III ZP 5/99

Uchwała Składu Siedmiu Sędziów Sądu Najwyższego

z dnia 9 września 1999 r.

III ZP 5/99

Przewodniczący: Prezes SN Jan Wasilewski, Sędziowie SN: Teresa

Flemming-Kulesza, Kazimierz Jaśkowski (sprawozdawca), Zbigniew Myszka, Teresa

Romer, Walerian Sanetra, Jadwiga Skibińska-Adamowicz (współsprawozdawca).

Sąd Najwyższy, z udziałem prokuratora Prokuratury Krajowej Iwony

Kaszczyszyn, w sprawie z powództwa Jana K. przeciwko Przedsiębiorstwu Produk-

cyjnemu „H.” S.A. w K. o odszkodowanie i sprostowanie świadectwa pracy, po roz-

poznaniu w dniu 9 września 1999 r. zagadnienia prawnego przekazanego przez

skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 17 lutego 1999 r.,

sygn. akt I PKN 577/99:

Czy wskazanie w piśmie o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia

daty wcześniejszej niż dzień złożenia oświadczenia woli o rozwiązaniu niezwłocznym

stanowi naruszenie przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie w rozu-

mieniu art. 56 § 1 KP ?

podjął następującą uchwałę:

Wskazanie przez pracodawcę w oświadczeniu woli o rozwiązaniu bez

wypowiedzenia umowy o pracę wcześniejszego terminu ustania stosunku

pracy niż złożenie tego oświadczenia nie uzasadnia roszczeń pracownika z art.

56 § 1 KP.

U z a s a d n i e n i e

Skład trzech sędziów Sądu Najwyższego postanowieniem z dnia 17 lutego

1999 r., I PKN 577/98, przekazał do rozstrzygnięcia składowi powiększonemu Sądu

Najwyższego zagadnienie prawne wskazane w sentencji uchwały. W sprawie będą-

cej przedmiotem rozstrzygnięcia Sądy obu instancji uznały, że nie jest dopuszczalne

2

rozwiązanie stosunku pracy bez wypowiedzenia z datą wsteczną (powód otrzymał

dnia 23 maja 1997 r. pismo rozwiązujące stosunek pracy z dniem 22 maja tegoż

roku) i dlatego zasądzono na rzecz powoda odszkodowanie na podstawie art. 56 w

związku z art. 58 KP. Sąd drugiej instancji powołał się na przepis art. 61 KC (mający

zastosowanie na podstawie art. 300 KP), z którego wynika, że oświadczenie praco-

dawcy nie może mieć mocy wstecznej. Sąd ten wskazał, że podanie przez praco-

dawcę w piśmie rozwiązującym stosunek pracy bez wypowiedzenia daty rozwiązania

tego stosunku w sytuacji, gdy pismo takie pracownik otrzymuje następnego dnia po

tej dacie, uznać należy za wadę pisma. Zgodnie bowiem z przepisem art. 56 KC

czynność prawna wywołuje skutki przede wszystkim wyrażone w samej czynności. W

przypadku, gdy czynność prawna jako sprzeczna z ustawą byłaby nieważna mogłoby

wprawdzie dojść do konwalidacji tej czynności w ten sposób, że na miejsce nieważ-

nych postanowień czynności prawnej wchodzą odpowiednie przepisy ustawy (art. 58

KC). Warunkiem jednak takiej konwalidacji jest uregulowanie ustawowe dopuszcza-

jące zastąpienie nieważnych postanowień czynności prawnej odpowiednimi przepi-

sami ustawy. Według Sądu drugiej instancji taką konwalidację przepisy Kodeksu

pracy przewidują w art. 18 i art. 49. Przepisy Kodeksu pracy dotyczące rozwiązania

niezwłocznego nie odsyłają jednakże do zasad określonych w art. 18 i 49 KP co

oznacza, iż przy badaniu zgodności z prawem czynności pracodawcy rozwiązującej

stosunek pracy bez wypowiedzenia na miejsce nieważnych postanowień takiej czyn-

ności nie wchodzą odpowiednie przepisy ustawy, a w szczególności art. 61 KC w

związku z art. 300 KP i art. 30 § 1 pkt 3 KP. Określenie przez pracodawcę daty roz-

wiązania stosunku pracy bez wypowiedzenia jest składnikiem czynności prawnej

pracodawcy przedmiotowo istotnym. Oznacza to, iż składnik ten wadliwie oznaczony

pociąga za sobą następstwa określone w art. 56 § 1 KP, gdyż stanowi rozwiązanie

umowy o pracę bez wypowiedzenia z naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu

umów o pracę w tym trybie.

Skład trzech sędziów Sądu Najwyższego stwierdził, iż zasadniczym powodem

skierowania pytania do rozpatrzenia przez skład powiększony jest rozbieżność

orzecznictwa Sądu Najwyższego, jaka ujawniła się w związku z rozpoznawaną

sprawą. W szczególności dotyczy to stanowiska wyrażonego w wyroku z dnia 19

stycznia 1998 r., I PKN 477/97 (OSNAPiUS 1998 nr 23, poz. 685) oraz w uchwale z

dnia 6 października 1998 r., III ZP 31/98 (OSNAPiUS 1999 nr 3, poz. 80). W wyroku

z 19 stycznia 1998 r. Sąd Najwyższy stwierdził, że ponieważ rozwiązanie umowy o

3

pracę w trybie art. 52 KP następuje w wyniku złożenia przez pracodawcę oświadcze-

nia woli, to jego skutek rozwiązujący zgodnie z prawem nie może być określony

wstecznie względem daty złożenia oświadczenia, gdyż żaden przepis na to nie poz-

wala. W wyroku tym Sąd Najwyższy ocenił, że w orzecznictwie kwestia ta nie budzi

wątpliwości i jako przykład powołał wyrok z dnia 22 maja 1986 r., I PR 38/86 (Służba

Pracownicza 1987 r. nr 1, poz. 30), w którym stwierdzono, że do rozwiązania bez

wypowiedzenia w rozumieniu art. 52 KP dochodzi w następstwie stosownego

oświadczenia woli. To oświadczenie ma charakter stwarzający dopiero ze skutkiem

na przyszłość nową sytuację prawną (rozwiązanie stosunku pracy). Skutek rozwią-

zujący takiego oświadczenia wynika z jego treści i następuje w dacie w niej oznaczo-

nej. Czym innym jest bowiem data złożenia oświadczenia woli, a czym innym skutek

rozwiązujący, który jest zgodny z treścią oświadczenia o rozwiązaniu. Nie można

więc uznać, że rozwiązanie umowy następuje w dacie złożenia oświadczenia woli, a

nie w dacie określonej w oświadczeniu pracodawcy. W tym zakresie nie ma zasto-

sowania przepis art. 49 KP, który przesuwa datę rozwiązania umowy o pracę w przy-

padku zastosowania krótszego okresu wypowiedzenia. Przepis art. 61 KC rozstrzy-

ga jedynie kwestię dotyczącą tego, jak należy postępować w przypadku, gdy po-

wstaje wątpliwość, w jakiej chwili zostaje złożone oświadczenie woli, natomiast nie

rozstrzyga zagadnienia, czy skutek czynności prawnej będzie powstawał wcześniej

niż w dacie złożenia oświadczenia woli. Z istoty rozwiązania niezwłocznego wynika,

iż jest to oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie. Rozwiązanie to nas-

tępuje bez zachowania okresu wypowiedzenia, ale to nie znaczy, że także i bez za-

chowania wymagania, iż rozwiązanie nie może nastąpić przed złożeniem oświadcze-

nia woli drugiej osobie. Konstrukcja rozwiązania niezwłocznego jest taka, że wywo-

łuje ono skutek mimo, iż jest wadliwe, wadliwość zaś jego polegać może także i na

tym, że wolą pracodawcy jest rozwiązanie stosunku pracy z określoną w piśmie datą,

mimo że zostaje złożone w terminie późniejszym. Istotne z funkcjonalnego punktu

widzenia jest przy tym to, że z reguły w takich przypadkach pracodawcy za datę roz-

wiązania umowy o pracę uważają dzień wskazany w piśmie o rozwiązaniu nie-

zwłocznym, a nie dzień złożenia oświadczenia woli i w konsekwencji w świadectwie

pracy wpisują pierwszą z tych dat.

Inne stanowisko zajął Sąd Najwyższy w uchwale z 6 października 1998 r.

stwierdzając, że pisemne oświadczenie woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy o

pracę bez wypowiedzenia nie musi wskazywać terminu ustania stosunku pracy, który

4

to skutek następuje zawsze w dacie dojścia oświadczenia do adresata w sposób

umożliwiający mu realne zapoznanie się z jego treścią (art. 61 KC w związku z art.

300 KP). Złożenie oświadczenia ze wskazaniem terminu przypadającego przed tą

datą nie jest więc naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym try-

bie (art. 56 § 1 KP). W uzasadnieniu stwierdzono, że do przesłanek zgodnego z pra-

wem zastosowania trybu niezwłocznego rozwiązania umowy o pracę nie należy

podanie w piśmie pracodawcy terminu jej rozwiązania. Podawanie tego terminu nie

jest konieczne dlatego, że pisemny wyraz oświadczenia woli pracodawcy musi być

pracownikowi udostępniony zgodnie z art. 61 KC. Rozwiązanie stosunku pracy z

wsteczną datą nie jest w świetle powołanego przepisu w ogóle możliwe. Nie ma przy

tym znaczenia, czy wskazany przez pracodawcę ewentualny termin rozwiązania sto-

sunku pracy poprzedza jedynie moment dojścia oświadczenia woli do pracownika,

czy również datę podpisania pisma zawierającego to oświadczenie. W każdej z tych

sytuacji ustanie stosunku pracy następuje bowiem w momencie określonym w spo-

sób przewidziany w art. 61 KC.

Na tle tej argumentacji należy – zdaniem składu sędziów Sądu Najwyższego

przedstawiającego pytanie - zgłosić następujące uwagi. Z przepisu art. 61 KC wcale

nie wynika, że rozwiązanie niezwłoczne jest czynnością prawną, która ma być złożo-

na innej osobie, ta jego właściwość wynika z samej jego natury, a nie z przepisu, któ-

rego celem jest jedynie wskazanie sposobu rozstrzygania wątpliwości dotyczących

momentu, który należy uważać za chwilę złożenia oświadczenia woli. Trudno przyjąć,

że z art. 61 KC wynika, iż w przypadku jeżeli wolą strony - która może mylnie inter-

pretować stan prawny - jest rozwiązanie umowy o pracę w określonej dacie (wskaza-

nej w jej piśmie), to rozwiązanie to następuje w innej dacie (dacie złożenia oświad-

czenia woli). Trudno także zakładać, iż nie ma takich czynności prawnych składanych

innej osobie, do istoty których należy możliwość wywołania skutku w chwili wcześ-

niejszej niż data złożenia oświadczenia woli pod warunkiem, że oświadczenie to zos-

tanie złożone, a to oznacza, iż art. 61 KC nie ustanawia jakiejś generalnej reguły, że

wskazanie daty wcześniejszej niż data złożenia oświadczenia woli jest równoznaczne

z wywołaniem skutku najwcześniej w tej drugiej dacie. Przedstawiając zagadnienie

prawne podniesiono, iż wątpliwe jest twierdzenie, że w przypadku rozwiązania nie-

zwłocznego podanie w piśmie terminu rozwiązania umowy nie należy do przesłanek

tego „trybu”. Termin rozwiązania wskazywany jest przez podanie, iż jest to rozwiąza-

nie bez zachowania okresu wypowiedzenia. Jeżeli pracodawca się do tego ograniczy

5

to oznacza, iż wskazanym przez niego terminem rozwiązania jest data złożenia przez

niego stosownego oświadczenia woli. Nie można mu jednak zabronić, by treścią

swojego oświadczenia woli rozwiązał stosunek pracy w konkretnie ustalonej przez

siebie dacie, która może być wcześniejsza lub późniejsza od daty złożenia oświad-

czenia woli. Rozwiązanie niezwłoczne charakteryzuje się tym, iż następuje bez za-

chowania okresu wypowiedzenia. Pracodawca jest upoważniony tylko do pozbawie-

nia pracownika okresu wypowiedzenia, a nie do rozwiązania z nim umowy o pracę

jeszcze przed złożeniem stosownego oświadczenia woli. Jeżeli zaś to czyni, to jego

oświadczenie woli jest dotknięte wadą prawną. Innego zdania jest Sąd Najwyższy

wyrażając w uchwale z 6 października 1998 r. pogląd, że ewentualne wskazanie w

pisemnym oświadczeniu woli pracodawcy o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypo-

wiedzenia, wstecznej daty ustania stosunku pracy, nie jest w rozumieniu art. 56 § 1

KP naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie, wobec

czego nie rodzi dla pracownika roszczeń o przywrócenie do pracy na poprzednich

warunkach albo o odszkodowanie. W takiej sytuacji stosunek pracy nie ustaje w ter-

minie podanym w oświadczeniu pracodawcy, tylko w terminie późniejszym, ustalo-

nym zgodnie art. 61 KC, a pracownik może dochodzić roszczeń związanych z takim

przedłużonym trwaniem zatrudnienia, w szczególności wynagrodzenia za pracę bądź

wynagrodzenia gwarancyjnego z tytułu pozostawania w gotowości do pracy. Skutki

rozwiązania niezwłocznego z wsteczną datą są więc analogiczne do regulacji prze-

widzianej w art. 49 KP.

Prokurator wniósł o udzielenie odpowiedzi przeczącej na przedstawione pyta-

nie prawne.

Sąd Najwyższy zważył, co następuje:

Rozbieżność orzecznictwa Sądu Najwyższego w odniesieniu do postawionego

zagadnienia prawnego uzasadnia udzielenie odpowiedzi składu siedmiu sędziów

tego Sądu.

Przyczyną tej rozbieżności jest odmienne rozumienie dwóch przepisów Ko-

deksu cywilnego (stosowanych odpowiednio do stosunków pracy na podstawie art.

300 KP). Jak wynika bowiem z art. 56 KC czynność prawna wywołuje skutki w niej

przewidziane i na tej podstawie w wyroku SN z dnia 19 stycznia 1998 r. przyjęto, iż

rozwiązanie umowy o pracę bez wypowiedzenia może nastąpić z datą poprzedzającą

6

złożenie oświadczenia woli w tym przedmiocie, a zatem jest ono wadliwe w rozumie-

niu art. 56 KP, co uprawnia pracownika do dochodzenia roszczeń o przywrócenie do

pracy lub odszkodowanie. Natomiast w uchwale z dnia 6 października 1998 r. Sąd

Najwyższy stwierdził, iż rozwiązanie stosunku pracy następuje dopiero z datą dojścia

do wiadomości pracownika oświadczenia woli pracodawcy (art. 61 KC w związku z

art. 300 KP), tak więc wskazanie w piśmie pracodawcy wcześniejszego terminu roz-

wiązania stosunku pracy nie jest naruszeniem przepisów o rozwiązywaniu umowy o

pracę w tym trybie w znaczeniu określonym w art. 56 KP. Zachodzi więc konieczność

rozstrzygnięcia kwestii, czy w przypadku wskazania w oświadczeniu woli pracodawcy

o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia terminu wcześniejszego niż dojś-

cie tego oświadczenia do wiadomości pracownika powoduje rozwiązanie stosunku

pracy z datą wskazaną przez pracodawcę, co oznaczałoby jego wadliwość w rozu-

mieniu art. 56 KP, czy jednakże oświadczenie woli o tej treści wywołuje skutek w

postaci ustania stosunku pracy dopiero z dniem dojścia do wiadomości pracownika.

Należy opowiedzieć się za drugą z tych możliwości. Przemawia z tym kilka argu-

mentów. Przede wszystkim trzeba podnieść pewną uwagę generalną dotyczącą za-

leżności między stosunkami społecznymi (faktycznymi) a ich regulacją prawną (sto-

sunkami prawnymi). Na tyle, na ile jest to możliwe, prawo powinno być tak interpre-

towane, aby nie naruszało rzeczywistości społecznej i zarazem było zrozumiałe dla

ludzi. W niniejszej sprawie ta dyrektywa interpretacyjna wyraźnie wskazuje na bezs-

kuteczność wstecznego określenia terminu rozwiązania stosunku pracy (ale nie sa-

mego rozwiązania tego stosunku). Nie ma istotnych argumentów dla przyjęcia poglą-

du, iż pracodawca mógłby rozwiązać stosunek pracy składając oświadczenie woli

rozwiązujące ten stosunek ze skutkiem wstecznym. Jeżeli bowiem przed otrzyma-

niem oświadczenia o rozwiązaniu umowy o pracę bez wypowiedzenia pracownik wy-

konywał pracę, to byłoby niezrozumiałe, aby w następstwie tego oświadczenia pra-

codawcy miało się okazać, iż w ostatnim okresie pracy wykonywał ją bez podstawy

prawnej. Oznaczałoby to, iż mógłby on dochodzić roszczeń za wykonywaną pracę

wobec byłego pracodawcy jedynie na podstawie przepisów Kodeksu cywilnego o

bezpodstawnym wzbogaceniu (art. 405 i następne) lub – przy przyjęciu koncepcji

faktycznego stosunku pracy – na podstawie odpowiednio stosowanych przepisów

Kodeksu pracy. Nadto, jeżeli w tym ostatnim okresie zatrudnienia pracownik nie wy-

konywał pracy z przyczyn uznanych przez prawo pracy za usprawiedliwione, to

7

wsteczne rozwiązanie stosunku pracy mogłoby pozbawić go świadczeń przewidzia-

nych przez prawo pracy lub prawo ubezpieczeń społecznych.

Według art. 49 KP w razie zastosowania okresu wypowiedzenia krótszego niż

wymagany, umowa o pracę rozwiązuje się z upływem okresu wymaganego, a pra-

cownikowi przysługuje wynagrodzenie do czasu rozwiązania umowy. Przepis ten nie

uzasadnia poglądu o istnieniu roszczeń z art. 56 KP w razie wskazania przez praco-

dawcę wstecznej daty rozwiązania stosunku pracy. Przede wszystkim nie dotyczy on

wstecznego działania oświadczenia woli, lecz tylko wadliwości polegającej na okreś-

leniu zbyt krótkiego okresu wypowiedzenia. Jego funkcją jest wyłączenie roszczeń z

art. 45 KP (o orzeczenie bezskuteczności wypowiedzenia, przywrócenie do pracy lub

odszkodowanie) oraz przyznanie w tym okresie pełnego wynagrodzenia obliczanego

jak ekwiwalent pieniężny za urlop wypoczynkowy (§ 1 pkt 2 rozporządzenia Ministra

Pracy i Polityki Socjalnej z dnia 29 maja 1996 r. w sprawie sposobu ustalania wyna-

grodzenia w okresie niewykonywania pracy oraz wynagrodzenia stanowiącego pods-

tawę obliczania odszkodowań, odpraw, dodatków wyrównawczych do wynagrodzenia

oraz innych należności przewidzianych w Kodeksie pracy, Dz. U. Nr 62, poz. 289 ze

zm.). Przepis art. 49 KP jest jedyną regulacją w Kodeksie dotyczącą wadliwego okre-

ślenia przez pracodawcę terminu ustania stosunku pracy. Nie można z jednego

szczególnego przepisu wyciągać zbyt daleko idących wniosków, jednakże raczej

przemawia on za poglądem, iż wadliwe określenie terminu ustania stosunku pracy

nie upoważnia pracownika do dochodzenia roszczenia o przywrócenie do pracy lub

odszkodowanie z art. 56 KP.

Należy także zauważyć, że naruszenie przepisów o rozwiązywaniu umów o

pracę bez wypowiedzenia – i to zawartych w Kodeksie pracy, a nie w odpowiednio

stosowanych przepisów Kodeksu cywilnego – nie zawsze oznacza możliwość do-

chodzenia przez pracownika roszczeń z art. 56 KP. Według ustalonego orzecznictwa

Sądu Najwyższego brak pouczenia przez pracodawcę o prawie pracownika do od-

wołania się do sądu w razie wypowiedzenia lub rozwiązania umowy o pracę bez wy-

powiedzenia – co stanowi naruszenie art. 30 § 5 KP – nie uzasadnia roszczeń z art.

45 lub 56 KP, lecz może stanowić jedynie podstawę do przywrócenia terminu do

wytoczenia powództwa (art. 265 KP).

Trzeba również zgodzić się z twierdzeniem zawartym w powołanej uchwale

SN z dnia 6 października 1998 r., że wskazanie daty rozwiązania stosunku pracy nie

należy do istotnych elementów tego oświadczenia woli pracodawcy. Przepisy prawa

8

pracy nie wprowadzają bowiem tego wymogu. Określenie przedwczesnego terminu

rozwiązania stosunku pracy nie mieści się zatem w pojęciu „naruszenia przepisów o

rozwiązywaniu umów o pracę w tym trybie” (art. 56 § 1 KP), a tylko ich naruszenie

uzasadnia roszczenia pracownika przewidziane w tym przepisie. Rozwiązanie sto-

sunku pracy nie może nastąpić przed dojściem do wiadomości pracownika stosow-

nego oświadczenia woli pracodawcy (art. 61 KC w związku z art. 300 KP). Praco-

dawca może podać w swoim oświadczeniu woli o rozwiązaniu umowy o pracę bez

wypowiedzenia inny termin ustania stosunku pracy niż jego dojście do wiadomości

pracownika, ale może to uczynić tylko ze skutkiem na przyszłość.

Interes pracownika w przypadku błędnego (przedwczesnego) określenia przez

pracodawcę terminu rozwiązania stosunku pracy jest odpowiednio chroniony przez

przepisy prawa pracy. Może on bowiem dochodzić roszczenia o wynagrodzenie z

tytułu gotowości do pracy na podstawie art. 81 KP (jeżeli nie był do niej bezprawnie

dopuszczany). Nadto w razie wskazania przez pracodawcę w świadectwie pracy

przedwczesnego terminu rozwiązania stosunku pracy pracownik ma roszczenie o

jego sprostowanie (art. 97 § 21

KP), a jeżeli poniósł z tej przyczyny szkodę – o odsz-

kodowanie (art. 99 KP).

Z tych względów orzeczono jak w sentencji.

========================================