I PKN 256/99

Wyrok z dnia 7 września 1999 r.

I PKN 256/99

Rozwiązanie umowy o pracę na podstawie § 6 ust. 1 rozporządzenia

Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiąz-

ków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu realizacji budow-

nictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z

1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) nie wyłącza prawa do odprawy z art. 8 ust. 1

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z

pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o

zmianie niektórych ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Przewodniczący: SSN Walerian Sanetra, Sędziowie: SN Jadwiga Skibińska-

Adamowicz (sprawozdawca), SA Katarzyna Gonera.

Sąd Najwyższy, po rozpoznaniu w dniu 7 września 1999 r. sprawy z powódz-

twa Stanisława G. przeciwko „K.” S.A. Przedsiębiorstwu Eksportu i Importu w K. o

odszkodowanie i odprawę pieniężną, na skutek kasacji strony pozwanej od wyroku

Sądu Okręgowego-Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w Katowicach

z dnia 26 stycznia 1999 r. [...]

o d d a l i ł kasację.

U z a s a d n i e n i e

Pozwane Przedsiębiorstwo Eksportu i Importu K. S.A. w K. rozwiązało z dniem

30 sierpnia 1997 r. ze Stanisławem G. umowę o pracę za granicą, zawartą dnia 22

listopada 1996 r. na czas określony, z zachowaniem dwutygodniowego okresu wy-

powiedzenia, oznaczając jego upływ na 13 września 1997 r. Powód, po ostatecznym

sprecyzowaniu stanowiska w piśmie z dnia 16 maja 1998 r. żądał zasądzenia na

podstawie art. 45 § 2 KP odszkodowania za niezgodne z prawem wypowiedzenie

umowy o pracę albo odprawy pieniężnej przewidzianej w art. 8 ust. 2 pkt 3 ustawy z

dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pracownikami

2

stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz o zmianie niektórych

ustaw (Dz.U. z 1990 r. Nr 4, poz. 19 ze zm.).

Sąd Rejonowy w Katowicach wyrokiem z dnia 24 września 1998 r. oddalił po-

wództwo. Ustalił, że dnia 22 listopada 1996 r. strony zawarły umowę o pracę na czas

określony od 2 grudnia 1996 r. do 30 listopada 1997 r. na budowie eksportowej w

miejscowości K. w Turcji, na podstawie której powód objął stanowisko kierownika

budowy. W umowie tej strony przewidziały dopuszczalność jej wcześniejszego wy-

powiedzenia, z zachowaniem dwutygodniowego okresu wypowiedzenia, z przyczyn

uzasadnionych potrzebami organizacyjno-produkcyjnymi budowy. Korzystając z zas-

trzeżonego prawa strona pozwana wypowiedziała powodowi umowę o pracę dnia 30

sierpnia 1997 r. ze skutkiem na dzień 13 września 1997 r. Decyzję tę poprzedziły

krytyczne uwagi pod adresem powoda zgłaszane przez klienta tureckiego, zaś w

kwietniu 1997 r. klient ten zażądał wręcz natychmiastowego usunięcia powoda z bu-

dowy. Wówczas strona pozwana na miejsce dotychczasowego stanowiska kierowni-

ka budowy zaproponowała powodowi stanowisko specjalisty do spraw gospodarki

materiałowej i rozliczeń. Powód zgodził się na to. Ponieważ jednak budowa przecią-

gała się, strona pozwana postanowiła przeprowadzić reorganizację. Polegała ona na

łączeniu niektórych stanowisk pracy i likwidacji innych. Zlikwidowane zostało stano-

wisko powoda i ekonomisty. Rozwiązane zostały także umowy o pracę z kierowni-

kiem organizacji kontraktu i tłumaczem. Zmiany organizacyjne podyktowane były ko-

niecznością wprowadzenia oszczędności w związku z przedłużającym się czasem

budowy w Turcji.

W tak ustalonym stanie faktycznym Sąd Rejonowy uznał, że nie przysługuje

powodowi odszkodowanie z tytułu wcześniejszego rozwiązania umowy, gdyż § 6 ust.

1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektó-

rych praw i obowiązków pracowników skierowanych za granicę w celu realizacji bu-

downictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst: Dz.U. z

1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) przewiduje wcześniejsze rozwiązanie umowy o pracę

podyktowane potrzebami organizacyjno-produkcyjnymi budowy. Skoro zatem wska-

zany przepis stanowił podstawę rozwiązania umowy o pracę, nie jest możliwe zasto-

sowanie przepisów ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach roz-

wiązywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Sąd Wojewódzki w Katowicach, rozpoznając apelację powoda, wyrokiem z

dnia 26 stycznia 1999 r. zmienił wyrok Sądu pierwszej instancji w ten sposób, że za-

3

sądził od strony pozwanej na rzecz powoda kwotę 6750 zł z odsetkami ustawowymi

tytułem odprawy pieniężnej, odrzucił apelację powoda w części dotyczącej zasądze-

nia kwoty 1000 zł i oddalił powództwo w pozostałym zakresie. Sąd Wojewódzki po-

dzielił pogląd powoda, że rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r.,

określające prawa i obowiązki pracowników skierowanych do pracy na budowę eks-

portową, nie wyłącza stosowania wobec nich ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r., na-

tomiast podstawy do stosowania ustawy istniały, gdyż przyczyną wypowiedzenia po-

wodowi umowy o pracę były zmiany organizacyjne polegające na redukcji stanowisk

pracy, w tym także jego stanowiska. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego, wykładnia art. 8

ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. prowadzi ponadto do wniosku, że odprawa pienięż-

na przysługuje także pracownikom zatrudnionym na czas określony.

Od powyższego wyroku złożyła kasację strona pozwana zarzucając w niej, że

Sąd Wojewódzki wydając wyrok naruszył art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 i art.

8 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwiązywania z pra-

cownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy oraz naruszył § 6

ust. 1 i 3 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektó-

rych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu reali-

zacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem. Strona pozwana

podkreśliła, że umowa o pracę została z powodem rozwiązana na podstawie § 6 ust.

1 i 3 rozporządzenia, a nie na podstawie art. 33 KP lub art. 5 ust. 5 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r., zatem nie może być wątpliwości, że powodowi odprawa nie przys-

ługuje. W rozporządzeniu tym nie ma bowiem żadnej mowy o jakiejkolwiek odprawie

pieniężnej z tytułu wypowiedzenia umowy o pracę. Poza tym – w ocenie skarżącego

– przyczyny określone w § 6 ust. 1 rozporządzenia nie są tożsame z przyczynami

przewidzianymi w art. 1 ust. 1 ustawy. Wreszcie, Sąd Okręgowy nie zbadał, czy zos-

tały spełnione przesłanki do nabycia przez powoda prawa do odprawy ze względu na

zachowanie limitu ogólnej liczby zwolnień w stosunku do liczby zatrudnionych

pracowników, o którym stanowi art. 10 ust. 1 ustawy, a także nie wyjaśnił, czy przy-

czyny zwolnienia powoda z pracy stanowiły wyłączną przyczynę uzasadniającą roz-

wiązanie stosunku pracy. Przedstawiając powyższe zarzuty i argumenty strona poz-

wana wniosła o zmianę zaskarżonego wyroku w części zasądzającej na rzecz powo-

da kwotę 6.750 zł przez oddalenie powództwa albo o uchylenie wyroku w tym zakre-

sie i przekazanie sprawy Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoz-

nania i orzeczenia o kosztach procesu za wszystkie instancje.

4

Powód wniósł o oddalenie kasacji.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Przede wszystkim należy stwierdzić, że nie wszystkie zarzuty kasacji mogły

być rozpoznane, gdyż nie wszystkie spełniają wymagania określone w art. 3933

KPC.

Według tego przepisu kasacja powinna między innymi zawierać przytoczenie pods-

taw kasacyjnych, tj. przepisów, których naruszenie zarzucił skarżący, oraz ich uza-

sadnienie. Powyższego wymagania nie spełnia podanie w kasacji samego tylko

przepisu (prawa materialnego lub procesowego) bez wyjaśnienia, na czym jego na-

ruszenie polegało, i odwrotnie – wytknięcie sądowi błędów i uchybień bez przytocze-

nia przepisu. Tymczasem taki mankament ma właśnie przedmiotowa kasacja w czę-

ści odnoszącej się do przypisywanych Sądowi Okręgowemu uchybień w zakresie

postępowania. Zarzut ich popełnienia nie został bowiem poparty wskazaniem kon-

kretnych przepisów proceduralnych. Tym samym twierdzenie strony pozwanej, iż

Sąd Okręgowy „nie zbadał, czy zostały spełnione przesłanki nabycia prawa do od-

prawy przez powoda, polegające na zachowaniu u pozwanego limitu ogólnej liczby

zwolnień w okresie trzech miesięcy”, ustalonego w art. 10 ust. 1 ustawy z dnia 28

grudnia 1989 r. oraz czy „przyczyny zwolnienia powoda z pracy stanowiły wyłączny

powód uzasadniający rozwiązanie umowy o pracę”, musiało być pominięte, zaś

ocena kasacji mogła nastąpić tylko z punktu widzenia zarzutu naruszenia zawartych

w niej przepisów prawa materialnego.

Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 27 grudnia 1974 r. w sprawie niektó-

rych praw i obowiązków pracowników skierowanych do pracy za granicą w celu reali-

zacji budownictwa eksportowego i usług związanych z eksportem (jednolity tekst:

Dz.U. z 1990 r. Nr 44, poz. 259 ze zm.) zostało wydane na podstawie art. 298 KP,

przewidującego prawo wymienionego organu do określenia „w sposób szczególny”

„niektórych praw i obowiązków pracowników”, w tym także pracowników zatrudnio-

nych za granicą przez polskie przedsiębiorstwa. Analiza przepisów rozporządzenia,

uwzględniająca również przytoczone wyżej zwroty zawarte w jego tytule oraz zasady

wykładni prawa, upoważnia do wniosku, że rozporządzenie to – z woli ustawodawcy

– tylko w kwestiach uregulowanych w nim w sposób szczególny, wyłączyło stosowa-

nie przepisów Kodeksu pracy. Oznacza to, że w pozostałym zakresie do stosunku

pracy pracowników skierowanych do pracy za granicą mają zastosowanie przepisy

5

tego Kodeksu. Należy zarazem dodać, że ze względu na znaczenie rozporządzenia

w hierarchii źródeł prawa i dopuszczalny, wyraźnie określony zakres jego odniesie-

nia, zbędne było zamieszczanie w nim postanowienia, że w kwestiach nim nie ure-

gulowanych mają zastosowanie przepisy Kodeksu pracy. Jest to bowiem oczywiste.

Wprawdzie niektóre przepisy rozporządzenia wyraźnie nakazują oceniać niektóre

uprawnienia „według przepisów obowiązujących w kraju” (np. § 13 ust. 2 oraz § 17

ust. 1 i 2 – gdy chodzi o uprawnienia do świadczeń z ubezpieczenia społecznego)

bądź też odsyłają do stosowania niektórych regulacji (np. § 7 ust. 1 i § 16 – do

ustawy z dnia 17 grudnia 1974 r. o świadczeniach pieniężnych z ubezpieczenia spo-

łecznego w razie choroby i macierzyństwa, a § 9 ust. 1 – do art. 93 KP), lecz w zasa-

dzie czynią to w odniesieniu do świadczeń z ubezpieczenia społecznego i wtedy, gdy

zdarzenia uprawniające do tych świadczeń nastąpiły za granicą. Na tej podstawie

trudno jednak formułować wniosek, że do stosunku pracy pracowników zatrudnio-

nych za granicą stosuje się tylko te przepisy, które zostały wskazane w rozporządze-

niu, a nie stosuje się – jak utrzymuje strona pozwana – tych, które nie zostały w nim

wymienione. Wymagałoby to bowiem systematycznej pracy ustawodawczej, polega-

jącej na uaktualnianiu dotychczas wydanych aktów prawnych przez wskazanie w

nowych aktach, czy odnoszą się one do dotychczasowych unormowań czy też nie.

Tymczasem z każdego aktu prawnego wynika jego zakres przedmiotowy i podmio-

towy ,decydujący o obszarze faktycznym i prawnym jego zastosowania. Jeżeli zaś

określoną materię regulują dwa (lub więcej) równorzędne akty prawne, przyjmuje się,

że akt późniejszy wyłącza stosowanie wcześniejszego, w myśl zasady „lex posterior

derogat legi priori” . Trudno zresztą przyjąć, że omawiane rozporządzenie reguluje w

§ 6 ust. 1 ten sam przedmiot co ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. w art. 1 ust. 1 i w

art. 10 ust. 1. Gdy natomiast chodzi o rozwiązanie stosunku pracy, to według ustawy,

do jej zastosowania dochodzi tylko wtedy, gdy ze zmianami organizacyjnymi, pro-

dukcyjnymi lub technologicznymi związana jest konieczność zmniejszenia stanu za-

trudnienia. Tego zaś warunku nie przewiduje rozporządzenie.

Podsumowując przedstawione wyżej uwagi należy stwierdzić, że nie może być

przeszkodą w stosowaniu ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasa-

dach rozwiązywania stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy do pra-

cowników zatrudnionych za granicą okoliczność, że rozporządzenie z dnia 27 grud-

nia 1974 r. w sprawie niektórych praw i obowiązków pracowników skierowanych do

pracy za granicą nie przewidziało odpraw pieniężnych z tytułu wypowiadania umów o

6

pracę „z przyczyn dotyczących zakładu pracy”. Po pierwsze bowiem – rozporządze-

nie to, jako pochodzące z 1974 r., nie mogło stanowić o prawach do odpraw pienięż-

nych wprowadzonych dopiero w 1989 r., i po wtóre – ustawa, jako akt prawny póź-

niejszy, korzysta z pierwszeństwa w stosowaniu.

Kolejnym zagadnieniem wymagającym rozważenia jest to, czy wskazana

ustawa, ze względu na swój zakres podmiotowy i przedmiotowy, objęła swą regula-

cją także i powoda.

Otóż, jak wynika z art. 1 ust. 1, przepisy ustawy mają zastosowanie do pra-

cowników, a więc do osób pozostających w stosunku pracy, przy czym zestawienie

treści art. 1 i art. 17 pokazuje, że jej przepisy odnoszą się do wszystkich pracowni-

ków, z wyjątkiem zatrudnionych na podstawie mianowania (z zastrzeżeniem zawar-

tym w art. 17 zdanie 2). Ponadto ustawa ma zastosowanie do wszystkich rodzajów

umów o pracę, które mogą być rozwiązywane przez pracodawcę „z przyczyn doty-

czących zakładu pracy” wskazanych w art. 1, a zatem do: umów zawartych na czas

nie określony, na czas określony i na czas wykonania określonej pracy (a nawet na

okres próbny). W uzasadnieniu uchwały z dnia 14 grudnia 1994 r., I PZP 52/94

(OSNAPiUS 1995 nr 9, poz. 107) Sąd Najwyższy przyjął, że skoro w art. 5 ust. 5

ustawy została przewidziana możliwość wypowiedzenia umowy o pracę zawartej na

czas określony, to tym bardziej nie ma przeszkód, by stosować ustawę do rozwiąza-

nia umowy terminowej w wyniku wypowiedzenia, które zostało zastrzeżone w umo-

wie.

Tak więc nie wyklucza stosowania ustawy fakt, że strony wiązała umowa o

pracę na czas określony, przewidująca możliwość jej wcześniejszego rozwiązania za

wypowiedzeniem, „gdy jest to uzasadnione potrzebami organizacyjno-produkcyjnymi

budowy (usługi) eksportowej”. Gdyby podzielić stanowisko strony pozwanej, że re-

gulacja zawarta w § 6 ust. 1 rozporządzenia wyłącza zastosowanie ustawy, to trzeba

by konsekwentnie przystać na dyskryminację pracowników zatrudnionych na budo-

wach eksportowych na podstawie umów terminowych i to tylko dlatego, że rozporzą-

dzenie, przewidując możliwość wcześniejszego rozwiązania umowy o pracę w dro-

dze wypowiedzenia ze względu na „potrzeby organizacyjno-produkcyjne” budowy nie

wprowadziło dla pracowników prawa do odprawy pieniężnej z tego tytułu. Tymcza-

sem skoro ustawa z dnia 28 grudnia 1989 r. ma zastosowanie do wszystkich pra-

cowników zatrudnionych na podstawie umów terminowych, to czynienie między nimi

rozróżnienia na podstawie kryterium miejsca wykonywania pracy jest nieuprawnione,

7

tym bardziej że zarówno w kraju, jak i za granicą ich pracodawcą jest polskie przed-

siębiorstwo.

Należy także podkreślić, że nie stwarza podstaw do przyjęcia innego poglądu

norma zawarta w § 6 ust. 1 rozporządzenia. Jej istota polega bowiem na ogranicze-

niu dopuszczalności wcześniejszego rozwiązania przez pracodawcę umowy o pracę

tylko do sytuacji określonych we wskazanym przepisie. Spełnia więc funkcję

ochronną. Nie może być jednak rozumiana jako norma wyłączająca omawianą

ustawę i tym samym zakazująca przyznania pracownikowi odprawy pieniężnej z ty-

tułu wcześniejszego wypowiedzenia umowy o pracę, jeżeli zostały spełnione okreś-

lone w ustawie wymagania. Skoro poza tym pracownikowi zatrudnionemu w kraju, z

którym pracodawca rozwiązał terminową umowę o pracę w drodze wypowiedzenia z

przyczyn wymienionych w art. 1 ust. 1 ustawy, przysługuje odprawa przewidziana w

art. 8 ust. 1 ustawy, to brak jest prawnych, a także innych argumentów, które uza-

sadniałyby pozbawienie tego prawa pracownika zatrudnionego przez polskie przed-

siębiorstwo za granicą.

Nie mógł również prowadzić do uwzględnienia kasacji zarzut skarżącego,

według którego Sąd Okręgowy dokonał oceny czynności wcześniejszego wypowie-

dzenia powodowi umowy o pracę na podstawie ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r.,

podczas gdy podstawę tę stanowiły przepisy § 6 ust. 1 pkt 1 i ust. 3 rozporządzenia.

Zarzut ten należało uznać za nietrafny dlatego, że Sąd Okręgowy przyjął, i dał temu

jednoznacznie wyraz w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, iż do rozwiązania z po-

wodem umowy o pracę „doszło w trybie § 6 ust. 1 pkt 1 cytowanego rozporządzenia”,

a jedynie przyczynami, które o tym zadecydowały, były przyczyny określone w art. 1

ust. 1 ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. Wprawdzie strona pozwana przypisała błąd

powyższemu rozumowaniu, ponieważ – jej zdaniem – „rozwiązanie z powodem

umowy o pracę nie nastąpiło z przyczyn oznaczonych w art. 1 ust. 1 ustawy... o gru-

powych zwolnieniach, lecz z przyczyn określonych w umowie o pracę i § 6 rozporzą-

dzenia o eksporcie budownictwa”, jednak kwestia, jakie konkretnie przyczyny spowo-

dowały wypowiedzenie umowy, należy do sfery ustaleń faktycznych, których Sąd

Najwyższy nie mógł sprawdzać w przedmiotowej sprawie ze względu na brak w ka-

sacji zarzutu naruszenia przepisów postępowania. Ponieważ jednak skarżący zarzu-

cił w kasacji naruszenie prawa materialnego, polegające na niewłaściwym zastoso-

waniu art. 10 ust. 1 w związku z art. 1 ust. 1 i art. 8 ustawy, ten zarzut stał się przed-

miotem badania.

8

Otóż, z ustaleń Sądu Okręgowego – opartych na ustaleniach Sądu Rejonowe-

go, a częściowo dokonanych we własnym zakresie – wynika, że przyczyną wypowie-

dzenia powodowi umowy o pracę były zmiany organizacyjne spowodowane koniecz-

nością ograniczenia stanu zatrudnienia z uwagi na przedłużający się okres trwania

budowy w Turcji i wynikające stąd koszty. Reorganizacja na budowie polegała na

łączeniu pewnych stanowisk i likwidacji innych. Objęła ona również stanowisko po-

woda, które zostało zlikwidowane. Przestało także istnieć stanowisko ekonomisty,

natomiast czynności należące do dwóch innych stanowisk zostały włączone do obo-

wiązków innych pracowników. Do dnia 4 maja 1997 r. powód był zatrudniony na bu-

dowie w charakterze zastępcy kierownika budowy, potem – jako specjalista do spraw

gospodarki materiałowej i rozliczeń. Praca na tym stanowisku nie wymagała „zbyt

dużych kontaktów z pracownikami” w związku z czym nie powstawały również sytua-

cje konfliktowe. Z dokonanych w sprawie ustaleń wynikało ponadto, że nie było in-

nych przyczyn wypowiedzenia powodowi umowy o pracę niż wskazane wyżej zmiany

organizacyjne, podyktowane koniecznością oszczędzania i ograniczenia zatrudnie-

nia. W tym stanie rzeczy nie można było podzielić stanowiska skarżącego, jakoby

Sąd Okręgowy, zasądzając na rzecz powoda odprawę pieniężną, naruszył podane w

kasacji przepisy ustawy z dnia 28 grudnia 1989 r. o szczególnych zasadach rozwią-

zywania z pracownikami stosunków pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy.

Zmniejszenie zatrudnienia w związku ze zmianami organizacyjnymi i produkcyjnymi

może być przyczyną wypowiedzenia terminowej umowy o pracę pracownikowi za-

trudnionemu na budowie eksportowej, ale stanowi zarazem zasadniczą przesłankę

powstania prawa do odprawy. Z art. 8 ust. 1 ustawy wynika natomiast, że to przyczy-

ny rozwiązania umowy o pracę wymienione w art. 1 decydują o powstaniu tego

prawa.

Z przedstawionych wyżej względów i stosownie do wskazanych przepisów

Sąd Najwyższy oddalił kasację (art. 39312

KPC).

========================================