II UKN 32/99

Wyrok z dnia 30 czerwca 1999 r.

II UKN 32/99

Zdarzenie, które miało miejsce przy prowadzeniu działalności gospodar-

czej, jest wypadkiem chronionym w prawie ubezpieczeń społecznych i świad-

czenie z tego ubezpieczenia przysługuje niezależnie od faktu, czy wypadek

zdarzył się w czasie, za który została opłacona składka ubezpieczeniowa.

Przewodniczący: SSN Beata Gudowska (sprawozdawca), Sędziowie SN:

Jerzy Kuźniar, Jadwiga Skibińska-Adamowicz.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 30 czerwca 1999 r. sprawy z wniosku

Janusza K. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w O.W. o

rentę inwalidzką wypadkową z tytułu prowadzenia działalności gospodarczej, na

skutek kasacji organu rentowego od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 8

lipca 1998 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Sąd Wojewódzki w Kaliszu wyrokiem z dnia 21 stycznia 1998 r. zmienił zas-

karżoną przez Janusza K. decyzję Oddziału Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w

O.W. i przyznał mu od dnia 1 kwietnia 1997 r. rentę z tytułu całkowitej niezdolności

do pracy w związku z wypadkiem przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Usta-

lił, że w sprawie bezsporny był fakt, iż wnioskodawca uległ wypadkowi podczas pro-

wadzenia działalności gospodarczej w zakresie kominiarstwa, skoro w dniu 29 lipca

1996 r. dokonywał przeglądu instalacji kominowej i spadł z drabiny podczas scho-

dzenia z dachu oraz że uraz, którego doznał podczas upadku, spowodował u niego

całkowitą niezdolność do pracy. Bezsporne było również istnienie od dnia 31 grudnia

1995 r. zaległości składkowej na ubezpieczenie społeczne z tytułu prowadzenia

działalności gospodarczej, natomiast spór sprowadzał się do tego, czy w dacie wy-

padku wnioskodawca podlegał ubezpieczeniu społecznemu, bowiem organ rentowy

2

odmawiając wypłaty świadczeń wypadkowych twierdził, że z powodu tej zaległości w

dacie wypadku wnioskodawca mu nie podlegał.

Sąd Wojewódzki uznał twierdzenie organu rentowego o niepodleganiu wnios-

kodawcy ubezpieczeniu za sprzeczne z przepisem art. 1 ust. 1 oraz 3 ust. 1 ustawy z

dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność

gospodarczą i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr 46, poz. 250 ze zm.), wy-

wodząc, że o podleganiu ubezpieczeniu społecznemu decyduje sam fakt prowadze-

nia działalności gospodarczej, nie zaś opłacanie składek. Prowadzenie działalności

zostało wykazane choćby przez to, że w czasie wypadku wnioskodawca spełniał

czynności właściwe dla swego rzemiosła, a także przez to, że nie zalegał z podat-

kiem.

W ocenie Sądu Wojewódzkiego zaległość składkowa stanowi jedynie przesz-

kodę do nabycia prawa do świadczeń krótkoterminowych, które w związku z regula-

cją art. 16 ust. 1 cytowanej ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. przysługują dopiero po

wyrównaniu zaległości przekraczającej trzymiesięczną składkę. Świadczenia rentowe

wypłacane są bez względu na dług składkowy, bowiem ten potrąca się z bieżących

świadczeń (ust. 2 powołanego art. 16).

W apelacji organu rentowego od wyroku Sądu pierwszej instancji podniesiony

został zarzut naruszenia prawa materialnego przy wskazaniu na przepis art. 15

ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r., stanowiący w ust. 2 o tym, że za okresy ubezpie-

czenia uważa się miesiące kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacił składki na

ubezpieczenie, lub w których nastąpiło zwolnienie od opłacania składek, co powo-

duje, że dla nabycia prawa do renty z tytułu wypadku konieczne jest, by nastąpił on w

miesiącu, za który składka została opłacona. Zdaniem skarżącego, jeżeli ubezpie-

czony wykonuje działalność gospodarczą bez opłacenia składek ubezpieczeniowych,

czyni to nielegalnie, i wypadki, których może doznać w tym czasie, nie podlegają

ochronie.

Sąd Apelacyjny w Łodzi, w wyroku z dnia 8 lipca 1998 r. oddalającym apela-

cję, stwierdził, że Sąd pierwszej instancji poczynił prawidłowe ustalenia i wywiódł z

nich właściwe wnioski. Podzielił także dokonaną przez Sąd Wojewódzki ocenę

prawną w zakresie uprawnień ubezpieczonego do świadczeń związanych z wypad-

kiem.

Kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego organ rentowy oparł na podstawie na-

ruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię przepisu art. 16 ust. 2 oraz nie-

3

zastosowanie przepisu art. 15 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpie-

czeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin. Wska-

zując na tę podstawę, wnosił o zmianę obydwu zapadłych w sprawie wyroków i od-

dalenie odwołania.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Prawidłowe było rozstrzygnięcie Sądu drugiej instancji co do ustalenia praw-

nego znaczenia pojęcia "podlegania ubezpieczeniu", użytego w ustawie ubezpiecze-

niowej osób prowadzących działalność gospodarczą, i trafnie - w konsekwencji - Sąd

ten identyfikował je z okresem faktycznego prowadzenia działalności gospodarczej,

bez względu na jednoczesne opłacanie z tego tytułu składki. Zgodnie bowiem z treś-

cią art. 1 ust. 1 ustawy o u.s. osób prowadzących działalność gospodarczą, obowiąz-

kowemu ubezpieczeniu społecznemu podlegają osoby fizyczne mające polskie oby-

watelstwo, prowadzące działalność gospodarczą na własny rachunek na podstawie

wpisu do ewidencji działalności gospodarczej, koncesji lub innych szczególnych

uprawnień. Działalność gospodarcza zaś, to - według definicji legalnej zawartej w art.

2 ust. 1 ustawy z dnia 23 grudnia 1988 r. o działalności gospodarczej (Dz.U. Nr 41,

poz. 324 ze zm.) - "działalność wytwórcza, budowlana, handlowa i usługowa, prowa-

dzona w celach zarobkowych i na własny rachunek podmiotu prowadzącego taką

działalność". Wynika z tego, że niezbędnym warunkiem objęcia ubezpieczeniem jest

właśnie prowadzenie takiej działalności (por. wyrok Sądu Najwyższego z dnia 10

grudnia 1997 r., II UKN 392/97, OSNAPiUS 1998 nr 19, poz. 584) oraz że o podle-

ganiu obowiązkowemu ubezpieczeniu społecznemu, jakim jest ubezpieczenie na

podstawie ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób pro-

wadzących działalność gospodarczą i ich rodzin (jednolity tekst: Dz.U. z 1989 r. Nr

46, poz. 250 ze zm.), o ile nie jest to kontynuowanie ubezpieczenia, nie decyduje fakt

opłacania składek na to ubezpieczenie.

W tym stanie prawa, za niezasadny należy uznać argument organu rentowe-

go, że o objęciu ubezpieczeniem nie decyduje sam fakt prowadzenia działalności, ale

konieczne jest także opłacanie składek. Przez takie twierdzenie skarżący bez racji

eksponuje istnienie między organem ubezpieczeń społecznych a osobą prowadzącą

działalność gospodarczą jakiegoś stosunku umownego, w szczególności takiego, w

którym objęcie ubezpieczeniem uzależnione było od woli jednej lub obydwu stron.

4

Tymczasem stosunek ubezpieczenia społecznego powstaje z mocy samego prawa,

bez żadnej inicjatywy stron, i tylko wówczas, gdy osoba, która ma być objęta ubez-

pieczeniem, spełni warunki, z którymi ustawa wiąże obowiązek ubezpieczenia. W

tezie wyroku Sądu Najwyższego z dnia 16 lipca 1998 r. (II UKN 145/98, OSNAPiUS

1999 nr 14, poz. 29), w którym podtrzymane zostało stanowisko wyrażone w wyroku

z dnia 6 grudnia 1990 r. (II UR 91/90, OSP 1991 r, z. 7-8, poz. 172), Sąd Najwyższy

rozwinął pogląd doktryny przyjmujący w odniesieniu do obowiązkowego ubezpie-

czenia społecznego przymus oraz automatyzm powstania stosunku ubezpieczenio-

wego. Dał temu wyraz w stwierdzeniu, że powstanie wymienionego stosunku nastę-

puje samoistnie, z chwilą podjęcia objętej ubezpieczeniem działalności, i jest tego -

niezależną od woli stron - konsekwencją. O podleganiu ubezpieczeniu społecznemu

decyduje więc kryterium obiektywne, jakim jest przynależność do określonej w usta-

wie grupy osób wykonujących określoną, chronioną w danym ubezpieczeniu aktyw-

ność życiową. Cechą charakterystyczną ubezpieczenia społecznego jest to, że sys-

tem ten z mocy ustawy gwarantuje prawo o charakterze roszczeniowym do świad-

czeń pokrywających potrzeby wywoływane przez zdarzenia losowe .W ten sposób

ubezpieczenie społeczne odróżnia się od cywilnoprawnej umowy ubezpieczenia,

mocą której powstaje stosunek obligacyjny między dwoma równoprawnymi podmio-

tami - ubezpieczycielem, zobowiązującym się do określonego świadczenia w razie

wypadku losowego, a ubezpieczonym, zobowiązanym do opłacenia składki (art. 805 i

n. KC).

Przepis art. 15 w ust. 1 i 2 , którego Sąd drugiej instancji zasadnie nie zasto-

sował, nie waży na ocenie nabycia prawa do świadczeń z tytułu wypadku przy wyko-

nywaniu działalności gospodarczej. Dotyczy tylko tych świadczeń, dla których "prze-

pisy o świadczeniach z ubezpieczenia społecznego w razie choroby i macierzyństwa

oraz o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin uzależniają prawo do

świadczeń lub ich wysokość od posiadania ustalonego okresu zatrudnienia". Miesią-

ce kalendarzowe, za które ubezpieczony opłacił składki na ubezpieczenie lub w któ-

rych nastąpiło zwolnienie od ich opłacania tylko w rozumieniu tego przepisu (por. ust.

2 art. 15 ustawy), uważa się za okres ubezpieczenia.

Wbrew zarzutowi kasacji, Sąd drugiej instancji nie popełnił błędu, odmawiając

zastosowania w przedstawionym mu pod osąd stanie faktycznym przepisu art. 15

ust. 1 i 2 ustawy o u.s. osób prowadzących działalność gospodarczą ani też nie wy-

łożył błędnie treści przepisu art. 16 ust. 2 tej ustawy. Ten ostatni przepis, mówiący o

5

potrącaniu z należnych świadczeń, jak zaliczek, zaległych składek na ubezpieczenie

społeczne za okres poprzedzający nabycie prawa do świadczeń, ma w sprawie zas-

tosowanie tylko jako konsekwencja stwierdzenia, że zdarzenie, które miało miejsce

przy prowadzeniu działalności gospodarczej, jest wypadkiem chronionym w prawie

ubezpieczeń społecznych, i świadczenie z tego ubezpieczenia przysługuje niezależ-

nie od faktu, czy wypadek zdarzył się w czasie, za który została opłacona składka

ubezpieczeniowa.

Oddalenie kasacji opiera się na art. 39312

KPC.

========================================