II UKN 46/99

Wyrok z dnia 15 lipca 1999 r.

II UKN 46/99

Za uczęszczającego do szkoły w rozumieniu art. 63 ust. 1 ustawy z dnia

14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U.

Nr 40, poz. 267 ze zm.) uważa się także ucznia, który z obiektywnie usprawied-

liwionych przyczyn doznaje przeszkód w codziennym, regularnym uczestni-

czeniu w lekcjach, jeżeli nie został skreślony z listy uczniów.

Przewodniczący: SSN Teresa Romer, Sędziowie SN: Beata Gudowska (spra-

wozdawca), Stefania Szymańska.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 15 lipca 1999 r. sprawy z wniosku Ma-

riusza R. przeciwko Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych-Oddziałowi w S. o prawo

do renty inwalidzkiej uczniowskiej, na skutek kasacji wnioskodawcy od wyroku Sądu

Apelacyjnego w Katowicach z dnia 16 września 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Apelacyjnemu w

Katowicach do ponownego rozpoznania wraz z orzeczeniem o kosztach postępowa-

nia kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Organ rentowy - Oddział Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w S. decyzją z

dnia 10 maja 1996 r. odmówił wnioskowi o rentę inwalidzką Mariana R., urodzonego

w dniu 2 listopada 1977 r., po stwierdzeniu, że jego inwalidztwo istniejące od dzie-

ciństwa nie doznało istotnego pogorszenia.

Sąd Wojewódzki w Katowicach (po ponownym rozpoznaniu sprawy) wyrokiem

z dnia 3 grudnia 1997 r. oddalił odwołanie. Sąd ustalił, że wnioskodawca stał się cał-

kowicie niezdolny do wykonywania jakiegokolwiek zatrudnienia, jednak do pogor-

szenia jego stanu doszło w grudniu 1995 r., w czasie, gdy nie uczęszczał do szkoły

ponadpodstawowej (art. 63 ustawy z dnia 14 grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emery-

talnym pracowników i ich rodzin - Dz.U. Nr 40, poz. 267 ze zm.). Zdaniem Sądu,

2

skarżący utracił status ucznia Technikum Mechaniczno-Elektrycznego dla Dorosłych,

do którego został przyjęty z dniem 1 września 1995 r., z końcem tego miesiąca, al-

bowiem nie został wpisany do dziennika lekcyjnego I klasy i nie uczestniczył w zaję-

ciach bez formalnego usprawiedliwienia.

Wyrokiem z dnia 24 października 1996 r. Sąd Apelacyjny w Katowicach oddalił

apelację wnioskodawcy. Podzielił argumenty poprzedniego wyroku co do utraty przez

wnioskodawcę statusu ucznia, a po negatywnym wyniku dowodu na okoliczność

ustalenia wcześniejszej daty istotnego pogorszenia jego inwalidztwa, tj. na czas, gdy

wnioskodawca uczęszczał do Zasadniczej Szkoły Górniczej, czyli okres od dnia 1

września 1992 r. do dnia 24 czerwca 1995 r., stwierdził brak jego prawa do wnios-

kowanej renty.

Kasacja wnioskodawcy opiera się na podstawie naruszenia prawa materialne-

go przez błędną wykładnię art. 63 ust.1 cytowanej na wstępie ustawy z dnia 14 grud-

nia 1982 r. (następnie przywoływanej jako ustawa o z.e.p.), oraz naruszenia prawa

procesowego - art. 233 § 1 KPC, w sposób, który doprowadził do negatywnego dla

skarżącego rozstrzygnięcia sporu.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Bezsporne jest, że wnioskodawca, urodzony 2 listopada 1977 r., po ukończe-

niu Zasadniczej Szkoły Górniczej został zapisany do Technikum Elektryczno-Mecha-

nicznego dla Dorosłych w C. i jako uczeń tego Technikum uczestniczył w uroczystym

rozpoczęciu roku szkolnego. Z powodu drastycznie pogarszającego się stanu zdro-

wia nie rozpoczął jednak uczestniczenia w zajęciach szkolnych, rozpoczynających

się od poniedziałku 4 września 1995 r., albowiem już w dniu 6 września 1995 r. był

poddany badaniom lekarskim w Specjalistycznym Zespole Rehabilitacyjno-Ortope-

dycznym w Z., kiedy to wyznaczono termin operacji na następny miesiąc.

Do tych faktów zastosowany miał być przepis art. 63 ust. 1 ustawy z dnia 14

grudnia 1982 r. o zaopatrzeniu emerytalnym pracowników i ich rodzin (Dz.U. Nr 40,

poz. 267 ze zm.), z którego skarżący wywodził swe prawo do renty inwalidzkiej, wo-

bec zaliczenia go do II grupy inwalidztwa. Spór, który powstał w rozpoznawanej

sprawie, skoncentrował się wokół daty powstania tego inwalidztwa oraz faktu

uczęszczania w tej dacie do szkoły ponadpodstawowej.

Na wstępie rozważań konieczne jest przypomnienie, że prawo ubezpieczeń

3

społecznych czyni podmiotami niektórych praw osoby nie będące pracownikami, a

przez to nie podlegające ubezpieczeniu (por. art. 4 ust. 1 ustawy z dnia 25 listopada

1986 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych - Dz.U. z 1989 r. Nr

25, poz. 137 ze zm.). Dotyczy to osób uczących się i w związku z tym nie mających

możliwości samodzielnego zdobycia środków utrzymania. Dla każdego z poszcze-

gólnych uprawnień z zakresu ubezpieczenia społecznego osoby te oznaczane są

nieco inaczej. Określa się je jako "kształcące się w szkole" (art. 8 ustawy z dnia 1

grudnia 1994 r. o zasiłkach rodzinnych, pielęgnacyjnych i wychowawczych - Dz.U. z

1998, Nr 102, poz. 651), "kontynuujące naukę w szkole" (art. 39 ust. 1 pkt 2 ustawy o

z.e.p.) albo "uczęszczające do szkoły" (art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p.). Przytoczone

zwroty "kształci się", "kontynuuje naukę", "uczęszcza" są, z punktu widzenia przed-

miotowego, ekwiwalentne. Gdy chodzi natomiast o podmiot do jakiego się odnoszą,

to dotyczyć mogą wyłącznie osób zachowujących status ucznia.

Status ucznia jest pojęciem formalnym. Powstaje przez wpisanie na listę

uczniów szkoły, a ustaje przez skreślenie z niej. O skreśleniu decyduje dyrektor

szkoły w trybie określonym w art. 39 ust. 2 ustawy z dnia 7 września 1991 r. o syste-

mie oświaty (Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329) - na podstawie uchwały rady pedago-

gicznej, po zasięgnięciu opinii samorządu uczniowskiego. Do chwili skreślenia z listy

uczniów nie dochodzi zatem do utraty tego statusu, jednak objęty wpisem może do-

znawać przeszkód w codziennym, regularnym wykonywaniu nałożonego na niego,

jako ucznia, obowiązku brania udziału w lekcjach, toteż istota zagadnienia w niniej-

szym sporze dotyczy tego, co należy przyjąć jako kryterium decydujące, wobec któ-

rego spełnia się warunek "uczęszczania do szkoły ponadpodstawowej". Czy wystar-

czy zachowanie statusu ucznia (jak w prawie do zasiłku rodzinnego, dla którego

przerwa w nauce spowodowana chorobą, gdy uprawniony nadal jest uczniem lub

studentem, nie powoduje wstrzymania wypłaty zasiłku na czas tej przerwy), czy wy-

magany jest ponadto udział w zajęciach szkolnych, a jeżeli nie, to czy nieobecność

ma być usprawiedliwiona.

Odpowiedzi nie sposób poszukiwać wprost w przepisach prawa ubezpieczeń

społecznych, które nie definiują przytoczonych tu zwrotów, ale w ich wykładni, po-

dejmowanej już przez Trybunał Ubezpieczeń Społecznych, który wypowiadał się

przeciwko zwężającemu pojmowaniu "uczęszczania do szkoły" w przypadku stu-

dentów korzystających z urlopów dziekańskich oraz uczniów zasadniczych szkół za-

wodowych doznających przejściowej przerwy w uczęszczaniu do szkoły wskutek

4

choroby (por. wyroki Trybunału Ubezpieczeń Społecznych z dnia 26 kwietnia 1968 r.,

III TR 1772/67, OSPiKA 1969 nr 12, poz. 250 oraz z dnia 29 listopada 1967 r., IV TR

95/76, nie publikowany). W sposób nie odbiegający od wyrażonego tam stanowiska

problem "uczęszczania do szkoły" został wyjaśniony w uchwale Sądu Najwyższego z

dnia 28 stycznia 1986 r., II UZP 47/85 (OSNCP 1986, poz. 204), nawiązującej do

wyroków Sądu Najwyższego z dnia 29 stycznia 1981 r., II URN 7/81 (nie publikowa-

nego) i z dnia 27 kwietnia 1982 r., II URN 74/82 (OSNCP 1982 z. 11-12, poz. 176), a

także w wyroku z dnia 6 maja 1986 r., II URN 45/86 (PiZS 1986 nr 10-11, s.83), wy-

rażającego zapatrywanie, że nie pozbawia statusu studenta i przymiotu osoby

"uczęszczającej do szkoły" sytuacja, w której student - z przyczyn przewidzianych w

regulaminie - praktycznie nie realizuje studiów (nawet w formie pośredniej, przewi-

dzianej dla studiów niestacjonarnych), korzystając z urlopu udzielonego mu zgodnie

z regulaminem studiów wyższych (patrz także wyrok Sądu Najwyższego z dnia 16

kwietnia 1999 r., II UKN 571/98, nie publikowany).

Można więc założyć, że ustalenie uczęszczania do szkoły nie wymaga stwier-

dzenia systematycznej obecności w szkole. Możliwe jest przecież spełnianie obo-

wiązku szkolnego bez uczestnictwa w zajęciach (art. 16 pkt 8 ustawy o systemie

oświaty) oraz w szczególnym trybie nauki dorosłych, bez codziennej obecności (art.

68 ustawy o systemie oświaty); istota uczenia sprowadza się wówczas do sprawdza-

nia w trakcie egzaminów wiedzy nabytej w domu albo na zajęciach praktycznych.

Pozostaje jeszcze - akcentowana przez Sąd Apelacyjny - kwestia powiązania

uczęszczania do szkoły z przestrzeganiem dyscypliny szkolnej. Sąd Najwyższy,

uznając tę kwestię za pozostającą w gestii organów powołanych do ferowania ocen

uzasadniających skreślenie ucznia z listy, wyraża zapatrywanie, że jeżeli przyczyna

niechodzenia do szkoły była obiektywnie usprawiedliwiona, to brak jej formalnego

usprawiedliwienia nie może decydować - na gruncie prawa ubezpieczeń społecznych

- o pozbawieniu statusu ucznia.

Reasumując należy stwierdzić, że uczeń, zapisany do szkoły i nie skreślony z

listy uczniów, uczęszcza do szkoły - w rozumieniu art. 63 ust. 1 ustawy o z.e.p.-

także wówczas, gdy z obiektywnie usprawiedliwionych przyczyn doznaje przeszkód

w codziennym, regularnym obowiązku uczestniczenia w lekcjach.

Wobec tego Sąd drugiej instancji powinien ocenić prawo skarżącego do renty

na płaszczyźnie tak wyłożonego przepisu, co wymaga uchylenia zaskarżonego orze-

czenia i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania (art. 39313

§ 1 KPC).

5

========================================