II UKN 28/99

Wyrok z dnia 30 czerwca 1999 r.

II UKN 28/99

Prawo do świadczeń z ubezpieczenia społecznego rolników i ich rodzin

nie podlega zawieszeniu z powodu stałego pobytu uprawnionego za granicą, w

państwie, z którym Polska porozumiała się co do transferu świadczeń.

Przewodniczący: SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kuźniar, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 1999 r. sprawy z wniosku

Antoniego B. przeciwko Kasie Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego-Oddziałowi

Regionalnemu w A. o wypłatę świadczenia, na skutek kasacji wnioskodawcy od wy-

roku Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 12 listopada 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę do ponownego rozpoznania

Sądowi Apelacyjnemu w Białymstoku i do orzeczenia o kosztach postępowania ka-

sacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Decyzją Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego w A. z dnia 20 czerwca

1997 r. przyznano Antoniemu B. emeryturę rolniczą z jednoczesnym zawieszeniem

jej wypłaty wobec stałego pobytu wnioskodawcy w Stanach Zjednoczonych Ameryki

Północnej.

Decyzja ta została zaaprobowana w obydwu instancjach sądowych. Sąd Wo-

jewódzki-Sąd Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Białymstoku oddalił odwołanie,

wyrokiem z dnia 26 czerwca 1998 r., a apelację ubezpieczonego oddalił Sąd Apela-

cyjny w Białymstoku wyrokiem z dnia 12 listopada 1998 r. Sądy orzekające stanęły

zgodnie na stanowisku, że świadczenie nie może być transferowane do miejsca sta-

łego pobytu uprawnionego, albowiem Rzeczypospolitej Polskiej i Stanów Zjednoczo-

nych Ameryki Północnej nie wiąże umowa o ubezpieczeniu społecznym. Sąd pierw-

szej instancji uznał przesyłanie przelewem świadczeń obywatelom polskim przeby-

2

wającym w Stanach Zjednoczonych za sprzeczne z art. 81 pkt 4 i art. 84 ust. 1

ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich ro-

dzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), natomiast Sąd drugiej instancji, na podstawie

tych samych przepisów, stwierdził niemożność dokonywania przez Kasę Rolniczego

Ubezpieczenia Społecznego wypłaty za granicę. Wskazał jednak, że ubezpieczony

może zwrócić się do Biura Rent Zagranicznych o kierowanie świadczeń do U.S.A.

Kasacja ubezpieczonego została oparta na podstawie naruszenia przez Sąd

Apelacyjny przepisów prawa materialnego - art. 84 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia

1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin w związku z art. 52 ust.

1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990 r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity

tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 7, poz. 25) oraz przepisów postępowania - art. 328 § 2 KPC

przez niewyjaśnienie wpływu na rozstrzygnięcie sporu porozumień dotyczących

przekazywania świadczeń zawartych między Polską i USA., a także art. 464 KPC

przez nieprzekazanie wniosku o wypłatę Biuru Rent Zagranicznych.

Skarżący wnosił o uchylenie wyroku Sądu drugiej instancji, ewentualnie o

przekazanie sprawy do rozpoznania przez Biuro Rent Zagranicznych w Warszawie.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

1. Przepis art. 84 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytal-

nym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), po licznych zmianach

oraz w związku z obwieszczeniem Prezesa Trybunału Konstytucyjnego z dnia 22

czerwca 1994 r. (Dz.U. Nr 74, poz. 339), zachował regulację ujętą w pkt 1 i 3. Stano-

wią one całość o treści: „Prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu, niezależ-

nie od okoliczności wymienionych w art. 82 i 83, w razie wyjazdu rencisty za granicę,

chyba że umowy międzynarodowe stanowią inaczej. W razie pobytu czasowego za

granicą świadczenia przekazuje się na rachunek emeryta lub rencisty w powszechnej

kasie oszczędności lub wypłaca w kraju wskazanej osobie”. Przez odesłanie zawarte

w art. 84 ust. 1 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pra-

cowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.), wypłata świadczeń do miejsca

stałego pobytu uprawnionego za granicą regulowana jest wyłącznie normami prawa

międzynarodowego.

Wypłaty świadczeń na teren innego państwa-strony umowy, dotyczą umowy

międzynarodowe ratyfikowane oraz dotyczące tych kwestii porozumienia rządowe. W

3

ratyfikowanych przez Polskę umowach międzynarodowych (z Francją, Belgią, Niem-

cami, Czechosłowacją, Jugosławią, Bułgarią i Węgrami) wypłata świadczeń regulo-

wana jest na zasadzie sumowania okresów zatrudnienia przebytego w obydwu uma-

wiających się państwach. W innej natomiast formie, bez możliwości przyjmowania do

wyliczenia świadczeń okresów ubezpieczenia przebytego w drugim państwie, Polska

podjęła się, w drodze porozumień, realizowania przekazu emerytur i rent do państw,

do których osoby uprawnione przesiedliły się na stałe. Porozumienia zawarte na róż-

nym szczeblu organów administracyjnych odnoszą się do transferu świadczeń po-

między Wielką Brytanią, Związkiem Radzieckim i Stanami Zjednoczonymi Ameryki

Północnej.

W rozpoznawanym sporze znajdują zastosowanie: porozumienie z dnia 7

czerwca 1957 r. w sprawie wypłaty rent zawarte w ramach umowy między Rządem

PRL a Rządem Stanów Zjednoczonych Ameryki Północnej o nadwyżkach produktów

rolnych, które weszło w życie w dniu zawarcia, porozumienie zawarte w formie ust-

nych oświadczeń z 1958 r., bez określenia daty, w sprawie wzajemnej wypłaty rent

oraz zawarte w formie wymiany not porozumienie międzyrządowe z dnia 15 maja

1975 r. w sprawie odłożenia spłat dolarowych z tytułu umów PL-480 przypadających

na lata 1975, 1976 i 1977 oraz w sprawie zmiany porozumienia rentowego, które

weszło w życie 15 maja 1975 r. To ostatnie, zawierające klauzulę szczególnego

uprzywilejowania przy wypłacie rent amerykańskich w Polsce, utraciło znaczenie wo-

bec wejścia w życie Prawa dewizowego (ustawa z dnia 2 grudnia 1994 r. - Dz.U. Nr

136, poz. 703).

Powyższych porozumień, chociaż kwestia wypłaty świadczeń z ubezpieczenia

społecznego była przy rokowaniu innej rzeczowo kwestii marginalna, nie można po-

minąć, gdyż stanowią one jeden z istotnych elementów regulacji stosunków między-

narodowych. Należy zaznaczyć, że wzajemne stosunki państw oraz innych podmio-

tów prawa międzynarodowego są regulowane przez ich zgodne oświadczenia woli,

przybierające różnorakie nazwy: konwencji, porozumienia, traktatu, konkordatu, sta-

tutu, karty, układu, ugody, aktu itp. Nie stanowią one hierarchicznie uporządkowane-

go systemu, a ich moc obowiązująca jest jednakowa w zakresie objętym zgodą

umawiających się stron. Jedynie niektóre z nich, stanowiące ius cogens, wyróżniają

się wśród innych; te mianowicie, które zawierają klauzule pierwszeństwa stosowania

przed innymi normami prawa międzynarodowego, oraz te, które w wewnętrznym

systemie prawa stanowią normę powszechnie obowiązującą (por. art. 87 ust. 1 Kons-

4

tytucji Rzeczypospolitej Polskiej).

W tym stanie rzeczy, Sąd drugiej instancji, aprobując zawieszenie prawa do

świadczeń z powodu stałego pobytu ubezpieczonego w USA z przyczyny rzekomego

braku normy prawa międzynarodowego, naruszył przytoczony w kasacji przepis art.

84 ustawy o z.e.p.

2. Prawo wewnętrzne, a także prawo międzynarodowe nie rozróżniają świad-

czeń z powszechnego systemu ubezpieczenia społecznego pracowników i świad-

czeń z ubezpieczenia rolników. Na mocy art. 34 ust. 1 ustawy z dnia 20 grudnia 1990

r. o ubezpieczeniu społecznym rolników (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 7, poz.

25), prawo do emerytury lub renty ulega zawieszeniu na zasadach określonych w

przepisach emerytalnych, zaś z mocy art. 52 ust. 1 pkt 2 tej ustawy do wypłaty

świadczeń z ubezpieczenia stosuje się odpowiednio przepisy regulujące wypłatę

analogicznych świadczeń przysługujących pracownikom. W związku z tym wszystkie

uregulowania prawnomiędzynarodowe w zakresie odesłania z art. 84 ust. 1 ustawy z

dnia 14 grudnia 1982 r. dotyczą świadczeń rolniczych. Także ubezpieczony rolnik,

który nabył prawo do emerytury lub renty, w razie zmiany stałego miejsca pobytu, nie

może znaleźć się w sytuacji sprzecznej z konstytucyjną zasadą ochrony praw słusz-

nie nabytych, ocenionej w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 3 listopada

1992 r., K 12/92.

Dlatego też, odnosząc się do zarzutu skarżącego o nieprzekazaniu jego

sprawy w trybie art. 464 KPC do załatwienia przez Biuro Rent Zagranicznych Zakła-

du Ubezpieczeń Społecznych, należało stwierdzić, że brak wyspecjalizowanego do

przekazywania świadczeń biura Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego nie

ma żadnego znaczenia w razie pobytu uprawnionych za granicą.

Jak wyżej wykazano, prawo do świadczeń wszystkich podmiotów ubezpiecze-

nia społecznego, także rolników, mających miejsce stałego pobytu za granicą, nie

podlega zawieszeniu, a ich wypłata kierowana jest do USA, z którymi Polska poro-

zumiała się co do transferu świadczeń.

Spór toczy się o wypłatę emerytury przyznanej w systemie ubezpieczenia

społecznego rolników, dla którego właściwym organem rentowym jest Kasa Rolni-

czego Ubezpieczenia Społecznego, która zgodnie z art. 2 ust. 1 ustawy z dnia 20

grudnia 1990 r., jest uprawniona i zobowiązana do realizowania tego ubezpieczenia.

Do Kasy zatem - z mocy art. 62 - należy działalność w zakresie obsługi ubezpieczo-

nych i świadczeniobiorców, między innymi w zakresie wypłaty świadczeń z ubezpie-

5

czenia. Wypłata dokonywana jest - jak nakazuje art. 49 ustawy - przez doręczenie

uprawnionemu należnej kwoty za pośrednictwem poczty lub innej osoby. Za zgodą

uprawnionego można też stosować inne formy wypłaty.

Statut Kasy Rolniczego Ubezpieczenia Społecznego, nadany rozporządze-

niem Rady Ministrów z dnia 1 marca 1994 r. (Dz.U. Nr 33, poz. 120), nie przewiduje

w jej Centrali odpowiednika Biura Rent Zagranicznych Zakładu Ubezpieczeń Spo-

łecznych, które stanowiłoby wyspecjalizowane ogniwo dla dokonywania wypłaty

świadczeń rolniczych osobom zamieszkującym za granicą. Biuro Rent Zagranicz-

nych stanowi jednostkę Zakładu Ubezpieczeń Społecznych i - na zasadzie § 40 ust 1

i 2 pkt 2 - dokonuje wypłaty jedynie tych świadczeń, które nie mogą być wypłacone

przez oddziały Zakładu, ze względu na miejsce zamieszkania uprawnionego poza

obszarem ich właściwości. Wprawdzie na mocy art. 62 ust. 2 ustawy z dnia 20 grud-

nia 1990 r. jest możliwe - w ramach współpracy - zlecenie Zakładowi Ubezpieczeń

Społecznych dokonywania określonych czynności przy zapewnieniu refundacji

kosztów, co mają określać porozumienia Prezesa Kasy i Prezesa Zakładu, jednak

pozostaje to poza unormowaniem art. 464 KPC.

Brak uzasadnienia zarzutu obrazy art. 464 KPC nie ma jednak żadnego zna-

czenia dla oceny kasacji, gdyż - ze względu na wykazane na wstępie naruszenie

prawa materialnego - jest ona uzasadniona.

W konsekwencji, na podstawie 39313

§ 1 KPC należało orzec jak w sentencji.

========================================