieniu należy uznać zarzut dotyczący naruszenia art. 65 Konstytucji RP. Nie został

także w sprawie naruszony powoływany w kasacji art. 24 Konstytucji RP, ustanawia-

jący zasadę, że praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej, a państwo

sprawuje nadzór nad warunkami wykonywania pracy. Regulacja art. 231

KP zgodna

jest z tą zasadą, gdyż generalnie służy umacnianiu interesów pracowników, zapew-

niając im większą stabilizację zatrudnienia, to zaś, że w pewnych szczególnych, wy-

jątkowych przypadkach może być ona oceniana inaczej, nie może mieć przesądzają-

8

cego znaczenia. Zaznaczyć na koniec dodatkowo należy, że w kasacji brak jest uza-

sadnienia, na czym polega sprzeczność zaskarżonego wyroku z konstytucyjną zasa-

dą, że praca znajduje się pod ochroną Rzeczypospolitej Polskiej i chociażby już z

tego względu zarzut naruszenia art. 24 Konstytucji RP nie mógł być przez Sąd Naj-

wyższy potraktowany na serio.

Z powyższych względów Sąd Najwyższy, stosownie do art. 39312

KPC, orzekł

jak w sentencji wyroku.

========================================