I PKN 225/99

Wyrok z dnia 2 września 1999 r.

I PKN 225/99

Przepis art. 177 § 1 KP nie ma zastosowania w razie przeniesienia w stan

nieczynny nauczycielki w ciąży. Przeniesienie to powinno być jednak ocenione

z punktu widzenia zasad wynikających z art. 8 KP. To samo dotyczy sytuacji,

gdy wskutek zmiany okoliczności po stronie pracodawcy, powstała możliwość

kontynuowania zatrudnienia nauczycielki w ciąży, pozostającej w stanie nie-

czynnym, a pracodawca nie skorzystał z tej możliwości.

Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski, NSA

Bogusław Gruszczyński (sprawozdawca).

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 2 września 1999 r. sprawy z powódz-

twa Małgorzaty K. przeciwko Szkole Podstawowej w B. o uznanie za bezskuteczną

decyzji o przeniesieniu w stan nieczynny, na skutek kasacji powódki od wyroku Sądu

Wojewódzkiego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi

z dnia 3 grudnia 1998 r. [...]

u c h y l i ł zaskarżony wyrok i przekazał sprawę Sądowi Okręgowemu-Są-

dowi Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi do ponownego rozpoznania, pozos-

tawiając temu Sądowi rozstrzygnięcie o kosztach postępowania kasacyjnego.

U z a s a d n i e n i e

Wyrokiem z dnia 24 sierpnia 1998 r. Sąd Rejonowy-Sąd Pracy w Piotrkowie

Trybunalskim uznał za bezskuteczną decyzję Szkoły Podstawowej w B. z dnia 15

czerwca 1998 r. o przeniesieniu w stan nieczynny Małgorzaty K.

Sąd Rejonowy ustalił, że powódka – po przerwaniu urlopu wychowawczego –

zatrudniona była w roku szkolnym 1996-1997 u pozwanej, prowadząc zajęcia w od-

dziale przedszkolnym. W następnym roku korzystała z dalszej części urlopu wycho-

wawczego, który kończył się w dniu 31 sierpnia 1998 r. W marcu 1998 r. pozwana

wystosowała pismo do powódki, prosząc o skontaktowanie się z zakładem pracy,

2

celem omówienia przejścia powódki w stan nieczynny lub rozwiązania z nią umowy o

pracę. Do dnia 31 maja 1998 r. powódka nie ustosunkowała się do złożonej propo-

zycji. Dnia 15 czerwca 1998 r. pozwana, powołując się na art. 20 ustawy z dnia 26

stycznia 1982 r. Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze

zm.), przeniosła powódkę w stan nieczynny z dniem 1 września 1998 r.

Sąd Rejonowy uznał, że przeniesienie powódki w stan nieczynny było meryto-

rycznie zasadne, gdyż w pozwanej Szkole zmniejszyła się ilość oddziałów przedsz-

kolnych. Wziął jednak pod uwagę, że powódka zaszła w ciążę, a jej stosunek pracy

wygaśnie z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczyn-

nym. W momencie wygaśnięcia stosunku pracy powódka będzie w 9 miesiącu ciąży.

Zdaniem Sądu, art. 177 KP w związku z art. 91c Karty Nauczyciela dawał podstawę

do uznania przeniesienia powódki w stan nieczynny za bezskuteczne.

W wyniku apelacji strony pozwanej sprawę rozpatrywał Sąd Wojewódzki-Sąd

Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Łodzi, który wyrokiem z dnia 3 grudnia 1998 r.

zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że oddalił powództwo. Sąd

Wojewódzki podkreślił, iż nauczycielowi przeniesionemu w stan nieczynny może

przysługiwać roszczenie o dopuszczenie do pracy. Nie przysługuje mu natomiast

roszczenie o uznanie za bezskuteczną decyzji o przeniesieniu w stan nieczynny.

Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, decyzja dotycząca powódki była merytorycznie uza-

sadniona z przyczyn podanych w wyroku Sądu pierwszej instancji. Trafny był również

wybór osoby zakwalifikowanej do przeniesienia w stan nieczynny. Dlatego nie można

było dopuścić powódki do pracy.

Sąd Wojewódzki nie podzielił poglądu Sądu Rejonowego, jakoby w sprawie

miał zastosowanie art. 177 § 1 KP. Sąd Wojewódzki zwrócił uwagę, że przepis ten

chroni kobietę w ciąży przed wypowiedzeniem lub rozwiązaniem stosunku pracy.

Tymczasem stosunek pracy nauczyciela przeniesionego w stan nieczynny wygasa z

mocy prawa z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w tym stanie.

Sąd Wojewódzki zauważył również, że wprawdzie z dniem 1 września 1998 r. za-

trudniono u pozwanej Alicję H., jednakże zatrudnienie nastąpiło na innym stanowisku

pracy, a mianowicie w świetlicy. Ponadto Alicja H. zastąpiła inną osobę, która była

zatrudniona w momencie podejmowania decyzji o przeniesieniu powódki w stan nie-

czynny.

Powódka wniosła kasację od wyroku Sądu Wojewódzkiego, zarzucając naru-

szenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela

3

oraz art. 91c tej Karty w związku z art. 177 § 1 KP. Podniosła, że merytoryczna za-

sadność przeniesienia jej w stan nieczynny nie została przez Sąd Wojewódzki

obiektywnie wyjaśniona. Nie można bowiem mówić o zmniejszeniu zatrudnienia w

sytuacji, gdy dyrektorka szkoły zatrudniła swoją synową Alicję H. Wnosząca kasację

zarzuciła Sądowi Wojewódzkiemu, że zadowolił się zapewnieniem strony pozwanej,

iż nowa pracownica nie została zatrudniona na stanowisku powódki. Tymczasem w

rzeczywistości stanowisko powódki objęła nauczycielka przesunięta ze świetlicy, a

miejsce w świetlicy i część zajęć z języka polskiego otrzymała Alicja H. Zdaniem

wnoszącej kasację, nie da się to pogodzić z treścią art. 8 KP. Z kolei naruszenie art.

177 § 1 KP powódka upatrywała w fakcie przeniesienia jej w stan nieczynny w czasie

urlopu wychowawczego oraz w okresie ciąży.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Wobec podniesienia w kasacji jedynie zarzutów naruszenia przepisów prawa

materialnego, wszelkie wywody zmierzające do wykazania, że stan faktyczny był

inny, niż to przyjęto w zaskarżonym wyroku, nie mogą odnieść zamierzonego skutku.

Zgodnie z art. 39311

KPC Sąd Najwyższy rozpoznaje sprawę w granicach kasacji, a z

urzędu bierze pod uwagę tylko nieważność postępowania. Z tych względów nie

podlega wzruszeniu ustalenie Sądu Wojewódzkiego, że nowo zatrudniona osoba nie

zajęła miejsca powódki. To samo dotyczy ustalenia, iż w Szkole zmniejszono liczbę

oddziałów przedszkolnych, co z kolei spowodowało konieczność zmniejszenia za-

trudnienia. Ostatnio stwierdzony fakt, w powiązaniu z okolicznością niekwestionowa-

nia w kasacji trafności wyboru osoby do zwolnienia, oznacza wystąpienie w sprawie

wszystkich przesłanek, wystarczających do przeniesienia powódki w stan nieczynny.

W konsekwencji zarzut naruszenia art. 20 ust. 1 ustawy z dnia 26 stycznia 1982 r.

Karta Nauczyciela (jednolity tekst: Dz.U. z 1997 r. Nr 56, poz. 357 ze zm.) należy

uznać za chybiony.

Nie był również trafny zarzut naruszenia art. 177 § 1 Kodeksu pracy w związku

z art. 91 c Karty Nauczyciela. Pierwszy z tych przepisów stanowi wyjątek od zasady

dopuszczalności wypowiadania lub rozwiązywania umów o pracę i jak każdy wyjątek

nie może być interpretowany rozszerzająco. Skoro przeniesienie w stan nieczynny

na podstawie art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela nie jest ani wypowiedzeniem umowy,

ani jej rozwiązaniem, to – formalnie rzecz biorąc – nie można odnosić do niego art.

4

177 § 1 KP. Sześciomiesięczne pozostawanie w stanie nieczynnym powoduje

wprawdzie wygaśnięcie stosunku pracy z mocy prawa (art. 20 ust. 6 Karty Nau-

czyciela), ale jest to jednak sytuacja odmienna od uregulowanej w powołanym wyżej

przepisie Kodeksu pracy. Jak wyjaśnił już Sąd Najwyższy w dotychczasowym

orzecznictwie, przeniesienie w stan nieczynny nie może być traktowane jako czyn-

ność analogiczna do wypowiedzenia umowy o pracę, zawartej na czas nie określony.

Stanowi ono innego rodzaju czynność prawną, której celem nie jest rozwiązanie

umowy o pracę, lecz stworzenie możliwości „przeczekania” trudnego okresu, wyni-

kającego z braku zapotrzebowania na pracę danego nauczyciela (por. wyrok z dnia

12 stycznia 1998 r., I PKN 467/97, OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 678). Co najwyżej,

można by rozważać stosunek art. 20 ust. 6 zdania drugiego Karty Nauczyciela do art.

177 § 3 KP. Rozważania na ten temat wykraczałyby jednak poza granice kasacji, a

zatem nie mogą mieć miejsca w niniejszym wyroku.

Zasadny natomiast okazał się zarzut naruszenia art. 8 KP. W aspekcie tego

przepisu Sąd Wojewódzki nie rozważył sprawy. Oczywiście nie można czynić zarzutu

pozwanej Szkole, że samo przeniesienie powódki w stan nieczynny pozostawało w

sprzeczności z zasadami współżycia społecznego. W momencie złożenia oświad-

czenia, o którym mowa w art. 20 ust. 1 Karty Nauczyciela, pozwanej nie był znany

fakt zajścia w ciążę powódki. Rozważenia wymagała jednak okoliczność, czy zasady

współżycia społecznego nie przemawiały za cofnięciem przez pozwaną oświadcze-

nia o przeniesieniu powódki w stan nieczynny z chwilą, gdy pozwana otrzymała in-

formację o ciąży i czy zaniechanie wspomnianej czynności da się pogodzić z art. 8

KP. Negatywna odpowiedź na ostatnie pytanie uzasadniałaby przywrócenie powódki

do pracy (jak trafnie zauważył Sąd Wojewódzki, nie istnieje roszczenie „o uznanie

decyzji o przeniesieniu w stan nieczynny za bezskuteczną”).

Fakt zajścia w ciążę nauczycielki przeniesionej w stan nieczynny nie przesą-

dza sam przez się o wystąpieniu przesłanek z art. 8 KP. Na gruncie prawa pracy

można wprawdzie mówić o obowiązywaniu zasady ochrony kobiet w ciąży, ale nie

sposób przyjąć, że wspomniana ochrona sięga tak daleko, iż uniemożliwia w ogóle

rozwiązanie stosunku pracy. Nie jest dopuszczalne posługiwanie się klauzulą zasad

współżycia społecznego w sposób prowadzący do rozszerzenia ochrony wszystkich

kobiet w ciąży poza granice zakreślone przepisami prawa. Jednakże w indywidual-

nych wypadkach zbadania wymaga sytuacja konkretnej kobiety, np. jej stan zdrowia,

możliwość utrzymania siebie i dziecka, możliwość znalezienia nowej pracy na danym

5

terenie, stan rodzinny, możliwości zarobkowe męża, ewentualna pomoc rodziny itp.

Ocenić także należy, czy sytuacja zakładu pracy nie zmieniła się w porównaniu z

chwilą złożenia oświadczenia o przeniesieniu nauczycielki w stan nieczynny oraz czy

w świetle zaistniałych zmian zasady współżycia społecznego nie przemawiają za

przywróceniem jej do pracy.

Przechodząc od tych ogólnych rozważań na grunt rozpatrywanej sprawy, Sąd

Najwyższy zauważa, że z ustaleń Sądu Wojewódzkiego wynika, iż w toku sprawy

pozwana Szkoła zatrudniła nową pracownicę. Może to oznaczać zmianę okoliczności

w porównaniu z momentem złożenia powódce oświadczenia o przeniesieniu w stan

nieczynny. Jakkolwiek nowa sytuacja nie nakładała na pozwaną obowiązku cofnięcia

wspomnianego oświadczenia, w związku z czym zaniechanie tej czynności mieściło

się w granicach prawa przysługującego pozwanej, to jednak skorzystanie z możliwo-

ści zaniechania powinno być ocenione z punktu widzenia art. 8 KP.

Mając na uwadze przytoczone okoliczności, Sąd Najwyższy orzekł jak w sen-

tencji, zgodnie z art. 39313

§ 1 KPC oraz art. 108 § 2 KPC w związku z art. 39319

KPC.

========================================