I PKN 234/99

Wyrok z dnia 2 września 1999 r.

I PKN 234/99

Odsetki ustawowe za niewypłacenie w terminie twórcy projektu wynalaz-

czego wynagrodzenia przewidzianego w rozporządzeniu Rady Ministrów z dnia

9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie projektów wyna-

lazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przysługują za okresy opóźnienia przypadające

po dniu wejścia w życie tego rozporządzenia.

Przewodniczący: SSN Józef Iwulski, Sędziowie: SN Jerzy Kwaśniewski (spra-

wozdawca), NSA Bogusław Gruszczyński.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 2 września 1999 r. sprawy z powódz-

twa Włodzimierza M., Kazimierza G. i Włodzimierza S. przeciwko Przedsiębiorstwu

Państwowemu Kopalni Węgla Brunatnego „B.” w R. o zapłatę, na skutek kasacji po-

wodów od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 17 grudnia 1997 r. [...]

1) o d d a l i ł kasację,

2) zasądził od powodów Włodzimierza M., Kazimierza G. i Włodzimierza S.

ma rzecz strony pozwanej Kopalni Węgla Brunatnego „B.” S.A. w R. (poprzednio

Przedsiębiorstwa Państwowego Kopalnia Węgla Brunatnego „B.” w R.) kwoty 500

(pięćset) złotych od każdego z nich tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyj-

nego.

U z a s a d n i e n i e

Pełnomocnik powodów wniósł kasację od wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi

z dnia 17 grudnia 1997 r. w części - jak to określił - dotyczącej oddalenia powództwa.

Jest to budzące zastrzeżenia określenie zakresu zaskarżenia, skoro zaskarżonym

wyrokiem Sąd Apelacyjny w punkcie pierwszym zmienił zaskarżony apelacją powoda

wyrok Sądu pierwszej instancji przez określone podwyższenie zasądzonych kwot, a

w punkcie drugim oddalił apelację w pozostałej części. Pomimo niedokładności ka-

sacji we wskazaniu zaskarżonej części wyroku nie nasuwało wątpliwości to, że cho-

2

dziło o oddalenie apelacji powodów (punkt 2 wyroku) i w takim zakresie kasacja zos-

tała rozpoznana.

Co do podstaw kasacji, to powołano w niej zarówno naruszenie prawa mate-

rialnego (art. 3931

pkt 1 KPC), jak i naruszenie przepisów postępowania (art. 3931

pkt

2 KPC). Jednakże tylko w zakresie pierwszej podstawy zarzuty zostały przedstawio-

ne w sposób wystarczająco skonkretyzowany przez wskazanie przepisów, które zda-

niem skarżącego, zostały naruszone. Nie ma natomiast takiej niezbędnej konkretyza-

cji zarzutów co do drugiej z powołanych podstaw. W tym zakresie kasacja, nie wska-

zując jakiegokolwiek naruszonego przepisu postępowania, ograniczyła się do powo-

łania samej podstawy kasacji przewidzianej w art. 3931

pkt 2 KPC. Także w uzasad-

nieniu kasacji nie przedstawiono zarzutu, który odnosiłby się do naruszenia określo-

nego przepisu postępowania przez Sąd Apelacyjny w Łodzi, orzekający wyrokiem z

dnia 17 grudnia 1997 r. W tym przedmiocie kasacja powołała się bowiem na to, że w

wyroku Sądu Wojewódzkiego z dnia 11 sierpnia 1994 r. błędnie zostały potraktowane

czynności powodów dotyczących zrezygnowania przez nich z należnego im wy-

nagrodzenia od OGWB w W., które zostało zlikwidowane z dniem 3 grudnia 1988 r.

Nie oceniając merytorycznie tego zarzutu, przedstawionego bez odniesienia do ja-

kiegokolwiek przepisu postępowania, a nawet bez odniesienia do zaskarżonego ka-

sacją wyroku trzeba zauważyć, że zarzut ten na pewno nie wskazuje na zaistnienie

jednej z sytuacji powodującej nieważność postępowania, o których mowa w art. 379

KPC.

Stosownie zatem do art. 39311

KPC rozpoznaniu podlegała podstawa kasacji

zawierająca zarzuty naruszenia przepisów prawa materialnego, natomiast Sąd Naj-

wyższy nie rozpoznawał sprawy pod kątem naruszenia przepisów postępowania, wo-

bec braku takich zarzutów w kasacji i wobec niestwierdzenia nieważności postępo-

wania podlegającej rozważeniu z urzędu.

W zakresie podstawy z art. 3931

pkt 1 KPC kasacja przedstawiła zarzuty naru-

szenia następujących przepisów:

1. art. 124 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wynalazczości (w brzmieniu

tekstu jednolitego: Dz.U. z 1984 r. Nr 33, poz. 177) poprzez przyjęcie wymagalności

roszczenia w dacie 1 stycznia 1989 r., w której pozwana Kopalnia nie miała osobo-

wości prawnej.

2. § 23 ust. 3 załącznika do Zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Nau-

kowo-Technicznego i Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. w sprawie zasad obliczania

3

efektów stanowiących podstawę do ustalania wysokości wynagrodzeń za pracowni-

cze projekty wynalazcze (M.P. Nr 12, poz. 87) przez błędne zastosowanie;

3. art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości przez nie zastosowanie,

4. § 2 ust. 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego

rozporządzenie w sprawie projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przez

jego błędną wykładnię.

Sąd Najwyższy nie podzielił żadnego z powyższych zarzutów kasacji, mając

na względzie, co następuje:

Ad 1) Wskazany w kasacji art. 124 ust. 1 ustawy o wynalazczości stanowił, że

przepisy ustawy dotyczące jednostek gospodarki uspołecznionej stosuje się do ta-

kich jednostek będących osobami prawnymi, jak również odpowiednio do państwo-

wych jednostek organizacyjnych nie posiadających osobowości prawnej oraz do or-

ganizacji zawodowych, spółdzielczych, stowarzyszeń i innych organizacji społecz-

nych w zakresie ich działalności gospodarczej i naukowej.

Naruszenia tego przepisu – jak wynika z uzasadnienia kasacji – powodowie

upatrują w tym, że zaakceptowane w zaskarżonym wyroku ustalenie wymagalności

należnego powodom wynagrodzenia od pozwanej Kopalni na dzień 1 stycznia 1989

r. poprzedziło uzyskanie osobowości prawnej przez pozwaną, co nastąpiło dopiero

23 maja 1989 r. Według stanowiska powodów ich wynalazek został zastosowany w

dniu 1 marca 1988 r. w ramach działalności gospodarczej Ogólnokrajowego Gwa-

rectwa Węgla Brunatnego w W., którego pozwana Kopalnia była tylko jednym z za-

kładów. Jeżeli pozwana Kopalnia uzyskała osobowość prawną dopiero po podziale

OGWB w W., to – zdaniem powodów – dopiero od daty uzyskania osobowości praw-

nej mogło być wymagalne roszczenie od pozwanej z taką konsekwencją, że dopiero

od tej daty należy liczyć pięcioletni okres uzyskiwania efektów przez pozwaną z zas-

tosowania wynalazku jako podstawę należnego powodom wynagrodzenia. Zasadni-

czą przesłankę powyższego stanowiska stanowią określone twierdzenia strony po-

wodowej o charakterze (kategorii) ich wynalazku i związanymi z tym konsekwencjmi.

Mianowicie, według tych twierdzeń przedmiotowy wynalazek pt: „Zawiesie zestawu

krążników przenośnika taśmowego” obejmował dwie kategorie, to jest zarówno urzą-

dzenie, jak i sposób jego eksploatacji. W konsekwencji czego, nie tylko wykonanie

urządzenia, ale także jego eksploatacja (użytkowanie) powinny być traktowane jako

4

stosowanie wynalazku, stanowiące podstawę wynagrodzenia należnego wynalaz-

com. Takie stanowisko nie znalazło jednakże potwierdzenia w toku postępowania

przed Sądami rozpoznającymi sprawę w pierwszej i drugiej instancji.

Ograniczając się tu do przedstawienia ustaleń istotnych dla rozpoznawanego

zarzutu kasacji należy stwierdzić, że ustalenia zaskarżonego orzeczenia są zasadni-

czo odmienne od tych, na których zbudowany jest zarzut kasacji. Po pierwsze

przedmiotem wynalazku było tylko urządzenie, a zastosowanie tego wynalazku sta-

nowiło jego wykonanie. Nastąpiło to jednorazowo. Jeżeli więc w kasacji przyznaje

się, jako okoliczność bezsporną, zastosowanie wynalazku w dniu 1 marca 1988 r., to

w konsekwencji ówczesnego jednorazowego zastosowania powstało zobowiązanie

podmiotu stosującego do wynagrodzenia za efekty uzyskane przez stosowanie pro-

jektu, jak stanowi przepis art. 98 ust. 2 ustawy o wynalazczości. Nie zachodziłaby

natomiast, w oderwaniu od zastosowania wynalazku dokonanego w marcu 1988 r.,

sytuacja stosowania w rozumieniu powyższego przepisu odnoszona do stanu rzeczy

zaistniałego dopiero po nadaniu pozwanej Kopalni osobowości prawnej. Nie ma racji

kasacja, jeżeli kwestię wymagalności roszczenia powodów wobec pozwanej Kopalni

wiąże nie z podstawą prawa do wynagrodzenia (stosowaniem projektu wynalazcze-

go), lecz ze zdarzeniem o charakterze organizacyjno-prawnym. Po drugie, istotne

jest tu podkreślenie przez Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego kasacją

wyroku, że wszystkie elementy zastosowania przedmiotowego projektu wynalazcze-

go w marcu 1988 r. miały miejsce w pozwanej Kopalni. Chociaż nie miała ona wów-

czas odrębnej podmiotowości prawnej, jednakże działała jako wyodrębniony podmiot

gospodarczy. Znamienne jest w tym zakresie to - jak podała strona powodowa jako

fakt bezsporny – że prawo do patentu za przedmiotowy wynalazek zostało przyznane

pozwanej Kopalni „która w tym czasie była jednym z zakładów OGWB w W.”.

Ad 2: W uzasadnieniu kasacji podniesiono, że: „nie występują żadne przes-

łanki do obliczenia należnego powodom wynagrodzenia w oparciu o przepis § 23

załącznika do zarządzenia MKUPNTiW z dnia 31 stycznia 1986 r. Przepis ten okreś-

la wyłącznie sposób obliczenia efektów ekonomicznych uzyskanych w wyniku po-

prawy jakości wyrobów i urządzeń”. Wynika z powyższego, że rozważany tu zarzut,

gdyby był słuszny, to zostałaby zakwestionowana podstawa prawna zasądzonej na

rzecz powodów części wynagrodzenia. Chodziło wszak o przyznanie powodom wy-

nagrodzenia z tytułu tzw. efektów niewymiernych lub pozaekonomicznych (wyna-

grodzenia za efekty ekonomiczne nie obejmuje zaskarżony wyrok) za jednorazowe

5

zastosowanie dotyczącego konstrukcji wynalazku, a na zasadach odpowiednich do

wynagrodzenia za „okres faktycznego stosowania wynalazku w gospodarce uspo-

łecznionej, jednakże nie dłużej niż za okres pierwszych pięciu lat jego stosowania”

(art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości).

Przepis § 23 ust. 1 i ust. 3 powołanego wyżej zarządzenia przewidywał, jak to

określono „w wyjątkowych wypadkach”, specjalny określony system obliczenia korzy-

ści użytkowych, które polegają na polepszeniu właściwości użytkowych bez jednakże

podwyższenia ceny (ust. 1) oraz wytworzenia maszyn i urządzeń na własne potrzeby

produkcyjne w jednostce stosującej projekt (ust. 3). Możliwość zastosowania tego

przepisu jako podstawy dla przyznania powodom wynagrodzenia w zakresie efektów

„pozaekonomicznych” ich wynalazku stanowiła jeden z zasadniczych problemów

spornych między stronami w sprawie. Na kontrowersyjność takiej podstawy prawnej

wskazywali między innymi biegli. Sąd Apelacyjny w uzasadnieniu zaskarżonego

kasacją wyroku przypomniał, że zasada zastosowania przedmiotowego przepisu §

23 ust. 3 zarządzenia Ministra Kierownika Urzędu Postępu Naukowo-Technicznego i

Wdrożeń z dnia 31 stycznia 1986 r. (wynagrodzenie jednorazowe, ale z uwzględnie-

niem pięcioletniego okresu przewidywanych efektów) została przyjęta w kasatoryj-

nym wyroku Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 marca 1995 r. [...]. Na ustalenie

wynagrodzenia powodom na zasadach omawianego przepisu powoływali się powo-

dowie (por. pismo procesowe powodów z dnia 26 maja 1997 r.). Wreszcie, przeds-

tawiony w kasacji zarzut pozostaje w sprzeczności ze stanowiskiem powodów wyra-

żonym w ich apelacji. Mianowicie, w apelacji tej powodowie nie kwestionowali zasto-

sowania tego przepisu co do zasady, lecz jego naruszenia upatrywali w wadliwym

przyjęciu w wyliczeniach Sądu Wojewódzkiego jednego z elementów przyjętej me-

tody wyliczenia efektów (stawki wyjściowej) i podnosili potrzebę uwzględnienia do-

datkowego współczynnika korygującego (W1 o wartości 1,7). Sąd Apelacyjny

uwzględnił te zarzuty w zakresie odnoszącym się do korekty wyliczonego przez Sąd

Wojewódzki świadczenia o jego podwyższenie o wskazany w apelacji współczynnik

W1 = 1,7 i odpowiednio do tego w punkcie pierwszym wyroku podwyższył zasądzone

na rzecz powodów kwoty.

Tak więc kasacja powodów jest niekonsekwentna w stosunku do ich stano-

wiska w toku postępowania przed wydaniem zaskarżonego wyroku, jest wewnętrznie

niekonsekwentna (skarży co do zasady zastosowanie § 23 powołanego zarządzenia,

zapominając o przyznanym prawomocnie wynagrodzeniu na podstawie tego

6

przepisu), wreszcie jest sprzeczna z interesem powodów, skoro kwestionuje co do

zasady podstawę prawną ustalonego na ich rzecz wynagrodzenia. Abstrahując od

merytorycznej oceny zarzutu zastosowania omawianego przepisu, należy stwierdzić,

że w świetle przedstawionych okoliczności przeszkodę uwzględnienia omawianego

zarzutu kasacji stanowiłaby zasada zakazu reformationis in peius (art. 384 KPC w

związku z art. 39319

KPC).

Ad 3: W uzasadnieniu kasacji, odnośnie do zarzutu naruszenia art. 99 ust. 1

ustawy o wynalazczości podniesiono, że już we wcześniejszym kasatoryjnym orze-

czeniu Sądu Apelacyjnego w Łodzi z dnia 24 marca 1995 r. wyrażona została ocena

co do obliczenia należnego powodom wynagrodzenia, stosownie do § 23 ust. 3 po-

wołanego wyżej zarządzenia z dnia 31 stycznia 1986 r. z uwzględnieniem efektów

korzystania w okresie pięciu lat przez pozwaną Kopalnię z wynalazku. Zarzut kasacji,

że przyjęta w wyroku z dnia 24 marca 1995 r. zasada obliczania wynagrodzenia na-

rusza art. 99 § 1 ustawy o wynalazczości nie odnosi się zatem – jak to przedstawiono

w uzasadnieniu kasacji – bezpośrednio do ustaleń zaskarżonego kasacją wyroku z

dnia 17 grudnia 1997 r. Istotnie Sąd Apelacyjny w Łodzi w powyższym wyroku nie

rozpatrywał takiej kwestii, gdyż nie została ona objęta zarzutami apelacji. Ponadto

należy zauważyć, że kasacja zasadności swego zarzutu nie upatruje w tym, że art.

99 ust. 1 ustawy o wynalazczości został wadliwie zastosowany do ustalonej podsta-

wy faktycznej. Chodzi wszak o ustalenie Sądu pierwszej instancji (niezakwestiono-

wane w apelacji powodów), że przedmiotowy wynalazek obejmował konstrukcję

określonego urządzenia, a nie sposób korzystania. Zastosowanie tego wynalazku

było jednorazowe, natomiast późniejsze używanie wyrobów wytworzonych według

wynalazku nie stanowiło zakresu stosowania wynalazku. Do takiej podstawy zasto-

sowania art. 99 ust. 1 ustawy o wynalazczości nie odnosi się zarzut kasacji, skoro

kasacja uważa, że błędne zastosowanie powołanego przepisu wynikło z niepodziele-

nia odmiennych twierdzeń powodów, którzy: „obstawali przy tym, że ich wynalazek

nie obejmuje tylko urządzenia, które produkowała na zlecenie pozwanej inna j.g.u.,

ale także objęty jest sposób korzystania z niego, ponieważ dopiero on daje efekty i

wywodzili, że po myśli art. 99 ust. 1 ustawy z dnia 19 października 1972 r. o wyna-

lazczości należy im się wynagrodzenie za pięć lat, należne za każdy rok oddzielnie, a

nie wynagrodzenie wypłacone jednorazowo”.

Kasacja nie zakwestionowała podstawy faktycznej zastosowania art. 99 ust. 1

ustawy o wynalazczości, natomiast bezzasadnie podstawia pod ten przepis twierdze-

7

nia powodów o faktach, które nie zostały podzielone w postępowaniu sądowym.

Ad 4: W zaskarżonym wyroku Sąd Apelacyjny w Łodzi podzielił ocenę prawną

Sądu pierwszej instancji, że prawo twórcy projektu wynalazczego do odsetek (usta-

wowych) za niewypłacenie wynagrodzenia w terminie, na zasadach rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 9 września 1991 r. zmieniającego rozporządzenie w sprawie

projektów wynalazczych (Dz.U. Nr 83, poz. 374) przysługuje za okresy opóźnienia

przypadające po dniu wejścia w życie tegoż rozporządzenia, tj. od 4 października

1991 r.

W kasacji zarzucono, że powyższa ocena nie uwzględnia § 2 pkt 1 (w kasacji

błędnie powołano § 2 ust. 1) powołanego rozporządzenia. Stosownie do tego przepi-

su rozporządzenie stosuje się również do wynagrodzeń za pracownicze projekty wy-

nalazcze zgłoszone przed dniem jego wejścia w życie i spełniające określone warun-

ki. Zarzut kasacji nie jest zasadny. Z powołanego w nim przepisu wynika, że zostało

w nim określone zastosowanie nowych przepisów wstecz w stosunku do regulacji

dotyczących „wynagrodzeń za pracownicze projekty wynalazcze” (spełniających

określone wymagania). Nie ma racji kasacja, chcąc tę wyjątkową regulację o zasto-

sowaniu nowych przepisów wstecz do wynagrodzeń zastosować rozszerzająco także

odnośnie odsetek za niewypłacenie wynagrodzenia w terminie. Nie jest dopuszczal-

na rozszerzająca interpretacja przepisu wyjątkowego w stosunku do określonej w

rozporządzeniu zasady jego działania po upływie 14 dni od dnia ogłoszenia (§ 3).

Z przedstawionych wyżej przyczyn kasacja powodów nie mająca usprawiedli-

wionych podstaw podlegała oddaleniu stosownie do art. 39312

KPC.

========================================